1-тиркеме

 

"Мамлекеттик бюджеттин кирешелерин болжолдоо методикасына 1-тиркеме

 

Мамлекеттик кирешелерди моделдөө жана болжолдоо боюнча

колдонуучулар үчүн колдонмо (борбордук деңгээл)

 

 

1. Жалпы мүнөздөмөлөр

 

1.1. Техникалык тапшырма

 

ТТ (I.b натыйжасы) кирешелерди болжолдоо (кыска, орто, узак мөөнөттүү) үчүн эконометрикалык моделди жана моделде колдонулган маалыматтар базасын түзүүнү аныктайт; кирешелерди болжолдоо моделин пайдалануу жана колдонуу боюнча нускамалар (Пайдалануучунун колдонмосу).

Эконометрикалык моделдер конкреттүү бир экономикалык кубулуш менен байланышкан ар кандай экономикалык чоңдуктардын ортосунда бар деп эсептелген статистикалык байланышты аныктайт.

Моделдөө ыкмасы жөнүндө кошумча маалымат аналитикалык отчетто камтылган (La натыйжасы).

 

1.2. Алынган киреше моделдеринин типтери

 

ТТда ошондой эле кирешелерди моделдөөнүн эки критерийи белгиленген: (1) убактылуу горизонт жана (2) моделдөөдө колдонулган болжолдоо деңгээли:

1) алынган моделдер төмөнкүлөрдү айырмалайт:

- каржылоону алуу же орто мөөнөттүү инвестициялык долбоорлорду жүзөгө ашыруу максатында орто мөөнөттүү же узак мөөнөттүү болжолдоо;

- ири масштабдуу инвестициялык долбоорлор же пландоо үчүн узак мөөнөттүү болжолдоо (4 жыл же андан көп).

2) Болжолдоонун деңгээли болуп төмөнкүлөр саналат:

- борбордук бюджет (республикалык);

- жергиликтүү бюджет;

- жалпы деңгээл (мамлекетгик)¹.

____________

¹Мамлекеттик бюджет теңдемелер менен моделденген жок. Бул борбордук жана жергиликтүү деңгээлдердин болжолдорунун суммасы болот деп божомолдонууда.

 

Жогорудагы критерийлерге шайкеш келтирүү максатында төмөнкү сүрөттө көрсөтүлгөндөй, үч жумушчу EViews файлдарында эки модель иштелип чыккан.

Сүрөт.

 

 

Бул Пайдалануучунун колдонмосу орто жана/же узак мөөнөттүү келечекте борбордук деңгээлдеги кирешени болжолдоого тиешелүү. Орто жана узак мөөнөттүү келечекте жергиликтүү деңгээлдеги калган методология өзүнчө документте каралат.

 

1.3. Салык түзүмү

 

Сунуш кылынган түзүм эконометрикалык методдордун жардамы менен моделделген салыктын бардык түрлөрүн камтыйт. Төмөнкү таблицаларда салыктын түрү, маалымат булагы жана аларды EViews иш файлында бирдейлештирүү үчүн аббревиатуралар көрсөтүлгөн.

 

Direct taxes

 

 

Тикелей салыктарды төмөнкү маалыматтар тобунан тапса болот:

 

Кыйыр салыктар

 

 

Ti_grp убактылуу катарлар тобу моделдөөдө колдонулган бардык кыйыр салыктарды камтыйт.

 

Сүрөт.

 

Гранттар

 

Гранттардын көлөмү, адатта, кол коюлган эки тараптуу жана/же көп тараптуу келишимдерден, донорлор менен болгон сүйлөшүүлөрдөн ж.б. көз каранды. Адаттагыдай, алар тарыхый маалыматтарда эмпирикалык түрдө тастыкталган эмес; алар эконометрикалык жактан моделдештирилбеген, бирок Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинен алынган.

 

Салыктык эмес кирешелер

 

Салыктык эмес кирешелер 3.3-бөлүмдө моделденишет.

 

1.4. Маалыматтар

 

Маалыматтар ар кандай булактардан, атап айтканда, Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинен, ошондой эле улуттук статистикадан, Интернетте бар ар кандай бюллетендерден жана Орто мөөнөттүү социалдык-экономикалык өнүгүүнүн болжолунан алынган.

Баалоо методдорунун колдонулушу ар дайым колдо болгон маалыматтардын негизинде каралышы керек. Кыска убакыт аралыгы, түзүмдүк боштуктар жана жогорку жыштыктагы маалыматтардан улам мүмкүн болгон методдордон саны чектелген.

Моделди баалоо үчүн 2000-2021-жылдардагы жылдык маалыматтар колдонулат. Башкасы белгиленбесе, реалдуу маалыматтар гана колдонулат. Эсептөөлөр EViews эконометрикалык программалык камсыздоону колдонуу менен жүргүзүлгөн. Зарыл болгон процедуралар жөнүндө документтерде жана аларды практикалык жүзөгө ашырууда ушул Пайдалануучунун колдонмосуна тиркелген окуу материалдарынан тапса болот.

 

2. Баалоо методдору

 

Баалоо көйгөйлөрү

 

Маалыматтардын стационардык эместиги баалоонун олуттуу көйгөйү болуп саналат. Бул чөйрөдөгү бүткүл дүйнөлүк эконометрикалык изилдөөлөр стационардык эмес маалыматтар кандайча күтүүсүз жана моделдөө же болжолдоого болбой тургандыгынын көптөгөн мисалдарын бере алат. Стационардык эмес убактылуу катарларды колдонуу менен алынган натыйжалар жалган болушу мүмкүн, анткени алардын бири жок болгон учурда эки өзгөрмөнүн ортосундагы байланышты көрсөтө алат. Ырааттуу ишенимдүү натыйжаларды алуу үчүн стационардык эмес маалыматтарды стационардык маалыматтарга айландыруу керек.

 

Бирдиктүү негиздин болушуна тест жүргүзүү

 

Убактылуу катарлар стационардык болуп саналаарын аныктоо үчүн, бирдиктүү негиздин болушуна тестирлөөнү колдонуу сунушталат.

Муну менен биз стандарттуу кеңейтилген Дики-Фуллер (ADF) тестинин жардамы менен алынган натыйжаларга таянсак болот. Жалпысынан, стационардык тестти өткөргөндөн кийин, үч ыктымал натыйжаны алса болот:

1) катарлар нөлдүк тартипте интетрацияланат. Башкача айтканда, деңгээл боюнча стационардык (айырмасы жок);

2) катарлар биринчи тартипте интеграцияланат. Башкача айтканда, биринчи айырмадан кийин стационардык;

3) катарлар ар кандай тартипте интеграцияланат. Башкача айтканда, 1(0) жана 1(1) катарларынын комбинациясы бар.

Убактылуу катар ар кандай тартипте стационардык болушу мүмкүн, мисалы, биринчи же экинчи айырмачылыкта деңгээл менен стационардуулуктун айкалышы. Бул комбинация баалоо методун аныктайт.

Эгерде бардык өзгөрмөлөр биринчи айырма боюнча интеграцияланса, коинтеграция тестин жүргүзүү керек (узак мөөнөттүү байланыштарды түзүү үчүн алдын ала шарт). Эки вариант бар: (i) Йохансен коинтеграция тестин колдонуу же (ii) Bounds tests (чек ара маанилеринин методу) - Пезаран, Шин жана Смит (2001) тарабынан сунушталган.

Төмөндө 1-схемада мүмкүн болгон бирдиктүү негизди тестирлөөнүн 5 натыйжасы (көк түс менен) көрсөтүлгөн. Андан кийин, күрөң түс менен баалоо методдору сунушталат, алар бирдиктүү негизди тестирлөөнүн натыйжаларына жараша колдонулушу керек.

1-схема. Баалоо методдорун тандоо