1-тиркеме

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 12-декабрындагы № 671 токтомуна)

Кластердик өнүктүрүүнү колдонуу менен 2023-2027-жылдарга Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү ПРОГРАММАСЫ

1. Тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүн учурдагы кырдаалына жалпы баа берүү

Кластердик өнүктүрүүнү колдонуу менен 2023-2027-жылдарга Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү программасы (мындан ары - Программа) тамак-аш өнөр жайын модернизациялоо үчүн шарттарды түзүүгө, тамак-аш продукциясына рыноктун дүйнөлүк конъюнктурасын, тышкы жана ички рынокто мүмкүн болуучу тобокелдиктерди эске алуу менен 2027-жылга чейин тармактагы көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган.

Тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайы республиканын өнөр жайынын артыкчылыктуу тармактарынын бири болуп саналат, анын үлүшүнө бардык өнөр жай продукциясынын көлөмүнүн 20 пайыздан ашыгы жана экспорттун 25 пайыздан ашыгы туура келет.

Тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жай ишканалары негизинен ички республикалык керектөө үчүн өсүмдүктөрдөн жана жаныбарлардан алынган азыктарды кайра иштетүүгө жана кайра иштетилген азыктарды жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдүн рынокторуна сатууга негизделген.

Бул Программанын максаты кайра иштетүү өнөр жайын жаңы өнүгүү деңгээлине чыгарууга мүмкүндүк берген уюштуруучулук, экономикалык, техникалык иш-чараларды иштеп чыгуу, тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү жолу менен өлкөнүн калкын коопсуз жана сапаттуу азык-түлүк менен камсыз кылуу, азык-түлүк жана сырьелук ресурстардын ички булактарын өнүктүрүүнүн туруктуулугуна жетишүү болуп саналат.

Программада тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайынын абалына, экономикалык жана социалдык көйгөйлөргө, 2027-жылга чейин республиканы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттарын ишке ашырууга көмөк көрсөтүү ыкмаларына талдоо жүргүзүлөт.

2022-жылдын деңгээлине карата орточо жылдык өсүү темпи 2% болгон учурда, 2023-жылы азык-түлүк өндүрүшү 1,1 эсе көбөйүшү керек. Тамак-аш жана кайра иштетүү тармагы боюнча күтүлүүчү көрсөткүчтөр айдоо аянттарын жана кант кызылчасынын, интенсивдүү багбанчылыктын түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун эсебинен камсыздалат.

2022-жылдын деңгээлине карата жылдык орточо өсүү темпи 3-4% болгон учурда, 2027-жылы азык-түлүк өндүрүшү 1,5 эсе көбөйүшү керек. Ошол эле учурда эт-сүт продукциясынын, канттын жана жашылча-жемиш продукциясынын өсүү темпи болжолдонууда. Өндүрүш кубаттуулугун пайдалануу коэффициенти 40 пайызга жетиши керек.

Бул программа тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүн учурдагы абалын, системалуу өнүктүрүүнүн тизмесин, атаандаштык артыкчылыктарын жана негизги көйгөйлөрдү камтыйт. Сунушталган программанын башкы өзгөчөлүгү болуп өлкөнүн экономикалык жана социалдык түзүмүндө, ошондой эле Кыргыз Республикасынын агроөнөр жай комплексинин системасында тамак-аш өнөр жайын өнүктүрүүдө кластердик саясаттын ролун жаңыча түшүнүү саналат.

Бул документтин негизги бөлүмдөрү болуп бардык күч-аракеттер жана колдо болгон ресурстар топтоло турган стратегиялык артыкчылыктарда аныкталган максаттарга жетүү жолдоруна жана механизмдерине арналган бөлүмдөр саналат.

Программа системалык негизде өнүктүрүүнүн максаттарын жана артыкчылыктарын айкалыштырууну координациялоого жана баш ийдирүүгө, иш-аракеттер планын макулдашууга, ишке ашырууга мониторинг жүргүзүүгө, ошондой эле Программаны ишке ашыруунун жүрүшүнө өз убагында түзөтүүлөрдү киргизүүгө мүмкүндүк берет.

2. Кыргыз Республикасындагы тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү чөйрөсүндөгү жетишкендиктер жана көйгөйлөр

2.1. Жетишкендиктер

Акыркы 5 жыл ичинде тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жай продукцияларын өндүрүү өсүү тенденциясына ээ болду.

2022-жылдын январь-декабрь айларынын ичинде жалпы республика боюнча айыл чарбасынын дүң продукциясы учурдагы баа боюнча 354680,8 млн. сом суммага өндүрүлгөн же 2021-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 30145,3 млн. сомго көп болгон.

2020-жылдын жыйынтыгы боюнча республиканын өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө тамак-аш жана кайра иштетүү тармагынын салыштырма салмагы 11,88%, 2021-жылы - 10,87%, 2022-жылы 61986,4 млн. сомду түздү жана 2017-жылга салыштырмалуу 30234,3 млн. сомго, ал эми физикалык көлөмдүн индекси 26,4%га көбөйдү.

Азыркы учурда (2023-жылдын 1-кварталы) тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайында орточо эмгек акы 14300 сомду түзгөн, 19275тен ашык кызматкер эмгектенген 407 чарбакер субъектти (юридикалык жакты) бириктирүүчү 30дан ашык тармакты камтыйт. Мындан тышкары, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү тармагында 10499 ашуун чакан жеке ишкер иштейт.

2022-жылдын январь-декабрь айларында ишканалар тарабынан учурдагы баа менен 61986,4 млн. сом суммасына тамак-аш азыктары (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки продукциясы өндүрүлгөн физикалык көлөмдүн индекси 111,1% түзгөн.

Алардын ичинен:

6232,0 млн. сом суммасына эт азыктары өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 105,9%га көп (2021-жылы 4211,0 млн. сом суммасына эт азыктары өндүрүлгөн);

1085,0 млн. сом суммасына мөмө-жемиш жана жашылчаларды кайра иштетүү жана консервалоо продукциясы өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 148%га көп (2021-жылы 801,1 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

187,5 млн. сом суммасына мал жана өсүмдүк майлары өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 102%га көп (2021-жылы 58,3 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

6402,3 млн. сом суммасына ун жана акшак өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 134,5%га көп (2021-жылы 3960,7 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

7719,1 млн. сом суммасына нан жана ундан жасалган узак мөөнөткө сакталбаган кондитердик азыктары өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 105,3%га көп (2021-жылы 6965,8 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

1178,0 млн. сом суммасына макарон азыктары өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 126,6%га көп (2021-жылы 793,6 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

6971,7 млн. сом суммасына кант өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 159,3 %га көп (2021-жылы 2570,0 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

2500,7 млн. сом суммасына алкоголь ичимдиктери өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 116,7%га көп (2021-жылы 1574.2 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

1862,4 млн. сом суммасына 22344,8 миң литр пиво өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 9,3%га көп (2021-жылы 1382,9 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

16,8 млн. сом суммасына тамеки өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 140%га көп (2021-жылы 12,1 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

15668,4 млн. сом суммасына сүт азыктары өндүрүлдү, 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 0,4%га аз (2021-жылы 11846,2 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

8329,4 млн сом суммасына минералдык жана алкоголсуз суусундуктары, бөтөлкөдөгү минералдык жана башка суулар өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 0,8%га аз (2021-жылы 5925,1 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

255,0 млн. сом суммасына жүзүмдөн жасалган шарап өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 19,2%га аз (2021-жылы 370,2 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

902,2 млн. сом суммасына сухарь жана печенье, узак мөөнөткө сакталуучу ундан жасалган кондитердик азыктар өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 3,4%га аз (2021-жылы 728,6 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

87,6 млн. сом суммасына какао, шоколад жана канттан жасалган кондитер азыктары өндүрүлдү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 0,9%га аз (2021-жылы 73,5 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

кофе жана чайды кайра иштетүү 367,7 млн. сомду түздү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 19,3%га аз (2021-жылы 463,0 млн. сом суммасына өндүрүлгөн);

балыкты кайра иштетүү жана консервалоо продукциясы 168,0 млн. сомду түздү, бул 2021-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда 23,1%га аз (2021-жылы 156,5 млн. сом суммасына өндүрүлгөн).

Отчеттук мезгил ичинде тамак-аш азыктарын, суусундуктарды жана тамеки продукциясын өндүрүү Чүй облусунун региондорунда өстү, республика боюнча тамак-аш азыктарын, суусундуктарды жана тамеки продукциясын өндүрүүнүн үлүшү 63% түзөт, Жалал-Абад облусунда - 2%, Нарын облусунда - 1%, Баткен облусунда - 1%, Ысык-Көл облусунда - 2%, Ош облусунда - 1%, Талас облусунда - 2%, Бишкек шаарында - 26% жана Ош шаарында - 2%.

Жалпысынан жогоруда аталган тамак-аш азыктарын өндүрүүнүн көлөмүнүн төмөндөшү тоютка, чийки затка, азык-түлүккө, ингредиенттерге жана көмөкчү материалдарга баалардын өсүшүнүн таасиринен улам келип чыккан. Ошону менен бирге ата мекендик продукциянын айрым түрлөрүнө суроо-талаптын төмөндөшүнөн жана сатуу көлөмүнүн азайышынан, өндүрүлгөн продукцияга баанын өсүшүнөн улам калктын төлөө жөндөмдүүлүгү ылдыйлаган.

Тамак-аш өнөр жайынын жана тамак-аш азыктарынын өндүрүш көлөмү (ичимдиктерди жана тамеки буюмдарын кошкондо)

(млн. сом)