Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин 2024-ж.“02” октябрындагы №7-Б  буйругуна тиркеме

 

 

 

Ички аудит боюнча

КОЛДОНМО

 

1. Ички аудит боюнча бул колдонмо (мындан ары - Колдонмо) ички аудитти жүргүзүүнүн максаттарын жана жол-жоболорун аныктайт, ошондой эле аудиторлор аудитти пландаштыруу жана өткөрүү процессинде толтурууга тийиш болгон концептуалдык жана практикалык материалдарды жана формаларды сунуштайт.

2. Колдонмо “Ички аудит жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык иштелип чыккан жана мамлекеттик органдардын жана мекемелердин ички аудиторлору тарабынан колдонуу максатында ички аудит тармагындагы сунуш кылынган методологияны билдирет.

3. Аудит объектилеринин ички аудит кызматтары ушул колдонмонун негизинде тармактык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен методологияны иштеп чыгууга жана бекитүүгө тийиш.

4. Ички аудит - бул ички контроль системасынын адекваттуулугун жана натыйжалуулугун карап чыгууну, талдоону, мониторингди жана баалоону жүргүзүүчү функция. Ички контроль үчүн жоопкерчилик жетекчиликке жүктөлөт.

5. Ички контроль деп максаттарга жетүүнү, мыйзамдардын сакталышын жана натыйжалуулукка жетишүүнү камсыз кылуу максатында жетекчилик кабыл алган жоопкерчиликтин жана башка контролдук функциялардын бөлүштүрүлүшүн билдирет.

6. Ички аудиттин максаты - ички контроль каражаттарынын ишенимдүүлүгү жана колдонулушу жөнүндө пикирди билдирүү.

7. Ички аудит кызматы ички контроль системасына сереп, талдоо жана баалоо үчүн жетекчилик тарабынан түзүлөт, ошондой эле системанын иштеши жөнүндө отчетторду жана аны өркүндөтүү боюнча сунуштарды берет. Жогоруда айтылгандардын негизинде, ички аудит контролдун иштеши үчүн жооп бербейт жана контролдук катары сыпатталбоого тийиш. Ички аудиттин ролу ички аудиттин субъектинин жетекчилигине ички контроль системасын сактоого жана жакшыртууга жардам берүү болуп саналат.

8. Ички аудит кызматынын иши оперативдүү, финансылык жана башкаруу системаларына серепти, талдоону жана баа берүүнү камтыйт. Ички аудитор жетекчилик кандай чараларды иштеп чыгып, ишке ашырганын карап чыгып, жетекчиликтин максаттарына жетүү үчүн зарыл болгон контролду эске алышы керек. Ошондой эле, ички аудитордун милдети-бул операциялар ички контроль тутумунун талаптарына жооп бергендигин текшерүү үчүн зарыл болгон жерлерде чарбалык операцияларды текшерүү. Ички аудитор иштелип чыккан ички контроль тутумундагы кемчиликтерди аныктап, кемчиликтердин себептерин талдап, аларды жакшыртуу боюнча сунуштамаларды иштеп чыгышы керек.

9. Ички аудиторлор өз ишинде ички аудиттин кесиптик стандарттарын сактоого тийиш. Стандарттар үч түргө бөлүнөт: сапаттуу мүнөздөмө стандарттары, иш-аракет стандарттары жана этикалык стандарттар

10. Тышкы жана ички аудит айырмалоочу өзгөчөлүктөргө ээ. Аудиттин эки түрү окшош методиканы колдонуп, окшош иш-аракеттерди - баалоо, тестирлөө жана отчеттуулукту жүргүзгөнүнө карабастан, алардын отчеттуулугу жана максаттары ар башка. Керексиз кайталоолорду болтурбоо үчүн тышкы аудитор ички аудитордун ишине таянышы мүмкүн, башкача айтканда, ал алган натыйжаларды өз текшерүүсү үчүн далил алуу үчүн колдонушу мүмкүн. Бул көйгөй жаратпагандыгы, алар отчеттуулук боюнча жоопкерчиликтин ар кандай түрлөрү менен ар кандай функцияларды аткарып жаткандыгын так түшүнгөндүктөн келип чыгат.

11. Колдонмо милдеттүү стандарттарга жана сунушталган методологияларга толук шилтеме болуп саналат. 2 жана 3-главалардагы теориялык материал ички аудит боюнча окуу куралы болуп саналат. Колдонмо аудитордун концепцияга жана практикага толук шилтемеси болуп саналат.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I-БӨЛҮМ. МЫЙЗАМДЫК АЛКАКТАР, СТАНДАРТТАР, АУДИТ ТҮШҮНҮГҮ ЖАНА ТАНДОО

 

1-глава. Мыйзамдык база жана ички аудиттин стандарттары.

 

Мыйзам чыгаруу алкагы.

12. Мамлекеттик органдарда жана мекемелерде ички аудитти түзүү маселелери Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жөнгө салынат.

13. Ички аудит мыйзамдары максаттарды, иш чөйрөсүн, милдеттерди аныктайт, ошондой эле ички аудиттин негизги принциптерин жана милдеттерин аныктайт:

-   Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети;

-   Мамлекеттик органдардын жана мекемелердин жетекчилери;

-   ички аудитке карата өзүнчө милдеттери бар ички аудит чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган;

-   Ички аудиторлор - ички аудитти жүзөгө ашыруучу жактар.

Ички аудиттин стандарттары

14. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан кабыл алынган «Ички аудиттин стандарттары» ички аудиторлорго карата милдеттүү талаптарды белгилейт. Бул стандарттар Эл аралык ички аудиторлор институтунун (мындан ары ЭИАИ) стандарттарына негизделген.

15. Стандарттар төмөнкү милдеттерди деталдаштырат:

- ички аудит чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган;

- ички аудит кызматтарынын жетекчилери (мындан ары - ИАКЖ) - уюмдагы ички аудит кызматынын ички аудит ишин башкаруу үчүн жооптуу кызмат адамдары;

- ички аудиторлор - ички аудитти жүзөгө ашыруучу жактар.

16. Ички аудит ички аудит объектилеринде, мамлекеттик органдарда жана мекемелерде (мындан ары - уюмдар) Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими менен түзүлөт.

17. Ички аудит кызматы жөнүндө типтүү жобо жана ички аудит объектисинин ички аудит субъектисинин ыйгарым укуктарынын мазмуну ушул колдонмонун 1.А тиркемесинде келтирилген.

 

 

 

 

 

 

                                                                                              

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.А тиркемеси

 

Ички аудит объектисинин ички аудит

кызматы жөнүндө типтүү жобо

 

I.     Жалпы жоболор

 

1. Ички аудит кызматы жөнүндө ушул жобо (мындан ары - Жобо) Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларына, ички аудит объектисинин жетекчисинин чечимдерине ылайык иштелип чыккан.

2. Ички аудит кызматы (мындан ары – “ИАК”) ички аудит объектисинин түзүмдүк бөлүмү болуп саналат жана өзүнүн компетенциясынын чегинде ички аудит боюнча ишти жүзөгө ашырат.

3. ИАК өз ишин Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларынын, ички аудит объектисинин жетекчисинин чечимдеринин, ошондой эле ушул Жобонун негизинде жана аларды аткаруу үчүн уюштурат.

4. ИАК ички аудиттин объектисинде ички контролдун жана тобокелдиктерди башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатууга жардам берүү үчүн иштелип чыккан.

5. ИАК ички аудитордук текшерүүлөрдү жүргүзөт жана ички аудит объектисинин бөлүмдөрүндө башка аудитордук тапшырмаларды аткарат.

6. ИАК ички аудит объектисинин түзүмдүк бөлүмү болуп саналат.

7. Өзүнүн ишинде ИАК көз карандысыздык, объективдүүлүк, компетенттүүлүк жана ишке кесиптик мамиле принциптерин, ошондой эле Ички аудиттин эл аралык кесиптик стандарттарына жана Ички аудиторлор институтунун Этика кодексине ылайык келген ички аудиторлордун ишинин стандарттарын жетекчиликке алат.

8. Ички аудит объектисинин жетекчиси ички контролдун комплекстүү жана натыйжалуу системасын түзүү үчүн жооптуу, ички аудит объекттеринде ички контроль системасын түзүүгө болгон минималдуу талаптарды аныктайт, ошондой эле төмөнкүлөргө жетиш үчүн ички контроль системасын системалуу жакшыртууга жана мониторинг жүргүзүүгө жооптуу:

-  финансылык жана башкаруу маалыматтарынын аныктыгы жана бүтүндүгү;

-  ички аудит объектисинин ишинин натыйжалуулугуна, үнөмдүүлүгүнө жана майнаптуулугуна;

-  активдердин сакталышына;

-  мыйзамдарды, ченемдик укуктук актыларды жана келишимдерди сактоого.

9. ИАК жана анын жетекчиси ички аудит объектисинин жетекчисине гана баш ийет жана отчет берет жана өз ишин пландаштырууда, ички аудитти аткарууда жана ички аудит боюнча отчетторду даярдоодо бул ички аудит объектисинин башка түзүмдүк бөлүмдөрүнө көз каранды болбоого тийиш.

 

 

II. ИАКтын максаттары

 

10. ИАКтын негизги максаты ал ички аудит жүргүзгөн ички аудит объектинде ички контроль системасын өркүндөтүү жана өнүктүрүү болуп саналат.

 

 

 

 

 

III. ИАКтын функциялары

11. ИАК ички аудит объектисинин ички контроль системасынын майнаптуулугуна баалоо жүргүзөт жана баалоонун жыйынтыктары боюнча тиешелүү сунуштарды иштеп чыгат. Баалоо төмөнкү багыттар боюнча жүргүзүлөт:

-   финансылык-чарбалык иштин майнаптуулугу жана натыйжалуулугу

-   активдердин сакталышы;

-   отчеттордун аныктыгы (тышкы жана ички);

-   иштин мыйзамдардын ченемдерине, ички уюштуруу-тескөө документтерине жана стандарттарга шайкеш келиши.

12. ИАК ички аудит объектисинин тобокелдиктерин башкаруу системасынын майнаптуулугуна баалоо жүргүзөт жана баалоонун жыйынтыктары боюнча тиешелүү сунуштарды иштеп чыгат.

13. ИАК ички аудит объектисинин маалыматтык системаларынын (ИТ-аудиттер) коопсуздугуна жана майнаптуулугуна баалоо жүргүзөт.

14. ИАК жүргүзүлгөн аудиттердин натыйжалары боюнча иш-чаралар планын (түзөтүүчү иш-аракеттер) иштеп чыгууда ички аудит объектисинин менеджментине консультация берет, ошондой эле иш-чаралар пландарынын аткарылышын контролдойт.

15. ИАК ушул Жободо аныкталгандай ИАКтын компетенциясына кирген маселелер боюнча (анын ичинде ички контроль системасын жана тобокелдиктерди башкаруу системасын уюштуруу маселелери боюнча) ички аудит объектисинин менеджментине консультация берет.

16. ИАК ички аудит объектисинин жетекчисинин суроо-талабы боюнча жана Ички аудит боюнча кеңеш менен макулдашып, атайын долбоорлорду ишке ашырат, анын ичинде кыянаттык менен пайдаланууну жана бузууларды иликтөөгө катышат. Мында, мындай учурларды иликтөө үчүн жоопкерчилик ИАКга жүктөлбөшү керек.

17. ИАК башка тапшырмаларды аткарат жана Ички аудит боюнча кеңештин тапшырмасы менен башка долбоорлорго катышат.

18. ИАК ички контроль системасын өркүндөтүүдө мамлекеттик органдын жетекчисине төмөнкү негизги милдеттерди аткаруу аркылуу көмөк көрсөтөт:

-  ички аудит объектисинин ички контроль системасына сереп салуу жана баалоо жана ички аудит объектисинин жетекчисине анын ишин жакшыртуу боюнча отчетторду жана сунуштарды берүү;

-  тобокелдиктерге жүргүзүлгөн баалоого ылайык иштеп чыгуулар жана өнүктүрүүнүн стратегиялык, узак мөөнөттүү жана жылдык пландарын, ошондой эле ички аудиторлорду кесиптик окутуу пландарын ички аудит объектисинин жетекчисине бекитүү үчүн берүү;

-  ар бир жүргүзүлгөн ички аудит боюнча аудитордук отчетторду даярдоо жана аларды ички аудит объектисинин жетекчиси менен макулдашуу;

-  ички аудит боюнча отчетту жана ички аудит объектисинин жетекчисине сунуштарды берүү.

19. ИАК ички аудит объектисинин ички контроль системасын түзүүгө консультациялык жардам көрсөтөт жана өз ишинин стратегиялык, узак мөөнөттүү жана жылдык пландарын, анын ичинде ички аудиторлорду кесиптик окутуу пландарын иштеп чыгат.

 

IV. ИАКтын негизги укуктары жана милдеттери

 

20. Ички аудит кызматы төмөнкүдөй негизги укуктарга жана милдеттерге ээ:

-  ички аудит объектисинин жетекчисинин пикирин эске алуу менен ички аудит жүргүзүүнүн узак мөөнөттүү жана жылдык пландарын иштеп чыгуу;

-  ички аудит объектисинин жетекчиси үчүн мониторинг боюнча системалуу отчетторду түзүү;

-  ички аудит объектисинин жетекчисине план боюнча аткарылган иштер жөнүндө жыл сайын отчет берип туруу:

-  ички контроль системасынын натыйжалуулугун жана анын ички аудит объектисинин максаттарына шайкеш келүүсүн баалоо;

-  финансылык, бухгалтердик, башкаруучулук жана башка маалыматтардын аныктыгын жана жетиштүүлүгүн баалоо;

-  ички аудит объектисинин түзүмдүк бөлүмдөрүнүн ишинин ченемдик укуктук актыларга, аталган функцияларга жана бул түзүмдүк бөлүмдөрдүн бекитилген иш пландарына шайкеш келишин баалоо;

-  ресурстарды пайдалануу боюнча талаптардын натыйжалуулугун жана сакталышын баалоо, ресурстарды пайдаланууну жана жоготуулардан коргоону жетиштүү контролдоо;

-  ички аудиттин жыйынтыктары жөнүндө отчет берүү;

-  ички аудит объектисинин ишин жакшыртуу үчүн зарыл болгон сунуштамаларды киргизүү;

-  ички аудит объектисинин ведомстволук уюмдарында ички аудит кызматтарынын ишин координациялоо;

-  ведомстволук уюмдарда ички аудит кызматтарына Ички аудиттин стандарттарына жана сунуш кылынган методологияга ылайык консультациялык жана методологиялык жардам көрсөтүү;

-  мамлекеттик же мыйзам менен корголуучу башка сырга тиешелүү маалыматты ачыкка чыгарбоо.

21. Ички аудит кызматынын жетекчиси:

-  ички аудит кызматынын ишин уюштуруу жана ага жүктөлгөн милдеттерди аткаруу үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген жоопкерчиликти тартат;

-  ички аудиттин бекитилген стандарттарына жана ички аудит боюнча сунуш кылынган методологияга ылайык ички аудиттин жол-жоболорун аныктайт;

-  ички аудиттин сапатына мониторинг жүргүзөт;

-  ички аудит объектисинин жетекчисине ички аудит кызматынын иши, анын ичинде ички контроль системасын баалоо жөнүндө жылдык отчетту берет;

-  жетекчиге ички аудит объектисиндеги мыйзамга каршы ишке байланышкан аныкталган бардык фактылар жөнүндө маалымдайт.

22. ИАКтын ички аудиторунун укуктары жана милдеттери:

-  ички аудитти жүргүзүүдө Ички аудиттин стандарттарын жана ички аудиттин сунуш кылынган методологиясын, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын башка талаптарын сактоого тийиш;

-  ички аудитти жүргүзүү үчүн зарыл болгон бардык керектүү документтерди (анын ичинде электрондук форматта) жана түшүндүрмөлөрдү алуу жана текшерүү;

-  ички аудит объектисинин кызматкерлеринен ички аудитке тиешелүү бардык зарыл документтердин көчүрмөлөрүн алуу.

 

2-глава. Аудиттин негизги түшүнүктөрү

 

§1. Аудиттин максаты

 

18. Ички аудит кызматтарынын ишинин негизги максаты - жүргүзүлүп жаткан ички аудиттин алкагында аудиттелген объектини өркүндөтүү боюнча сунуштарды берүү менен, ушул контролдун иштешине көз карандысыз, объективдүү кепилдик бере тургандай кылып, бухгалтердик, финансылык жана операциялык контролдун туруктуулугун жана колдонулушун баалоо.

19.Аудитор кабыл алынган ички аудит стандарттарына ылайык бухгалтердик документтер жана башка жазуулар менен бирге финансылык, башкаруу жана операциялык системалардын ишине көз карандысыз баа бериши керек.

20.Аудиттин максаттарын аныктоо изилденүүчү системанын түрүнө жараша болот. Демек, аудиттин максаттарын төмөнкүлөр боюнча кароо зарыл:

-   башкаруунун жалпы системасы;

-   иштин натыйжаларына негизделген башкаруу системалары;

-   операциялык системалар;

-   ички контроль системалары;

-   финансылык операциялар;

-   менчикти башкаруу.

Жалпы башкаруу системасы.

21. Уюмда “Ак ниет башкарууну” камсыз кылуу боюнча башкаруу системасына (мисалы, жалпы чечимдерди кабыл алуу жана консультация процесстери) кирет:

 

 

Иштин натыйжаларына негизделген башкаруу системалары.

22. Маанилүү финансылык жана ишмердик маалыматты даярдоону жана иштеп чыгууну башкаруу системаларына (мисалы, бюджеттик система) тиешелүү:

 

 

 

Операциялык системалар.

23. Башкаруунун операциялык  системаларына адам ресурстарын башкаруу жана сатып алуу жол-жоболору, ошондой эле жалпысынан нарктык натыйжага сереп салуунун  ар кандай түрү кирет:

 

 

Ички контроль системалары - финансылык операциялар жана менчикти башкаруу.

Финансылык операциялардын системалары.

24. Уюмдун ички финансылык контролдоо системасы төмөнкүлөрдү камтыйт:

 

Менчикти  башкаруу системалары.

25. Стандарттар аудиторлордон бухгалтердик эсепке жана менчикти башкарууга контролду текшерүүнү талап кылат. Бул максаттар иш кагаздарын жүргүзүү жана системалар менен байланышкан эки категорияны камтыйт.

Эсеп жүргүзүүгө байланыштуу максаттар (мисалы, бухгалтердик эсеп жана башкалар.)

26.Эсепке алуу менен байланышкан максаттар бухгалтердик эсеп тутумунда эсептөө принцибин колдонуу жана коммерциялык, ошондой эле мамлекеттик сектордо баланстык отчетторду даярдоо учурлары үчүн иштелип чыккан. Бирок алар ошондой эле активдерди чагылдырууда, анын ичинде накталай акча каражаттарынын балансын түзүүдө бирдей түрдө колдонулушу мүмкүн.

Менчикти  башкарууга байланышкан максаттар.

27. Менчикти башкаруу боюнча так көрсөтмөлөр көрүүгө зарыл болгон чараларды белгилейт. Аудитор бул чаралар жөнүндө түшүнүк алышы керек жана тестирлөө аркылуу бул көрсөтмөлөрдүн аткарылышын тастыктайт.

 

§2. Маанилүүлүк жана аудитордук тобокелдик

 

28.Бухгалтердик эсептин толуктугуна жана тактыгына өзү эле кепилдик бере турган, ошондой эле бухгалтердик эсепти адамдын катасынан же алдамчылыктан жүз пайыз коргоого кепилдик бере турган ички контролдук системасы жок.

29. Финансылык жазуулар абсолюттуу түрдө так болушу керек, бирок алар сейрек. Ошондуктан эгерде альтернативдик контролдоо системасын түзүүгө кеткен чыгымдар өтө жогору болсо, операциялык иште жана иштелип чыккан ички контроль системасында белгилүү бир деңгээлде так эместикке жол берилет. Бул уруксат берилген четтөө “манилүүлүк” деп аталат жана финансылык отчеттуулуктун, ошондой эле тышкы жана ички аудит процессинин өзөгүн түзөт.

30.Маанилүүлүк - бул финансылык нарктын маанилүүлүгүн чагылдырган концепция (финансылык отчеттор үчүн) же натыйжаларга жетишүү же тутумдун эрежелерине ылайык келүү. Ошентип, маанилүүлүк наркы боюнча маанилүүлүк жана маңызы боюнча маанилүүлүк катары аныкталат. Тышкы аудитор үчүн максат финансылык отчет боюнча пикирин билдирүү болуп саналат. Ошондуктан бул жерде маани-маңызы негизги концепция болуп саналат. Ошол эле учурда, ички аудитордун милдеттери кыйла кененирээк жана финансылык жазуулардын тактыгына жана ишенимдүүлүгүнө гана эмес, ошондой эле операциялык тутумдар чыгарган маалыматтын ылайыктуулугуна, ишенимдүүлүгүнө жана тактыгына да тиешелүү.

31. “Маанилүүлүк” түшүнүгү тышкы аудиттин контекстинде так аныкталган. Бул түшүнүккө ылайык, эгерде маалымат ачылбай калса, бурмаланса, киргизилсе же калтырылса, аудит объектисинин сунушталган финансылык документтеринин жалпы картинасын өзүнүн болжолдонгон колдонуучуларына бурмалап коюшу мүмкүн болсо, маалымат олуттуу деп эсептелет. Бул контекстте, бурмалоо себебине карабастан туура эмес берилген маалыматты билдирет. Аудитор өз ишинде иштөөгө тийиш болгон бул жол берилген четтөө же маанилүүлүк мааниси аудитордун отчеттуулук арналган максаттарды түшүнүүсүнө негизделет.

32. Маанилүүлүк концепциясы башка ролдору, милдеттери жана максаттары бар тышкы аудит кызматтары үчүн маанилүү болгондой, ички аудит кызматтары үчүн анчалык маанилүү эмес, мурдагыдай эле аудиттин тибине карабастан, ал тышкы же ички болобу, аудиттин бирдиктүү концепциясы колдонулушу керек экенин эстен чыгарбоо керек.

33. Тышкы аудит үчүн анча мааниге ээ болбогон көптөгөн маселелер жана операциялар жетекчилик үчүн, демек, ички аудит үчүн да маанилүү. Ошентип, ички аудит финансылык системаларды жана операцияларды карап чыгат, тышкы аудит өз тарабынан анча маанилүү эмес жана негизги эмес деп эсептеген системалардагы кемчиликтерди оңдоо боюнча жетекчиликке сунуштарды берет.

34. Ички аудит “маанилүүлүк” түшүнүгүн эске алышынын себеби, операциялардын белгилүү бир тиби же наркы маанилүү эмес экендиги эмес, ички аудит маселелерди изилдөө үчүн өзүнүн чектелген ресурстарын, ошондой эле сунуштамаларды киргизүүгө чектелген башкаруу ресурстарын бөлүштүрүү объективдүү ыкмасын колдонуу керек. Ошентип, ички аудит кызматынын иши эки негизги принципке негизделиши маанилүү: маанилүүлүк жана аудитордук тобокелдик.

35. Ошондуктан маалыматты ички аудиттин максаттары үчүн “маанилүү” деп эсептөө сунушталат, эгерде:

"Ички контроль жана/же башкаруу тутумун майнапсыз ишке ашыруу же тиешелүү түрдө иштеп чыкпагандык, финансылык жана операциялык тутумдар өз максаттарына жетпей калуу тобокелдигине алып келиши мүмкүн."

36. Иштин тобокелдигинин жол берилгис деңгээлине алып келген себептерди баалоо, демек, маанилүүлүктү баалоо да көбүрөөк даражада аудитордун ой жүгүртүүсүнө жана тажрыйбасына, текшерилүүчү органдын жетекчисинин стандарттарына жана көз караштарына негизделет. 5-глава стратегиялык пландаштыруунун контекстинде тобокелдикти карайт.

37. Ички аудитор ошондой эле маалымат эки жол менен маанилүү боло аларын эстен чыгарбашы керек:

а) наркы боюнча маанилүүлүк - бухгалтердик маалыматтын калтырылышынын же туура эмес чагылдырылышынын чоңдугу, көрсөтүлгөн жагдайлардын негизинде, маалыматка таянган тиешелүү кызматкердин пикири өзгөрүшү же ага маалыматтын калтырылгандыгы же туура эмес чагылдырылышы таасир этиши мүмкүн экендигин көрсөтөт.

б) маңызы боюнча маанилүүлүк - бүтүндөй уюм үчүн же изилдене турган тармак үчүн өтө маанилүү системанын максаттарына жетүү же жетпөө (стратегиялык жана операциялык) сыяктуу финансылык эмес маанилүүлүктү билдирет.

Ошентип, өзүнчө алынган операциялар же бухгалтердик эсеп системалары өзүнүн жогорку финансылык наркына жана мындай системаларды баалоого багытталган ресурстардын деңгээлине байланыштуу уюм үчүн олуттуу деп таанылышы мүмкүн, алардын финансылык наркын чагылдырууга тийиш.

38. Башка системалар наркы боюнча маанилүү эмес же таптакыр наркка ээ эмес болушу мүмкүн, бирок уюмдун операциялык иши үчүн маанилүү. Ошентип, кайсы системалар жана операциялар маанилүү, ал эми кайсынысы маанилүү эмес экенин аныктоо үчүн гана эмес, ошондой эле ресурстарды аларды аткарууда тобокелдиктин жогорку деңгээлиндеги кыйла фундаменталдуу жана маанилүү системаларга багыттоо үчүн ички аудиттин көп иши аларды талдоо жана жакшыртууга багытталышы үчүн кандайдыр бир ыкмага ээ болуу маанилүү.

Аудиттик тобокелдик

39. Эч бир аудитор бардык каталарды, кемчиликтерди жана кандайдыр бир мүнөздөгү кемчиликтерди аныктоодо абсолюттук түрдө ишенимдүү боло албайт. Эсепке алуу, системанын же бүтүндөй чарбалык операциялардын абалы жөнүндө корутунду алынган далилдер боюнча негизделет. Адамдар чыгарган өкүм туура эмес болушу мүмкүн. Аудитордук далилдер сейрек учурда толугу менен четке кагылбайт. Ошентип, ички аудит кызматтарын колдонгон жетекчилик ички аудитордон бардык операциялардын туура бааланганына толук кепилдик күтпөйт. Мында, аудитордук корутунду жүргүзүлгөн аудит камтыган тармактарды баалоонун алгылыктуу тууралыгына жогорку деңгээлдеги кепилдик берет.

40. Түшүнүктөрдү аныктоодо: маанилүүлүк жана аудитордук тобокелдик, маанилүүлүк системадагы кемчиликтин, катанын же бүтүндөй системанын жоготулушунун маанилүүлүгүн (финансылык же башка) билдирет. Мында, аудитордук тобокелдик - бул системага туура эмес баа берилбегендигине, олуттуу ката кетирилгендигине же система тарабынан контролдонуучу операцияларда жоготууларга учурагандыгына ишеним деңгээлин билдирет.

41. Мындай болушу мүмкүн болгон учурлар төмөнкүдөй болушу мүмкүн:

а) ката же жоготуу бар;

б) ички контроль аларды болтурбай же аныктай албайт;

в) аудитордук жол-жоболор аларды аныктай албайт.

42. Ошентип, олуттуу катаны же жоготууларды өткөрүп жиберүү тобокелдиги (аудиттик тобокелдик) үч компоненттен турушу мүмкүн:

а) ажырагыс тобокелдик - уюмдун ишинин олуттуу бурмалоолорго жана каталарга дуушар болушу;

б) контролдоо каражаттарынын тобокелдиги - ички контроль системасы тарабынан олуттуу бурмалоолордун алдын алуу же өз убагында аныкталбоо жана оңдолбоо тобокелдиги;

в) аныктабоо тобокелдиги - каталар же жоготуулар аудитордук жол-жоболор аркылуу аныкталбай калуу тобокелдиги.

Тобокелдикти аныктоо

Ажырагыс тобокелдик

43. Ажырагыс тобокелдик каралып жаткан маселенин мүнөзүнө жана анын манипуляцияга же катага ийкемдүүлүгүнө жараша болот. Ажырагыс тобокелдикти баалоодо эске алынуучу факторлор төмөнкүлөрдү камтыйт:

а) каралып жаткан системанын мүнөздөмөлөрү;

б) системадагы ката боюнча маалыматтар;

в) жетекчилик тарабынан манипуляциянын мотиви.

Мисалы, таңгаксыз курулуш материалдары башка колдонулбаган физикалык маркаланган жана камсыздандырылган товарларга салыштырмалуу уурдоого, бузулууга же жоготууга көбүрөөк дуушар болот.

44. Мындан тышкары, кирешелерди же акчалай жөлөк пулдарды комплекстүү талдоодо катаны табуу ыктымалдыгы жөнөкөй анализге караганда көбүрөөк болот. Аудитордун субъекттин каталарга же жоготууларга дуушар болушу жөнүндө корутундусу жагдайларга жана ушуга окшош кырдаалдарда аудитордун мурунку тажрыйбасына жараша болот.

Контроль тобокелдиги

45. Контроль тобокелдиги аудиттелген уюмдун ички контролунун каражаттарынын күчүнө жараша болот. Контроль тобокелдиги каталарды жана жоготууларды алдын алуу же аныктоо үчүн майнаптуу контролдун бар-жогуна түздөн-түз көз каранды болгон конкреттүү операцияларды же операциялардын агымын билдирет.

46. ​​Аудиторлор белгилүү бир практикалык чектөөлөр бар экенин билиши керек, анын чегинде жетекчилик контролду орнотууну жана колдонууну тандайт. Жетекчиликтин кызыкчылыгы операциянын натыйжалуулугуна гана эмес, ошондой эле финансылык эсептердин тактыгына да тиешелүү, ошондуктан ички контролдун жалпы системасы байланышкан чыгымдарды жана пайдаларды эске алуу менен түзүлөт. Мындан тышкары, система канчалык жакшы иштелип чыкпасын, контролдун эффективдүүлүгү объекттин кызматкерлеринин өзүнөн көз каранды. Натыйжада, майнапсыздык, ката кетирүү же атайылап жасалмалоо мүмкүнчүлүгү ар дайым бар. Ошондуктан, ал тургай, салыштырмалуу күчтүү система контроль тобокелдигин азайтат, бирок аны толугу менен жок кыла албайт.

Аныктабоо тобокелдиги

47.Аныктабоо тобокелдиги алынган аудитордук далилдердин мүнөзүнө жана деңгээлине жараша болот, бирок эң негизгиси бул далилдердин канчалык деңгээлде жакшы бааланганы. Аудитор бардык операцияларды сейрек карап чыгат жана тестирлөө ыкмаларын колдонуу аудитор каталарды, кемчиликтерди жана жоготууларды байкабай калуу тобокелдиги бар экенин билдирет. Мындан тышкары, аудитордун далилдерди баалоосу жаңылыш корутундуга алып келиши мүмкүн.

Тобокелдин негизинде аудитти пландаштыруу.

48. Ички аудиттин планы төмөнкүлөрдү эске алышы керек:

а) аудит үчүн финансылык маанилүүлүктүн жалпы деңгээли;

б) уюмдун негизги финансылык, башкаруу жана операциялык системалары;

в) бардык фундаменталдык жана фундаменталдык эмес системаларды мезгил-мезгили менен карап чыгуу үчүн циклдик жана тобокелдикке негизделген планды иштеп чыгуу;

г) системалардын ар кандай типтеринин каталарына ийкемдүүлүк;

д) аудитор жооптуу жетекчи/контролер үчүн алгылыктуу деп эсептеген каталардын жыштыгы;

е) контролдук тобокелдикти баалоодо аудитор ички контроль системасына таяна ала турган деңгээл;

ж) тестирлөөнүн зарыл көлөмү;

з) аудитордук корутунду үчүн негиз болгон операциялардын үлгүсү же башка далилдер түрүндөгү тиешелүү далилдерди чогултуу.

 

§3. Аудиттин далилдери жана аудиттин тестирлөө ыкмалары

49. Аудитордун колунда болгон далилдер адатта жазуу жүзүндөгү документтерден, окуяларга байкоолордон жана оозеки билдирүүлөрдөн турат. Мындай далилдер бир нече ыкмалар аркылуу алынат: маалымат чогултуу, изилдөө, текшерүү, сурамжылоо, эсептөө, интерпретациялоо, баалоо жана талдоо.

50. Далилдердин негизги булактары болуп, эреже катары, жетекчилик чечим кабыл алган бухгалтердик эсеп жана башка жазуулар саналат. Эгерде аудитор бул документтерге толук ишене албаса, анда ал аудит объектисинен банктык эсептин көчүрмөлөрү түрүндө берүүчүлөр, дебиторлор жана банктар сыяктуу тышкы булактардан көз карандысыз далилдерди ала алат. Аудитордук далилдердин ар бир категориясы далилдердин ар кандай “сапатын” камсыз кылат:

а) аудитор тарабынан түзүлгөн далилдер текшерилүүчү субъект тарабынан берилген далилдерге караганда ишенимдүүрөөк болсо;

б) тышкы булактардан алынган далилдер текшерилүүчү субъект тарабынан берилген далилдерге караганда ишенимдүүрөөк болсо;

в) документалдуу таризделген түрдөгү далилдер оозеки далилдерге караганда ишенимдүү.

51. Аудитор алынган далилдер боюнча шектенүү пайда болгондо дароо кошумча тестти, же ырастоочу тесттерди өткөрүү зарыл. Биринчи учурда, бул жөн гана тандоо өлчөмүн көбөйтүү үчүн жетиштүү болушу мүмкүн, ал эми экинчиден, алынган маалыматты тастыктоо үчүн такыр башка булактардан тастыктаган фактыларды издөө керек болот.

52. Аудитордук текшерүүнүн жүрүшүндө алынган бардык документтик далилдер аудитордук папкаларда сакталууга тийиш. Бул колдонмодо “Аудитордук папкалар жана жумуш документтери” 7-бөлүмдө кененирээк сүрөттөлгөн.

Аудитордук тестирлөө техникасы

53. Аудит программаларын иштеп чыгууда аудиторлор колдоно турган ар кандай жол-жоболор төмөндө келтирилген.

Изилдөө

54. Жазууларды, документтерди же мүлктү талдоо же изилдөө менен, жазууларды жана документтерди изилдөө техникасы алардын маңызына жана булагына жараша ар кандай деңгээлдеги ишенимдүүлүктүн далилдерин берет. Мүлктүк абалын изилдөө аудиторго алардын бар экендиги жөнүндө ишенимдүү далилдерди берет, бирок сөзсүз түрдө алардын таандыктыгы, наркы же баалуулугу жөнүндө эмес.

Байкоо.

55. Аны аткаруу ыкмасын аныктоо максатында, башкалар жасаган операцияны же жол-жобону карап чыгуу. Байкоо жүргүзүү учурунда аткарылган иштин ишенимдүү далилин камсыздайт, бирок башка убакта эмес, мисалы, кызматкерлердин жылдык инвентаризация боюнча пландын бөлүгүн аткаруу катары запастарды инвентаризациялоого байкоо жүргүзүү. Бул мисалда, аудитор кызматкерлер инвентаризациялоо жол-жоболорун аткарып жаткандыгына ишене ала турган бирден-бир жолу, алардын байкоо жүргүзүүнү кантип аткарып жатканына байкоо жүргүзүү.

Суроо-талап.

56. Мекеменин ичинен же тышындагы компетенттүү адамдардан формалдуу/расмий, оозеки/жазуу түрүндө тиешелүү маалыматтарды издөө. Мындай жол менен алынган далилдерге аудитор тиркөөчү далилдердин (алынган маалыматтын) ишенимдүүлүгүнүн деңгээли аудитордун респонденттин компетенттүүлүгү, тажрыйбасы, көз карандысыздыгы жана ак ниеттүүлүгү жөнүндө пикирине көз каранды.

Эсептөө.

57. Бухгалтердик жазуулардын арифметикалык тактыгын текшерүү же көз карандысыз эсептөөлөрдү жүргүзүү.

Аналитикалык сереп салуунун жол-жоболору

58. Бул жол-жоболор маанилүү катыштарды, тенденцияларды жана башка статистикалык маалыматтарды карап чыгууну, адаттан тыш же күтүлбөгөн четтөөлөрдү изилдөөнү камтыйт. Салыштыруулар колдо болгон маалыматтардын маңызына, жеткиликтүүлүгүнө жана маанилүүлүгүнө жараша болот. Адаттан тыш, же күтүлбөгөн четтөөлөр, ошондой эле чындыгында болбогон күтүлгөн четтөөлөр изилдениши керек. Алынган түшүндүрмөлөр анын маселени түшүнүүсүнө жана бул маселе жөнүндө жалпы билимге туура келүүсүн аныктоо үчүн аудитор текшерип, баалашы керек.

59. Бул жол-жоболордун маңызы жана документтерди түзүү ыкмасы ар бир аудиттин шарттарына жараша болот.

Аудитордук далилдин орундуулугу

60. Орундуу аудитордук далил - аудиттин максаттарына түздөн-түз байланыштуу. Бул маселелер мурунку бөлүмдө талкууланган жана төмөнкүдөй талдоого тийиш:

а) Активдерге карата: бар экендигин, толуктугун, менчик укугун же ээлик кылууну, наркын баалоону жана балансты ачууну белгилөө;

б) Финансылык операцияларга карата: операциялардын толуктугун, окуянын болушун, өлчөнүшүн, мыйзам ченемдүүлүгүн жана ачыкка чыгарылышын белгилөө;

в)Башкаруу системалары үчүн: системалардын үнөмдүүлүгүн, өндүрүмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун белгилөө;

г)Ак ниет башкаруу үчүн: уюмдардын ишинин ачыктыгын, бүтүндүгүн, ошондой эле отчеттуулугун жана жоопкерчилигин белгилөө.

61.Уюмдун менчигине карата активдерди аларга жетүү жана пайдалануу жагынан туура башкаруу гана эмес, ошондой эле активдерди талаптагыдай абалда кармоо үчүн жооптуу кызматкердин жоопкерчилиги да камсыз кылынышы керек.

62.Толуктугун, бар экендигин ж.б. белгилеген же тастыктаган далилдер коюлган максатка ылайык келет, ошону менен иштин маңызына тиешелүү далил катары боло алат. Мисалы, активди физикалык изилдөө аркылуу алынган далилдер ошол активдин бар экендигин тастыктайт; ал эми эсеп-фактураларды текшерүү аркылуу алынган далилдер бизге сумманы, эсептөө методун жана бул актив кайсы баланстык эсепке чегерилгенин тастыктайт.

63.Эгерде аудитор ички контролдун каражаттарынын иштешине же жалпы башкаруу системасына таянса, анда ага операциялык иштин талаптагыдай аткарылышына кепилдик берип, иштей турган контроль каражаттарын белгилөө талап кылынат. Бул үчүн, аудитор контролдун каражаттарын тестирлөө же жалпы башкаруу системасын талдоо аркылуу контролдун каражаттарынын талаптагыдай иштешине байланыштуу далилдерди чогултат. Мындай далилдер бар экендигин же толуктугун ж.б. аныктабайт, бирок аудиторго контролдун алсыздыгынан улам жоготуу тобокелдигин баалоого жардам берет.

Аудитордук далилдин ишенимдүүлүгү

64.Ишенимдүүлүктү камсыз кылуу үчүн аудитор далилдердин чындыгына ишениши керек. Бул далилдин булагына жана далил алынган жагдайларга жараша болот. Далилдерге карата, адатта, төмөнкүлөр адилеттүү болот:

а)Аудитор тарабынан жеке физикалык текшерүү, байкоо жүргүзүү, кайра эсептөө же процессти кайрадан аткаруу аркылуу алынган далилдер башкалардан алынган далилдерге салыштырмалуу ишенимдүүрөөк;

б)Аудиттелүүчү объектке карабастан алынган далилдер ошол эле уюмдан алынган далилдерге салыштырмалуу кыйла ишенимдүү болуп саналат;

в)Объекттин сырттан берилген документтерин талдоо аркылуу алынган далилдер, адатта, ички документтерден алынган далилдерге салыштырмалуу кыйла ишенимдүү болуп саналат (мисалы, чыгымдарга туура толтурган суроо-талап);

г)Аудиттин объектисине карабастан даярдалган аудит объектисинин ички документтеринен алынган далилдер (мисалы, чыгымдарды жүзөгө ашыруу үчүн берүүчүлөрдөн тиешелүү түрдө таризделген/берилген эсептер) - объекттин ичинде даярдалган жана ошол эле операцияга тиешелүү документтерден алынган далилдерден айырмаланып, кыйла ишенимдүү болуп саналат;

д)Башкаруу же финансылык отчеттордун шайкештиги жана мезгилдер ортосундагы өз ара байланыш аудитордук далилдин булагы болуп саналат. Тактап айтканда, жетекчилик же финансылык отчеттордо ачыкка чыккан өзгөчө учурлар көбүнчө ката жөнүндө далилдин булагы катары колдонулат. Далилдин бул тиби кыйыр катары гана каралышы керек жана башка аудитордук суроо-талаптар менен толукталышы же ырасталышы керек;

е)Аудиттелүүчү объекттин кызматкерлери тарабынан берилген бекитүүлөр бардык мүмкүн болгон булактардын эң аз ишенимдүүлүгү катары каралышы керек. Алар ишенимдүү боло алышат, эгерде:

-       ишенимдүү кызматкерден алынса;

-       кызматкерден суроого карата объективдүү көз караш менен алынса;

-       далил башка кызматкерлер тарабынан ырасталышы мүмкүн;

-       далил оозеки эмес, документалдык болуп саналат.

65. Аудитор далилдердин ишенимдүүлүгүн баалоодо өз пикирин колдонуу талап кылынат. Ишенимсиз далилдерди колдонуунун негизги кемчилиги бул аудитордук корутунду, ошого жараша аудитордук отчет туура эмес болуп калат. Ушул себептен, аудитор бул далилдерди кабыл алууда тийиштүү тыкандык менен мамиле кылышы керек.

66. Бул типтеги далилдердин салыштырмалуу ишенимдүүлүгү төмөндө келтирилген.

 

Аудитордук далил – ишенимдүүлүк

 

 

Аудитордук далилдин жетиштүүлүгү

67. “Далилдин жетиштүүлүгү” термини алынган далилдин бир катар жеке аспекттерине, б.а. конкреттүү белги боюнча изилденген финансылык-чарбалык операциялардын санын билдирет. Мисалы, эсеп-фактураларды кароодо, ал изилденген эсеп-фактуралардын санын же ушул эсеп-фактуралардын бул система тарабынан иштелип чыккан маалыматтарга карата наркынын чоңдугун билдирет. Адатта, тандоонун көлөмү канчалык чоң болсо, аудитор аудитордук корутундунун тууралыгына ошончолук ишениши керек, бирок жогоруда айтылгандай, жетекчилик 100% тактыкты же натыйжалуулукту күтпөйт, анткени реалдуу аудитордук ресурстарды эске алганда, бул акылга сыйбай калмак. Ошентип, ички аудит кызматтарынын аудиторлору кепилдиктин акылга сыярлык даражасын алууга умтулушу жана мүмкүн болушунча статистикалык тандоонун негизинде өз баалоолоруна негизделиши керек.

68. Бул саясат статистикалык теорияга негизделген, аудитор тарабынан корутундунун өзү негизделген маалыматтардын аз гана бөлүгүн текшерүү аркылуу аудитордук корутундунун тууралыгы жөнүндө салмактуу далилдерди алуу мүмкүнчүлүгүн аныктаган принциптерди колдонот.

69. Каралыш керек болгон акыркы бир суроо, аудитордун корутундуларына жана жыйынтыктарына эң көбүрөөк тийиштүү. Тактоо үчүн төмөнкү эки учур каралат:

-   Аудитор каталарды таппаганда же алардын аз санын тапканда (төмөнкү пайыз).

-   Аудитор каталарды же жоготууларды тапканда (чоң пайыз).

Каталардын төмөнкү пайызы

70. Аудитор каталардын же жоготуулардын төмөн деңгээлин тапканда, тандоого кирген бардык операцияларды тестирлөөдөн өткөрүш керек. Тестирлөө аяктагандан кийин каталардын төмөнкү деңгээли жөнүндө корутундунун тууралыгына кепилдиктин алгылыктуу деңгээли алынат (аудитор тандоо жалпысынан жыйынды боюнча жетиштүү репрезентативдүү экендигин камсыз кылуу үчүн чараларды көргөн шарты менен).

Каталардын жогорку пайызы

71.Аудитор каталардын же жоготуулардын жогорку пайызын тапканда, анда ал бул тандоону тестирлөөнү улантуунун кереги жок. Мындай учурларда, аудиторго каталардын пайызы ушунчалык жогору экендиги жөнүндө тиешелүү тастыктоо ага жетекчиликтин көңүлүн тезинен бурдуруу үчүн гана керек.

72. Андан кийин аудиторго контролдогу кемчиликтердин маңызы жана масштабы жөнүндө жетекчиликке отчет берүү, ошондой эле оңдоолорду киргизүү үчүн жетиштүү далилдер керек.

73. Кошумча, аудитор далилдер уюмдун жоготууларынын себеби кемчилик экендигин ырастайбы же жокпу деген кошумча суроону карап чыгышы керек. Мындай учурларда, аудитор контролдун кемчиликтерине же ката болуп чыккан операциялардын конкреттүү жыйындысына багытталган кошумча тестирлөөнү жүргүзүп, бул ката атайылап жасалгандыгын же шалаакылыктын кесепети экендигин ырасташы керек.

74. Аудитор ошондой эле калыбына келтирүү максатында ар кандай жоготуулардын зыянынын өлчөмүн баалоо үчүн же жетекчилик зыянды калыбына келтирүү саясатын колдоосу үчүн тесттерди өткөрүшү мүмкүн.

 

§4. Компетенттүүлүк, талаптагыдай пландоо, контроль жана талдоо

 

75. Туура эмес аудитордук корутунду берүүнүн негизги себептеринин бири билимдин жетишсиздиги болуп саналат. Аудиттин теориясы же аудит объектиси жөнүндө тиешелүү билими жок аудитор ката кетиргенин же зыян болсо, аны келтиргенин байкабашы мүмкүн. Ошентип, аудиторлордун ар бир аудиттелген объекттин көйгөйлөрүн чечүүдө жакшы даярдыктан өтүшү жана компетенттүү болушу маанилүү.

 

§5. Көз карандысыздык

 

76. Көз карандысыздык концепциясы аудитордун кесиптик ой-пикирине же объективдүүлүгүнө таасир этиши мүмкүн болгон ар кандай таасирден, кызыкчылыктан же туугандык байланыштардан көз карандысыз болушун талап кылат. Көз карандысыздык - бул чынчылдыкка негизделген ой жүгүртүү.

§6. Жумушка кесипкөй мамиле кылуу

77. Компетенттүү аудитордун ишинде, ишке кесиптик мамиле кылуу, аткарылган милдеттерге ылайык келген көндүмдөрдүн жана билимдердин деңгээлин колдонуу менен чагылдырылат деп күтүлөт.

78. Ошондой эле, аудитор далилдерди баалоодо каталарды кетирбөө үчүн өтө кылдат болушу керек. Аудитор ошондой эле жагдайларга шектүү жаратууну өткөрүп жибербегенине ишениши керек. Мында, аудитор ченемдерди бузуу же башка зыян келтирүү тобокелдигин эстен чыгарбашы керек, башкача айтканда, ал аудитордук далилдерди текшерүүгө кылдаттык менен мамиле кылышы керек.

79. Демек, аудитор кыраакы болуп, ар дайым өзгөчө нерселерге көңүл бурушу керек. Ал шектүү нерсени байкаары менен, ал негиздүү корутундуга келгенге чейин шектенүүсүн ырастоону издеши керек.

 

§7. Каталарды жана алдамчылыкты аныктоо боюнча аудитордун милдети

 

80. Каталардын жана алдамчылыктын алдын алуу жана аныктоо милдети аудиттелүүчү уюмдун жетекчилигине жүктөлөт. Алар адекваттуу ички контроль системасын түзүү аркылуу бул милдетти аткарууда белгилүү бир ишенимге ээ боло алышат. Аудитор мекемелер ар дайым алдамчылык жана келтирилген зыян жөнүндө тиешелүү органдарга отчет берип турушуна кепилдик бериши керек.

81. Ички аудитор келечектеги алдамчылыкка алып келиши мүмкүн болгон контролдун кемчиликтери сыяктуу учурлардын потенциалдуу мүмкүнчүлүгүн эске алууга милдеттүү.Ошондуктан, аудиторлор аудитти мындай кемчиликтерди анык ала тургандай пландоо керек.

 

§8. Автоматташкан маалыматтык системаларды  колдонуу контекстинде аудиттик техникалар

 

82.Автоматташтырылган маалымат системаларын колдонуу аудиторлорго көптөгөн пайдаларды гана эмес, жаңы тобокелдиктерди жана татаалдыктарды да алып келди.

Автоматташтырылган маалымат системаларын колдонуунун натыйжасында келип чыккан артыкчылыктар, алыскы пункттарда аткарылган ишти текшерүү жана контролдоо мүмкүнчүлүгү:

-     маалыматтарды бир эле учурда ар кайсы жерден алуу мүмкүнчүлүгү;

-     көптөгөн типтүү иштерди жана тапшырмаларды автоматташтыруу мүмкүнчүлүгү (айрыкча эсептөө), мунун натыйжасында талап кылынган кызматкерлердин саны азайып, керектүүрөөк жумуштарга көбүрөөк убакыт жана күч жумшоо мүмкүнчүлүгү пайда болот;

-     маалыматтарды иштеп чыгуу жана текшерүү ылдамдыгын жогорулатуу, бул аудитордук тапшырманы аткаруу убактысын кыскартууга мүмкүндүк берет.

83.Автоматташтырылган маалымат системалары аудитордук тапшырманын бардык этаптарында, аудитордук тапшырманы пландоо этабынан баштап, ишти акыркы карап чыгууга жана тапшырманы аткаруунун жыйынтыктарын билдирүүгө чейин колдонулат. Аудит процессине компьютердик технологиялардын белгилүү өзгөчөлүү, бирок анча байкалбаган таасирине келсек, төмөнкүлөрдү белгилөөгө болот:

-     туруктуу файлдарды жана жазууларды сактоо жана ага жетүү тезирээк; алыстан кирүү методу менен дагы жүзөгө ашат. Файлдарды жоготуу тобокелдиги кыйла кыскарган;

-     кийинки жылга тесттер үчүн керектүү документтер жана материалдар жөн гана көчүрүлүшү мүмкүн. Жылдан жылга колдонулуп келе жаткан компьютердик программаларды кайра иштеп чыгуунун зарылдыгы жок: колдо болгон программалар жаңы маалыматтар менен иштейт;

-     электрондук түрдө конкреттүү сөздөрдү же чоңдуктарды издөө оңой жана тезирээк;

-     программалык камсыздоо (ПК) бар, ал жыл бою операцияларга мониторинг жүргүзө алат жана бардык адаттан тыш же күтүлбөгөн учурлар жөнүндө токтоосуз отчет бере алат. Бул орнотулган аудит модулдарынын жардамы менен жүзөгө ашырылат;

-     Автоматташтырылган маалымат системалары тандоо процессинин өзүн математика жана статистика мыйзамдарына ылайыктуураак кылуу үчүн тандоону түзүү процессинде колдонулат.

84.Аудитордук тапшырмаларды аткарууда автоматташтырылган маалымат системаларын колдонууга байланышкан маселелерди үчкө бөлүүгө болот: кирүү маалыматтарын, маалыматтарды иштеп чыгууну жана чыгуу маалыматтарын контролдоо каражаттары жана жол-жоболору. Автоматташтырылган маалымат системалары системага бекитилген иш жүзүндөгү маалыматтар гана түшүп жаткандыгына жана система бул маалыматтарды талаптагыдай иштетип жаткандыгына кепилдик бериш үчүн жетиштүү контроль каражаттарына ээ болушу керек.

85. Аудитор жалпысынан (өзүнчө операция эмес) маалыматтарды иштеп чыгуу боюнча компьютер системасынын ишин тестирлөөдөн өткөрө ала тургандай ар кандай ыкмалар бар. Ички аудитор компьютер системасы системага киргизилген маалыматтарды туура эсептеп жана иштеп жаткандыгына көзү жетиши үчүн тесттерди жүргүзөт.

Буга байланыштуу, ар кандай методдор бар, алардын ичинен компьютерде транзакцияларды иштетүү ыкмасын текшерүүнүн үч негизги методу төмөнкүлөрдү камтыйт:

-     тесттик маалыматтар методу;

-     тестирлөөнүн интеграцияланган каражаттарын (ТИК) колдонуу методу;

-     параллелдүү процесстерди моделдөө методу.

Тесттик маалыматтар методу

86. Тесттик маалыматтар методу программаларды иштетүүнүн тактыгын жана программаларга киргизилген бардык өзгөртүүлөрдү текшерүү жана ырастоо үчүн колдонулат.

87. Тесттик маалыматтар - бул аудитор тарабынан даярдалган, анык жана анык эмес маалыматтарды камтыган жана кардардын компьютердик системасына киргизилген маалыматтар

88. Ошондой эле, тесттик маалыматтар реалдуу же жасалма болушу мүмкүн. Чыгуу маалыматтары кандай болушу керектигин аныктоо үчүн кирүү маалыматтары кол менен иштетилет. Аудитор бул маалыматтарды кардардын компьютеринде иштеп чыгууну тестирлөөдөн өткөрөт, бирок өзүнүн жеке контролунун астында. Андан кийин, тактыкты баалоо үчүн, аудитор тесттик маалыматтарды электрондук түрдө иштеп чыгат жана кол менен иштетүүнүн жыйынтыктарын электрондук иштетүүнүн жыйынтыктары менен салыштырат.

89. Бул методду колдонууга байланыштуу аудитордо пайда болушу мүмкүн болгон потенциалдуу көйгөйлөр төмөндө саналып өтөт:

-  аудитор тесттик маалыматтар реалдуу системага кирбей турганына ынанышы керек;

-  аудитор тесттик маалыматтар тестирлениши керек болгон кырдаалдардын бардык түрлөрүн камтый турганына ынанышы керек;

-  аудитор тесттик маалыматтар текшерилген программа чындыгында маалыматтарды иштеп чыгуу үчүн колдонулган программа экендигин ырастоого жетишиши керек.

90.Тесттик маалыматтардын жардамы менен колдонулган программаларды гана текшерүүгө болот. Кирүүчү жана чыгуучу маалыматтардын бүтүндүгүн текшерүү жана ырастоо үчүн башка тесттерди жүргүзүү талап кылынат. Ошондой эле, тесттик маалыматтар, негизинен, компьютердик программа иш жүзүндө колдонулганда болушу мүмкүн болгон бардык параметрлерди жана иштөө режимдерин моделдештире албайт. Мындан тышкары, тесттик маалыматтарды атайын программада жана атайын убакытта гана тестирлөөгө болот. Ал эми, тесттик маалыматтарды башка маалыматтардан өзүнчө иштетиш керек болгондуктан, аудитор тестирленген программа маалыматтарды иштеп чыгууда колдонулган программа экендигине толук ишене албайт.

Тестирлөөнүн интеграцияланган каражаттарын (ТИК)  колдонуу методу:

91.ТИК методу – тестирлөө реалдуу (масштабда) убакытта маалыматтарды иштеп чыгууну аткарган чоң автоматташтырылган маалыматтык системалардын аудитинде колдонулат.

92. Тестирлөөнүн интеграцияланган каражаттарын колдонуу методу (ТИК методу) да тесттик маалыматтарды пайдаланууга негизделген.

93.ТИК методун колдонууда кызматкерлер, тышкы тараптар сыяктуу иш жүзүндө жок болгон текшерилүүчү бухгалтердик объектилер түзүлөт. Бул учурда, аудитор системанын мастер-файлдарына реалдуу түрдө киргизилген шарттуу текшерүү объекттерин түзөт. Объекттин бул тесттик маалыматтары компьютер системасында өзүнүн реалдуу маалыматтары менен катарлаш иштетилет. Транзакциялар объекттин учурдагы эсебинин негизги картотекасына карата иштелип чыгат, анда реалдуу жана жасалма эсептик жазуулар камтылган.

94. Тесттик маалыматтар методу менен интеграцияланган тестирлөө каражаттарын колдонуунун ортосундагы негизги айырма - ТИК тесттик маалыматтар реалдуу маалыматтар менен бирге иштетилет. Аудитордон башка эч ким билбейт, иштетилип жаткан маалыматтар жалган эсепке алуу документтери боюнча бул жалган жазууларды да камтыйт. Бул учурда, аудитор тестирлөөчү программалар компаниянын реалдуу маалыматтарын иштеп чыккан реалдуу программалар экендигине ишениши мүмкүн.

95. Бул тестирлөө жол-жобосун кылдат пландоо ТИК жол жобосунан алынган маалыматтар реалдуу маалыматтар менен аралашып кетпеши жана реалдуу маалыматтарды бурмалабашы үчүн зарыл. ТИК тестирлөөнү колдонуунун кыйынчылыгы, жасалма транзакциялар системанын нормалдуу чыгуучу маалыматтарынан четтетилиши керек дегенди билдирет. Бул кол менен же тиркемени тиешелүү түрдө долбоорлоо жана модификациялоо аркылуу жасалышы мүмкүн. Эки учурда тең, жасалма транзакциялар реалдуу маалыматтардан бөлүп көрсөтүү үчүн атайын коддордун жардамы менен идентификацияланышы керек.

96. Эгерде пландоо кылдаттык менен жүргүзүлсө, ТИК методун колдонууга кеткен сарптоолор минималдуу болот, анткени бул учурда атайын маалыматтарды иштеп чыгуу талап кылынбайт жана компьютердин кадимки ишинде үзгүлтүк болбойт. Сарптоолор ТИК каражаттарын алгачкы иштеп чыгуу - тиркеменин өзүн иштеп чыгуу жана анын кийинки модификациясы үчүн зарыл. Бирок баштапкы чыгымдарды ишке ашыргандан кийин, кийинки учурдагы чыгымдар аз болот.

Параллель процесстерди моделдөө методу:

97. Параллель процесстерди моделдөө методу - бул аудитордун жалган маалыматтарын эмес, аудиттин объектисинин реалдуу маалыматтарын колдонгон аудитордук текшерүүнүн методу, бирок алар тесттик (контролдук) же аудитордук программанын жардамы менен иштелип чыгат.

98.Параллель процессти моделдөөдө алынган жыйынтыктар жана маалыматтарды реалдуу иштеп чыгуунун жыйынтыктары бири-бирине салыштырылат. Параллель процесстерди моделдөө методу кымбат жана убакытты талап кылган жол-жобо болуп саналат. Параллель процесстерди моделдөө тесттик программалардын жардамы менен жүргүзүлгөндүктөн, аны маалыматтарды реалдуу иштеп чыгуу үчүн колдонулбаган компьютерде аткарууга болот. Ошого карабастан, аудитор параллелдүү процесстерди моделдөөдө маалыматтар менен салыштырылып, анын натыйжаларын алуу үчүн аудит объектиси тарабынан колдонулган система аудит объектиси тарабынан өз ишинде дайыма колдонулуп турган система экендигине ынанышы керек.

Компьютерлерди колдонуу менен аудиттин методдору (АКМ)

99. Аудиттин компьютерлештирилген методдору (АКМ) – бул системаларга же операцияларга негизделген жана маалыматтарды автоматтык түрдө алуу жана талдоо үчүн арналган программалык камсыздоо. АКМ аудитти жүргүзүүнүн бардык этаптарында – аудитордук тапшырмаларды пландаштыруудан баштап тапшырманын жыйынтыгы боюнча отчетторду берүүгө чейин колдонулат.

100. АКМнын төмөнкү төрт тиби эң көп кездешет.

1) Универсалдуу аудитордук программалык камсыздоо. Бул программалар автоматтык функцияларды аткарат жана контроль каражаттарын жана эсептер сальдосун да тестирлөөгө пайдалуу. Алар аткарган жол-жоболор төмөнкүлөрдү камтыйт:

-       компьютерлерде сакталган маалыматтарга жетүү;

     тестирлөөгө тийиш болгон маалыматтардын конкреттүү элементтерин аныктоо (б.а. белгилүү бир критерийлерге ылайык келген маалымат элементтери);

-       маалымат элементтерин кайталап эсептөө жана кайра саноо;

-       маалымат талааларынан үлгүлөрдү түзүү;

-       маалыматтардын бар экендигин жана карама-каршылыгын ырастоо.

2) Кызматтык программалар. Бул программалар, мисалы, маалыматтарды сорттоо жана бириктирүү, ошондой эле электрондук таблицаларды колдоо (Excel ж.б.) жана жумуш документтерин автоматтык түрдө иштетүү сыяктуу күнүмдүк функцияларды аткарат:

-   электрондук таблицалар аудитордун арсеналындагы эң пайдалуу куралдардын бири деп эсептелет.жумуш документтерин автоматтык түрдө иштеп чыгуу - бул аудиторлорго аудитти натыйжалуу жана уюшкандыкта жүргүзүүгө жардам берүүчү программалардын пакети.

3) Маалыматтарды көзөмөлдөө жана чагылдыруу (картографиялоо) үчүн колдонмо программалык камсыздоо. Бул программалар маалыматтарды киргизүүдөн баштап, системадан маалыматтарды чыгарууга чейин система аркылуу маалыматтын өтүүсүн контролдоо үчүн арналган.

4) Эксперттик системанын программалык камсыздоосу. Бул программалар эксперттик билимге жана логикага негизделген, ошондой эле аудиторлорго чечим кабыл алуу жана тобокелдиктерди баалоо процесстеринде жардам берет.

АКМ программалары төмөнкү функцияларды аткарат:

-   пайда болуу мөөнөтү боюнча маалыматтарды бөлүштүрүү – (мисалы, дебиторлордун эсептери сыяктуу);

-   кайталанган маалыматты идентификациялоо;

-   башка программаларга маалыматтарды экспорттоо;

-   үчүнчү жактын талдоосуна арналган маалыматтарды алуу;

-   маалыматтагы ажырымдарды аныктоо (мисалы, документтеги түшүп калган числолор);

-   эки башка файлдан же программадан маалыматты бириктирүү жана кошуу;

-   тандоолордо тестирлөө үчүн маалымат элементтерин тандап алуу;

-   ар кандай маалымат талаалары боюнча маалыматты сорттоо;

-   айрым маалымат элементтеринин маанилерине жараша кичине топтор боюнча чоңдуктарды стратификациялоо;

-   маалыматтарды суммалоо;

-   жыйынды  маанилерди алуу максатында маалымат талааларын суммалоо (жана башка математикалык эсептөөлөрдү жүргүзүү).

101. Автоматташтырылган маалыматтык системаларды колдонуу менен аудиттин башка методдору да бар:

1)  орнотулган аудитордук жол-жоболор;

-  Аудитордук маалыматтарды чогултуунун орнотулган каражаты орнотулган аудитордук чакан программанын түрлөрүнүн бири болуп саналат. Ал кадимки программанын кодуна макро команда түрүндө орнотулган атайын программаланган модулдарды колдонот. Орнотулган чакан программа кадимки өндүрүш максаттары үчүн иштетүү процессинде маалыматтарды тандайт жана жазат, андан кийин аудитор бул маалыматтарды талдап, баалайт.

-  Транзакциялар чектөөлөр жана алгылыктуулугу боюнча аудитор тарабынан белгиленген параметрлерге ылайык орнотулган аудитордук чакан программада тандалып алынат. Бул параметрлерди бузган транзакциялар файлга өзгөчө учур катары жазылат. Альтернатива катары транзакциялар кокустук схема боюнча тандалышы мүмкүн. Эгерде транзакциялар кокустук схема боюнча тандалса, анда аудит жүргүзүү үчүн транзакциянын статистикалык тандоосун түзүү максаты болот.

-  Аудитор тарабынан белгиленген параметрлерди бузган транзакцияларды тандоо үчүн колдонулган ыкма аудитордук сереп салуу файлын контролдоо системасы деп аталат. Кокустук схема боюнча транзакцияларды тандоо үчүн колдонулган ыкма аудитордук тандоонун текшерүү файлы деп аталат.

-  Негизги жумуш программасын иштеп чыгуу менен бир эле учурда орнотулган аудитордук чакан программаларды иштеп чыгуу, жумуш программасына кошууга караганда жеңил жана оңой.

-  Орнотулган аудитордук жол-жоболор туруктуу мониторинг жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Компьютердик программага орнотулгандыктан, алар аудитор берген критерийлерге туура келген ар бир операцияны көзөмөлдөп турушат.

2)  жазууларды сактоо жана тез көчүрмө;

-  Программада маалыматтарды иштеп чыгуу боюнча көптөгөн ар кандай кадамдар туташтырылышы мүмкүн, ошондуктан бир транзакция боюнча аудитордук из бир нече файлдарда болушу мүмкүн. Жазууларды сактоо программаны атайын транзакцияларды аныктоо (тегирование) үчүн өзгөртүүнү жана аларды иштеп чыгуунун бардык кадамдарын кошумча жазуулар катары сактоону билдирет, бул ошол транзакциялар үчүн бир файлдан аудитордук изди калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берет. Мындай транзакциялар кокустук схема боюнча тандалышы мүмкүн же тесттерди редакциялоо үчүн өзгөчө учурлар катары тандалышы мүмкүн.

-  Тез көчүрмө техникасы колдонулганда, транзакция аны иштеп чыгуу процессинде “сүрөткө тартылат”. Тез көчүрмө кодун киргизүүдө тандалган эс тутум системасынын мазмунун басып чыгаруу үчүн башкаруу программасынын коду тиркемеге киргизилет. Тез көчүрмө программаны оңдоо методу катары колдонулат. Аудит куралы катары, тез көчүрмө кодун алдын-ала белгиленген чектен ашкан транзакциялар үчүн гана пайдаланууга болот.

-  Эсептик жазууну кеңейтүү жана тез көчүрмө методдору абдан окшош. Айырмасы, тез көчүрмө методунда басылып чыккан аудитордук из түзүлөт, ал эми эсептик жазууну кеңейтүү методунда тез көчүрмө маалыматтарын кагаз бетине басып чыгарбастан эсептик жазууну кеңейтүү файлына киргизилет.

3)  маалыматтарды картографиялоо (чагылдыруу);

-  Эс тутумдагы маалыматтарды чагылдыруу (картографиялоо) программанын аткарылышына мониторинг жүргүзүү (көзөмөлдөө) үчүн атайын программалык тиркемени колдонууну билдирет. Бул программа башкаруу программасы тарабынан программанын ар бир оператору/командасы канча жолу аткарылганын эсептейт. Бул методика алгач программаны долбоорлоо жана тестирлөө үчүн колдонулган, бирок азыр аудиторлор аны программанын операторлору/командалары аткарылып жаткандыгын аныктоо үчүн колдоно башташты. Картографиялоо (эс тутум) программа кадимкидей иштеп жатканда жана блоктолбогондо, иш жүзүндө аткарылган программанын баштапкы тил тизмесинде пайда болгон программалык тиркеме операторлорду/командаларды башкарабы же жокпу аныктоого жардам берет. Ал ошондой эле бузулган программанын коддорун жайгаштырышы жана алдамчылык менен колдонулуп жаткан коддорду белгилеши мүмкүн.

-  Маалыматтарды чагылдыруу (картографиялоо) тесттик маалыматтарды иштеп чыккан программа менен колдонулушу мүмкүн. Картографиялык программаны чыгаруучу жабдуу программада колдонулбаган код бар же жок экенин көрсөтө алат. Колдонулбаган бардык коддорду программада калтыруу керектигин же жок кылуу керектигин чечүү үчүн алар изилденип, колдонулбаган коддордун максаты бааланат.

4)  маалыматтарды аныктоо (тегирование) жана көзөмөлдөө;

-  Маалыматтарды аныктоо (тегирование) жана көзөмөлдөө жол-жобосун колдонууда, атайын транзакциялар компьютердик системага киргизилип жатканда (тегдер менен коштолот) алгач идентификацияланып, андан кийин алардын система аркылуу өтүшү системадан чыкканга чейин көзөмөлдөнөт. Бул аудиторго атайын транзакциялар үчүн каралган бардык жол-жоболордун аларга карата колдонулганына ынанууга мүмкүндүк берет.

-  Маалыматтарды көзөмөлдөө программа аткарган бардык командалар боюнча деталдуу аудит изин берет. Жалгыз из миңдеген чыгуу (чыгаруу) жазууларды жасашы мүмкүн, андыктан аудитор мүмкүн болушунча мындан ары көзөмөлдөө үчүн тегдер менен коштолгон транзакциялардын санын чектөө үчүн чараларды көрүшү керек. Маалыматтарды көзөмөлдөө, ошондой эле тиркемедеги ички контролдун каражаттары реалдуу да жана тесттик дагы маалыматтарды ар дайым иштеп чыгууда аткарылып жаткандыгын  ырастоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Из ошондой эле программанын аткарылбаган код топторун табышы мүмкүн.

5)  контролдонуучу маалыматтарды кайра иштеп чыгуу;

-  Аудитор кардардан аудиттин кардары өз ишинде колдонгон маалыматтарды иштеп чыгуу программасынын текшерилген көчүрмөсүн алат, андан кийин бул программаны текшерилген программа аркылуу маалыматты жана транзакцияларды кайра иштеп чыгуу  үчүн колдонот. Бул тесттин жыйынтыктары кардардын эсепте чагылдырылган маалыматтарды иштеп чыгуусунун иш жүзүндөгү жыйынтыктары менен салыштырылат.

Электрондук таблицаларды колдонуу

102. Электрондук таблицаларды эки категорияга бөлүүгө болот: (математикалык) моделдөө үчүн электрондук таблицалар жана операциялык системалар үчүн электрондук таблицалар. Моделдөө үчүн колдонууда мисалы, биригүү же кошулууну моделдөөдө (баалоодо) электрондук таблицалар ар кандай сандагы “а эгерде” деген сыяктуу сценарийлерди болжолдоо үчүн комплекстүү калькулятор катары иштей алат. Операциялык системаларда колдонулган электрондук таблицалар эки функцияны аткара алат – транзакциялык (оперативдүү) маалыматтарды камтыйт жана иштеп чыгат. Операциялык системаларда электрондук таблицалардын типтүү колдонулушуна товардык запастардын тизмеси, негизги каражаттар, кардарлар жөнүндө купуя маалыматтар ж.б. сыяктуу тармактык тизмелерди жүргүзүү жана үзгүлтүксүз тейлөө кирет.

103. Мекемелер жана уюмдар тарабынан, атап айтканда алардын ишинде электрондук таблицаларды кеңири колдонууга байланыштуу ички аудиторлор электрондук таблицаларды түзүү жана аларды жумуш абалында кармоо жагынан квалификациялуу эксперттер болууга, ошондой эле алсыз жерлер кайда болушу мүмкүн экендигин билүүгө тийиш. Мындан тышкары, аудиторлор маалыматтардын колдонулушуна жана тактыгына өзгөчө көңүл бурушу керек, тактап айтканда, убакыттын өтүшү менен маалыматтар бурмаланып, натыйжада бир катар каталар кетиши мүмкүн.

104. Электрондук таблицаларды дээрлик универсалдуу колдонуу зыяндуу кесепеттерге алып келет: электрондук таблицаларды колдонуу тобокелдиктери электрондук таблицалардын өздөрү сыяктуу эле кеңири таралган болуп саналат. Ички аудиторлор электрондук таблицаларды колдонуу менен байланышкан тобокелдиктердин ар кандай түрү катары кыраакы байкоо жүргүзүүчү болушу керек.

105. Электрондук таблицаларды колдонуу менен байланышкан беш негизги тобокелдиктер бар:

1) 1-тобокелдик: Квалификациясыз колдонуучулар;

-  Электрондук таблицалар кеңири колдонулган курал болгону менен, уюмдагы ар бир кызматкер аларды колдонуу боюнча тийиштүү билимге же квалификацияга ээ эмес. Натыйжада, уюм үчүн маанилүү маалымат жетишсиз же туура эмес иштелип чыккан электрондук таблицаларда иштелип чыгышы мүмкүн; жана тийиштүү контроль болбосо, бул көйгөйлөр убакыттын өтүшү менен топтоло бериши мүмкүн. Демек, ички аудиторлор электрондук таблицаларды колдонууга алар текшерген уюмдардын кызматкерлеринен кем эмес, ал тургай кыйла даяр болушу керек. Мисалы, аудиторлор ар кандай таблицалардагы каталарды таанып, ошондой эле туура эмес формулалары бар таблицаларды аныктай алышы керек.

-  Мындан тышкары, таблицалык эсептөө программалары дайыма жаңыланып жана өркүндөтүлүп тургандыктан, ички аудиторлор электрондук таблицаларды өркүндөтүү боюнча акыркы жаңылыктар жаатында окутуудан үзгүлтүксүз өтүп турушу керек. Ички аудиторлорго электрондук таблицаларды өнүктүрүүнүн заманбап тенденцияларынан кабардар болууга жардам бере турган көптөгөн, оңой жеткиликтүү окуу куралдар бар. Электрондук таблицаларын колдонуу боюнча акысыз окутуу интернет-курстарынан тышкары, Электрондук таблицалардын иштешин текшерүү үчүн бир катар башка компьютердик программалар бар, алар аудиторлор үчүн максаттуу болушу мүмкүн.

2) 2-тобокелдик: Электрондук таблицаларды даярдоонун так принциптеринин жоктугу;

-  Эгерде электрондук таблицаларды даярдоого карата принциптер жана методикалык көрсөтмөлөр жетишсиз, толук эмес же түшүнүүгө кыйын болсо, анда бул учурда ички контроль боюнча отчеттордогу каталар кадимки көрүнүш болуп калуу тобокелдиги жогору. Мындан тышкары, таблицалык эсептөө программалары дайыма жаңыланып тургандыктан, абдан жакшы жазылган принциптер жана саясаттар эскирип калышы мүмкүн. Ошондуктан стилдик форматтоо, маалыматтык толуктоо жана электрондук таблицаларды даярдоо үчүн жоопкерчилик уюмдун принциптери жана жол-жоболору түрүндө документтештирилип, таблицалык эсептөө программаларынын жаңы версиясы чыккан же алынган сайын кайра каралып турушу керек.

3) 3-тобокелдик: Маалыматтарды киргизүү жана кайра колдонуу;

а) Эски таблицаларды кайра колдонуунун натыйжасында жана маалыматты кесүү жана коюу, майда толуктоолорду киргизүү жана таблицаларды кайра форматтоо боюнча көптөгөн маалыматтар бузулуп, ошону менен электрондук таблицалардын бүтүндүгү бузулушу мүмкүн.

б) Кайталап пайдалануу тобокелдигин азайтуу үчүн ички аудиторлор төмөндө келтирилген иш-аракеттерди аткарууга тийиш:

-  кирүү маалыматтарын эсептөөлөр үчүн колдонулган электрондук таблицадан бөлөк сактоо;

-  маалыматтардын, сандардын же акча чоңдуктарынын мамыларын кошкон формулалардагы каталарды болтурбоо үчүн контролдук сумманын жардамы менен текшерүүнү (б.а., маалыматтарды берүүнүн тууралыгын текшерүү үчүн белгилүү бир алгоритм боюнча эсептелген маани же сан) колдонуу;

-  формуланы колдонуунун натыйжалары туура экендигин текшерүү үчүн кокустук маалыматтар же пакеттин контролдук суммасы сыяктуу өзүн-өзү текшерүүчү программалык каражаттарды колдонуу;

-  электрондук таблицага каталардын кирүүсүнө мүмкүнчүлүк бербеген автоматтык каражатты колдонуу;

-  сыр сөз менен коргоону колдонуп, электрондук таблицанын шаблондору автоматтык түрдө өзгөрбөгөнүн текшерүү жана ырастоо.

4) 4-тобокелдик: Электрондук таблицалардагы каталар;

-  Азыркы учурда заманбап электрондук таблицаларда олуттуу каталар бар. Кээ бир каталар жакшылап иштеп чыкпагандыктын натыйжасы болсо да, дайыма алдамчылык кылуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу үчүн электрондук таблицалардагы каталар атайылап киргизилген учурлар дагы эле бар.

-  Ички аудиторлор атайылап анык эмес электрондук таблицалардын болушунун ар кандай мүмкүнчүлүгүнө карата кыраакы болууга тийиш. Электрондук таблицалар ичинен (документтин өзүндө), ошондой эле сырттан (аларды сактоого тиешелүү) корголгон мүмкүндүк алуу менен иштелип чыгышы мүмкүн. Мисалы, электрондук таблицадагы блоктолгон ячейкалар формулаларды жасалмадан коргой алат. Электрондук таблицаларга “физикалык” мүмкүнчүлүк кызматтык зарылчылык принцибине негизделген уруксаты бар персонал үчүн гана чектелиши мүмкүн. Ошондой эле, электрондук таблицаларды серверде чектелген мүмкүнчүлүк менен сактоо маалыматты санкцияланбаган мүмкүнчүлүк менен коргой алат.

5) 5-тобокелдик: Маалыматтарды жоготуу;

-  Тиешелүү түрдө эмес же толук аткарылбаган маалыматтын резервдик көчүрмөсү, алар биротоло жоголуп кетиши мүмкүн болушуна алып келет. Бардык файлдардын резервдик көчүрмөсү жоголуп кетпеши же бурмаланып кетпеши үчүн туруктуу негизде жана бир нече жолу жасалышы керек. Таблицалык эсептөө программасына орнотулган автосактоо функциясы ката кетсе же система бузулуп калса, кокустан маалымат жоголуп кетпешин алдын алуунун ишенимдүү каражаты болуп саналат. Мындан тышкары, компания документтерди коргоону күчөтүү үчүн кошумча протоколдорду жүргүзө алат (жана фирманын ичиндеги маалымат системасынан тышкары резервдик же маалыматтарды калыбына келтирүүчү жабдыктарга ээ).

 

3-бөлүм. Ак ниет башкаруу жана ички контроль

 

106. Ички контроль системасын туура баалоо максатында, аудитор, адатта, ар бир кырдаалда болгон ички контролдун типтерин жана каражаттарын так көрсөтө алышы керек. Бул үчүн аудиторлор ак ниет башкаруунун жана ички контролдун жалпы принциптерин билүүгө тийиш. Тактап айтканда, алар учурдагы контролду жана алардын максаттарын түшүнүшү керек - процесстерди окуялар белгилүү бир жол менен болушу же бул контролдун каражаттарынын жоктугу, ошондой эле контролдун жалпы чөйрөсүнүн маанилүүлүгү үчүн уюштуруу. Маанилүү учур, жетекчилик тиешелүү иштелип чыккан контролдун каражаттарынан турган адекваттуу системаларды ишке киргизүү үчүн жооптуу экенин түшүнүү. Акырында, аудиторлор “Аудитти пландоо жана жүргүзүү” 10-главасынын кеңири сыпатталган системалардын аудитине ушул главанын концепциясын түшүнүп, колдоно алышы маанилүү.

 

§1. Аныктама

 

Контроль чөйрөсү

107. Мамлекеттик сектордогу жалпы контроль чөйрөсү төмөнкүлөрдү камтыйт:

-       башкаруунун жалпы системасы;

-       иштин натыйжасына негизделген башкаруу системасы;

-       ички контроль системалары;

-       финансылык-чарбалык операцияларды контролдоо.

Жогоруда айтылгандар иерархиялык тартипте чагылдырылышы мүмкүн: “жогорку деңгээлдеги” контроль каражаттары (уюмдун жогорку жетекчилиги тарабынан бир нече жылда бир жолу белгиленет) жана андан ары ар бир министрликтин, ведомствонун же агенттиктин операциялык персоналы тарабынан күн сайын аткарылуучу төмөнкү деңгээлдеги контроль каражаттары.

Башкаруу

108. “Башкаруу - бул уюмду башкарууга жана контролдоого жардам берген каражат”.

Ак ниет башкаруунун фундаменталдык принциптери болуп төмөнкүлөр саналат:

-  Ачыктык - бардык кызыкдар тараптар чечимдерди кабыл алуу процесси жана уюмдун жалпы иши, анын жетекчилиги жана кызматкерлери, ошондой эле уюм ишенимдүү, толук жана маанилүү маалыматтарды гана бере тургандыгы менен тааныша алышат;

-  Чынчылдык - уюмдун ишинде чынчылдык жана объективдүүлүк, ошондой эле мамлекеттик фонддорду жана ресурстарды башкаруу системасында, уюмдун ичинде чечимдерди кабыл алуу процессинде, ошондой эле финансылык маалыматтардын сапатында акыл-эстүүлүктүн жана сатылбагандыктын жогорку стандарттарынын болушу болууга тийиш;

-  Отчёттуулук жана жоопкерчилик – уюм жана анын кызматкерлери мамлекеттик каражаттарды башкарууга, ошондой эле иштин натыйжаларынын бардык аспектилерине тийиштүү кабыл алынган чечимдер жана иш-аракеттер үчүн жоопкерчилик тартышат. Мындан тышкары, уюмдун иши тиешелүү тышкы текшерүүдөн өтөт.

109. Бул принциптер мамлекеттик секторго тиешелүү уюмдарды башкаруунун төрт өлчөмүндө чагылдырылган.

 

3.1-таблица

 

Мамлекеттик сектордо башкаруунун төрт өлчөмү

 

Системалар

110. Уюмдун жетекчиси ага коюлган милдеттерге жетишүү үчүн уюмдун натыйжалуу иштөө шарттарын камсыз кылышы керек. Бул максатта, көптөгөн уюмдар системаны иштеп чыгышат. Системалар бухгалтердик эсепке тийиштүү чарбалык операциялар жана окуялар чагылдырылып, документтештирилген жол-жоболор жана иш-аракеттерди билдирет. Системалар ошондой эле уюмдун ишинин жыйынтыктары жөнүндө маалымат берет:

-       Ак ниет башкаруу системалары ачык-айкындуулукка, чынчылдыкка, отчеттуулукка жана жоопкерчиликке негизделген уюмдун ишинин багытын жана андагы контролду кепилдөө үчүн коюлган;

-       Менеджмент системалары үнөмдүү, натыйжалуу жана өндүрүмдүү операцияларды аткарууну жана кызматтарды көрсөтүүнү камсыз кылууга багытталган;

-        Эсепке алуу жана финансы системалары операцияларды документтештирүү жана финансылык маалыматтарды берүү менен алектенет.

Ички контроль каражаттары

111. Жетекчилик бар болгон системалар ийгиликтүү ишке ашырылып жатканын, тиешелүүлүгүнө жараша, каталарды алдын алуу жана ачуу максатында иштөө процессинде контроль болуп жатканына ынанышы керек. Контроль каражаты каралып жаткан процесстин алкагында натыйжалуу же натыйжалуу эместигине жараша аныкталышы мүмкүн. Процесске көмөк кылган, демек, натыйжага салым кошкон же документ жүгүртүүнү колдоо үчүн зарыл болгон иш-аракет контроль каражаты катары каралбайт. Көбүнчө контроль каражаттары өзүнчө болот, анткени система аларсыз иштей алат, бирок алар системага орнотулгандыктан, анын ажырагыс бөлүгү болуп саналат, көп учурда аларды аныктоо кыйын болот.

112. Түшүндүрмө катары жол-жоболорду эки типке бөлүүгө болот:

а) Процесстин жол-жоболору – система аркылуу операцияларды жана башка маалыматтарды иштеп чыгууга багытталган жана;

б) Камсыз кылууга багытталган контролдун жол-жоболору:

-       процесстин жол-жоболорун иреттүү жана натыйжалуу аткаруу;

-       жоболордун жана колдонмолордун талаптарын сактоо;

-       уюмдун активдерин сактоо жана;

-       жазуулардын толуктугун жана тактыгын сактоо.

113. Контроль каражаттары процесстин жол-жоболорына кошумча болуп саналат. Мында, контроль каражаттарынын жоктугу система тарабынан чыгарылган так эмес маалыматтардын пайда болушуна сөзсүз түрдө алып келбеши керек. Бирок контроль каражаттары жок болгондо система катаны байкабай, жалган маалымат берүү мүмкүнчүлүгү жогору.

114. Ички контролду төмөнкүдөй аныктоо ички аудит кызматтары үчүн түзүүгө болот:

Ички контроль системасы контроль каражаттарынын жалпы системасы болуп төмөнкүлөр саналат: ырааттуу жана майнаптуу тартипте өз ишин аткаруу максатында, операциялык майнаптуулукту жогорулатуу, анын автивдерин сактоо жана документ жүгүртүүнүн максималдуу толуктугун жана тактыгын камсыз кылуу үчүн уюмдун жетекчилиги тарабынан белгиленген бухгалтердик, финансылык, административдик, контроль жана башкаруу.

115. Жогоруда аталган аныктамадан келип чыккан ички контролдун төмөнкүдөй негизги өзгөчөлүктөрүн белгилей кетүү зарыл:

-       Келишимдик милдеттенмелер күчүнө киргенге чейин ар бир этапта тийиштүү санкция жол-жоболорунун болушу зарыл;

-       Коштомо документтерди түзүү же сактоо менен толук ырасталган бардык операциялардын туура таризделиши зарыл;

-       Уюмдун мүлкүнүн талаптагыдай сакталышын камсыз кылуу үчүн так белгиленген жол-жоболор болушу керек;

-       Уюмдун саясатын жана жол-жоболорун сакталып жана натыйжалуу жүзөгө ашыш үчүн көзөмөл жана башкаруу контролдун тиешелүү каражаттарын колдонуу зарыл.

 

§2. Контроль үчүн жоопкерчилик

 

116. Жетекчилик ресурстарды оптималдуу пайдаланууда белгиленген максаттарга жетүү үчүн уюмда тиешелүү адекваттуу жана натыйжалуу контролду түзүү жана сактоо үчүн жооптуу. Ички аудиттин ролу ички контролдун түзүмүн жана иштешин баалоо жана аларды жакшыртуу боюнча сунуштарды берүү аркылуу жетекчиге жардам берүү болуп саналат, бирок бул жетекчини өз милдеттерин аткаруудан бошотпойт. Контроль системасынын бир бөлүгү ички аудит кызматынын болушу болуп саналат.

Ички аудиттин милдеттери

117. “Ички аудит” функциясы катышкан жерде, анын милдети жалпысынан төмөнкүлөр жөнүндө отчетко сереп салуу, баалоо жана даярдоо болуп саналат:

-   ички контролдун ишенимдүүлүгү, адекваттуулугу жана колдонулушу;

-   уюштуруучулук контроль максаттарга жетүүнү камсыз кылган даражалар, өндүрүштүк натыйжалуулукка көмөк көрсөтөт жана уюмдун кызыкчылыктарын жана менчигин коргойт;

-   бул уюмдун саясатына, пландарына жана жол-жоболоруна шайкеш келүү даражалары;

-   уюм тарабынан колдонулган финансылык жана башка башкаруу маалыматтарынын  аныктыгы жана ишенимдүүлүгү.

118. “Ички аудит жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамында аныкталган Ички аудит кызматынын конкреттүү милдеттери ушул колдонмонун “Ички аудиттин мыйзамдык алкактары жана стандарттары” деген 1-главасында баяндалган.

119. Белгилей кетчү нерсе, жетекчилик уюмдун муктаждыктарына ылайык келген ички контроль системасын канчалык деңгээлде колдонууну чечет. Контроль каражаттарын тандоодо, эгерде контролго көңүл бурулбай калса, операциялык контролду жана олуттуу жоготуулардын келип чыгуу тобокелдиктерин колдоого чыгымдардын суммасын салыштыруу зарыл. Ошондой эле, чакан уюмдарда жетекчи күнүмдүк иштерге жеке өзү тартылышы мүмкүн жана процессти өзү көзөмөлдөй алат, бул документтердин тууралыгын камсыз кылат жана ири уюмдарга мүнөздүү болгон катуу контроль системасын түзбөстөн тийиштүү жетекчиликти жүзөгө ашырууга мүмкүндүк берет.

 

§3. Ички контроль каражаттарынын түрлөрү

 

Уюштуруучулук контроль каражаты

120. Ар бир уюмда кызматтык милдеттердин сыпаттамасын жана бөлүштүрүлүшүн камтыган жана уюмдун ишинин бардык аспектилери, анын ичинде контроль каражаттары үчүн отчеттуулуктун тартибин аныктаган регламент иштелип чыгышы керек. Укуктарды жана жоопкерчиликти өткөрүп берүү так аныкталууга тийиш.

121. Уюмдун түзүмү ички контролдун жетиштүү деңгээлин камсыз кылуу үчүн төмөнкү принциптер сакталышы керек:

-       квалификациялуу  персоналды ишке кабыл алуу жана окутуу;

-       бухгалтердик эсеп жана материалдык жоопкерчилик сыяктуу функционалдык милдеттерди адекваттуу бөлүштүрүү;

-       эсеп жүргүзүүнүн алкагында милдеттерди бөлүштүрүү;

-       бардык кызматкерлер үчүн функционалдык милдеттер тийиштүү түрдө аныкталган.

Системалардын шайкештигин контролдоо каражаты

122. Контроль каражаты жаңы системаларды ишке киргизүүгө же бар болгондорду модификациялоону билдирет. Бул контроль каражатынын максаттары модификациялардын расмий бекитилишин камсыз кылуу; өткөөл мезгилди бир системадан экинчи системага өткөрүү боюнча тиешелүү пландарды киргизүү; талап кылынган натыйжаны жаңы же модификацияланган система менен иштеп чыгууну камсыз кылуу болуп саналат. Аудитор системаларга ар кандай ири оңдоолорду же жаңылоолорду жүзөгө ашырууга көңүл буруп, андан кийин аудитти жаңы системаны жана ага байланыштуу регламенттерди иштеп чыгууга тартуу деңгээли жөнүндө чечим кабыл алышы керек.

Функционалдык милдеттерди бөлүштүрүү

123. Контролдун негизги каражаттарынын бири милдеттерди же кызматтык функцияларды бөлүштүрүү болуп саналат, эгерде аларды бөлбөсө, анда ал бир гана кызматкер тарабынан аткарылат жана ал ошондо бүт операцияны толугу менен тариздеп, жүзөгө ашырат. Функционалдык милдеттерди бөлүштүрүү атайылап бурмалоо же ката кетирүү тобокелдигин азайтат жана контролдун деңгээлин жогорулатат. Бөлүнө турган функциялар санкциялоо, аткаруу, сактоо, каттоо функцияларын, ошондой эле автоматташтырылган эсепке алуу системасы болгон учурда, системаны иштеп чыгуу жана күнүмдүк операцияларды жүргүзүү функцияларын камтыйт.

Контролдун физикалык каражаты

124. Контроль каражаты активдерди сактоого көбүрөөк таасир этет жана активдерге ыйгарым укуктуу персоналдын гана кирүүсүн камсыз кылуу максатында иштелип чыккан жол-жоболордун жана коргоо чараларынын комплексин камтыйт. Бул контроль каражаты баалуу, кыймылдуу, алмаштырылуучу же керектүү активдер болгон учурларда эң маанилүү.

125. Жетекчилик уюмдун активдеринин сакталышы үчүн жооп берет. Бул категориядагы контроль каражаты окуялардын келип чыгышынын максаттарына жана алардын физикалык болушуна жетишүү үчүн аудитор үчүн маанилүү. Активдерге жетүүнү чектөө бул категориядагы контролдун эскертүү чарасы болуп саналат. Мисалы, кулпуланган дүкөндөр же сейфтерде накталай акча жана баалуу кагаздар сыяктуу оңой конвертирленүүчү буюмдар.

126. Мезгилдүү инвентаризацияны жүргүзүү уюмдун ишиндеги каталарды жана кемчиликтерди аныктоого багытталган. Бул контроль каражатынын колдонулушу коргоо жана каттоо функцияларынын бөлүнүшүнө жараша болот.

“Санкциялоо жана уруксат берүү” контроль каражаты

127. Бардык операциялар тиешелүү жооптуу адамдын санкциялоосун же уруксат берүүсүн талап кылышы керек. Санкциялоо чектери так белгилениши керек. Бул контроль каражаты өзүнө жалпы же атайын санкциялоону камтыйт.

Жалпы санкциялоо

128. Гранттар же дотация схемалары сыяктуу чыгымдардын айрым түрлөрүн жүзөгө ашыруу үчүн расмий санкциялоо талап кылынышы мүмкүн же жетекчилик белгилүү бир нарктагы капиталдык активдерди сатып алууга расмий уруксат бериши мүмкүн. Бул жалпы мүнөздөгү санкциялоо жана ал бүтүндөй контроль чөйрөсүнө таасир этиши мүмкүн.

Атайын санкциялоо (же уруксат берүү)

129. Жетекчилердин функционалдык милдеттери аткарылган чыгымдар жана операциялар үчүн отчеттуулуктун жана жоопкерчиликтин зарылдыгын камтыйт. Мындай учурларда чыгымдар келип чыгышы мүмкүн эмес жана иш-аракеттер жетекчинин санкциясыз жүзөгө ашырылышы мүмкүн эмес. Айрым учурларда наркы жогору болгон операцияларды жүзөгө ашырууга уруксат Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин деңгээлинде же өзгөчө учурларда Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин өзүнүн деңгээлинде талап кылынышы мүмкүн.

Контроль каражаты – “күбөлөндүрүү”

130. Документтердин ар кандай кийинки иш-аракеттер жасалганга чейин карап чыккан жана текшерген жооптуу адам тарабынан күбөлөндүрүлүшү, адатта, айрым операцияларга карата колдонулат. Буга мисал катары төлөмдү жүргүзүүдөн мурун эсеп-фактураларды алуу жана текшерүү болот. Төлөмдү жүзөгө ашырууга уруксат эсеп-фактурада жооптуу жетекчинин колу менен күбөлөндүрүлүүгө тийиш. Бул жалпы кабыл алынган методика, бардык текшерүү жол-жоболор бухгалтердик китепке киргизилгенге чейин жүргүзүлгөндүгүнө кепилдик берет.

Контролдун арифметикалык жана эсепке алуу каражаты

131. Бул эсепке алуу жана жүзөгө ашырылууга тийиш болгон бардык операциялардын санкциялангандыгын, алардын бардыгы киргизилгендигин, туура катталгандыгын жана жүргүзүлгөндүгүн эсепке алуу функциясынын алкагындагы контроль каражаты. Бул контроль каражаты жазууларды арифметикалык текшерүүнү, жыйынтык маанилерин, салыштырууну, контролдук эсептерди текшерүү жана сыноо балансын текшерүүнү, ошондой эле документтерди чогултууну жана иштетүүнү камтыйт.

132. Жүзөгө ашырылып жаткан операциялардын аякташына жана тууралыгына түздөн-түз тиешеси бар төрт контроль каражатынын техникасы бар. Мүнөзү боюнча алар алдын алуучу же буга чейин кетирилген каталарды жана кемчиликтерди аныктоочу болушу мүмкүн жана көпчүлүк системалар ушул эки типтин комбинациясын камтыйт. Контроль каражатынын төрт техникасы төмөндө келтирилген:

-  Ырааттуулукту текшерүү: Документтерди алдын ала номерлөө документтерди иштеп чыгуу учурунда алардын үстүнөн контролду белгилейт; толтурулган документтерди номерлөөнүн ырааттуулугун кийинки текшерүү жүргүзүлүп жаткан текшерүү участокторунда эсептик жазуулардын толуктугун камсыз кылат.

-  Салыштыруу: Каталарды жана кемчиликтерди аныктоо үчүн документтердин бир пакетин же бухгалтердик жазууларды башкалар менен салыштыруу. Мисалы, эсеп-фактураларды буйрутма берилген жана иш жүзүндө алынган товарлар боюнча жазуулар менен салыштыруу бул эсеп-фактуралардагы каталарды табышы мүмкүн: товарлар алынып, бирок буйрутма берилбегенде же товарлар буйрутма берилип, бирок алынбай калганда. Ошондой эле, бул, мисалы, иш жүзүндөгү жыйынтыгы жана болжолдонгон түшүүлөр жана чыгымдар боюнча бардык маанилерди салыштырууну камтыйт.

-  Жыйынтыктарды текшерүү: Документтердин жана жазуулардын комплектинин баштапкы жыйынтыктоочу маалыматтарын текшерүү процессинин натыйжасында алынган жыйынтык маалыматтар менен салыштырууну камсыз кылуу. Чынында, жыйынтыктоочу маанини жыйынтыкты алуу процесстин өзүнө катышпаган адам текшериши керек. Контроль даражасы жалпы маалыматтар кантип алынганына жараша болот.

-  Кайра текшерүү: Контроль төмөнкүчө жүргүзүлөт: операция алгач бир кызматкер тарабынан аткарылып, андан кийин дагы бир жолу өз натыйжасын баштапкы менен салыштырган башка бирөө өз алдынча аткарганда. Бул техника көбүнчө эсептөөлөрдү текшерүүдө колдонулат. Иш жүзүндө, жетекчилик жыйынтыктарды тандалма негизде кайра текшергенди аудитор көп кездештирет, бул алардын көзөмөлдөөчү функцияларынын бир бөлүгү болуп саналат.

Персоналды контролдоо каражаты

133.Кызматкерлердин функционалдык милдеттери алардын потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрүнө шайкеш келишине кепилдик берген жол-жоболор болушу керек. Ар кандай системанын туура иштеши сөзсүз түрдө анда иштеген кызматкерлердин компетенттүүлүгүнө жана натыйжалуулугуна көз каранды. Ар кандай контроль системасын иштеп чыгууда кесипкөйлүк, персоналды тандоо жана окутуу методу, ошондой эле тартылган кызматкерлердин жеке этикалык мүнөздөмөлөрү сыяктуу маанилүү критерийлер эске алынат.

“Көзөмөл” контроль каражаты

134. Ар бир ички контролдун системасы күнүмдүк операцияларды көзөмөлдөөнү жана андан кийин аларды жооптуу кызмат адамдары тарабынан каттоону камтышы керек. Көзөмөлдүн майнаптуу системасы финансылык отчеттуулукту текшерүү, бюджеттин четтөөлөрүн талдоо ж.б. жолу менен жана ички контролдун майнаптуулугуна мониторинг жүргүзүү жолу менен уюмдун ишин контролдоого жетекчиликти тартуунун натыйжасында келип чыгат.

“Жетекчилик” контроль каражаты

135.Бул контроль каражаты системанын күнүмдүк эски операцияларынан тышкары жетекчилер тарабынан жүзөгө ашырылат. Ал жетекчилик тарабынан жүзөгө ашкан өндүрүш процессинин комплекстүү контролун, башкаруу эсебинин тууралыгын текшерүүнү жана аны бюджеттер менен салыштырууну, ички аудиттин функциясын жана башка атайын текшерүү жол-жоболорун камтыйт.

 

§4. Ички контролдун максаттары

 

136. Ички контроль каражаттарынын максатын же функциясын үч негизги категорияга бөлсө болот:

1)Контролдун багытоочу каражаты: Бул контроль каражаты отчеттуулук жана башкаруу процесстерине контролду орнотуу үчүн иштелип чыккан. Мындай контроль каражаты жалпысынан документалдык көрүнүшкө ээ (мисалы: саясат жана жол-жоболор боюнча колдонмо, жүргүзүлүп жаткан операциялардын стандарттары, кызматтык милдеттердин толугу менен сыпатталышы жана бланктарды стандарттуу жөнөкөй жана түшүнүктүү формаларын колдонуу) же атайын жол-жоболорду, кызматтык милдеттердин толугу менен сыпатталышын жана бланктардын стандарттуу жөнөкөй жана түшүнүктүү формаларын колдонууну туура көрөт;

2) Алдын алуучу контроль каражатынын үч негизги түрү бар:

-       Уюштуруучу контроль, мисалы, милдеттерди бөлүштүрүү, эки тараптан контроль жана активдерди физикалык контролдоо;

-       Бухгалтердик жазууларды жана активдерди эсепке алууну жүргүзүү;

-       Документтерди контролдоо, мисалы, контролдук суммалардын жардамы менен алдын-ала номерлөө, топтоо жана текшерүү.

3) Контролдун аныктоочу каражаты: Эгерде алар орун алган болсо, отчеттордо каталарды жана ченемдерди бузууларды аныктоо үчүн иштелип чыккан контроль каражатынын түрү. Эрежедегидей эле, мындай контроль каражаты аудитор үчүн өтө маанилүү, анткени контроль тийиштүү түрдө жүзөгө ашырылган деп документалдык жактан тастыктоону камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Мисалы, контролдун багытоочу каражаттарын жүргүзүү аныкталган бузуулар жөнүндө отчет даярдоону талап кылат.

 

§5. Контроль чөйрөсү

 

137. “Контроль чөйрөсү” терминин “уюмда контролду жүзөгө ашыруу үчүн тандалган жол-жоболордун жана методдордун тандоосуна жана натыйжалуулугуна маанилүү таасир этүүчү факторлор” деп түшүнсө болот. Аудитор канааттандырарлык жана жагымсыз чөйрөнү айырмалай билиши керек.

138. Контроль чөйрөсү эки элементти камтыйт: “контролду түшүнүү” жана “контролдун жалпы механизмдери”. Контролду түшүнүү сезилбегендигине карабастан, уюм контролдун ички жол-жоболоруна берген маани катары сыпаттоого болот. Бул көбүнчө сезилбейт, бирок жетекчиликтин катуу контролго болгон мамилеси контролдон качууга аракет кылбоо үчүн курал катары кызмат кылышы керек.

139. Коюлган милдеттерди аткаруу үчүн уюм иштерди натыйжалуу, минималдуу чыгымдар менен башкарууга, салык төлөөчүлөрдүн же башка кызыкдар тараптардын атынан көрсөтүлгөн кызматтардын баасы менен сапатынын ортосундагы эң жакшы катышты сактоого умтулат. Эгерде жетекчилик контролдун тийиштүү түшүнүүсүн өнүктүрүүгө көмөктөшсө, экономикалык жактан натыйжалуу ички контроль системасы терс кысымдарды жеңүүгө жана башкарууга баш ийбөөгө же качууга жол бербөөгө жардам бериши керек.

140.Жетекчиликтин контролду натыйжалуу жүзөгө ашырууга канчалык деңгээлде умтулгандыгынын өлчөнө турган көрсөткүчтөрүнүн бири ички жана көз карандысыз аудиторлордон, ошондой эле башка булактардан ички контроль системасында олуттуу кемчиликтер бар же айрым кызматкерлер контролдон качышат деген пикирлерди алууга жетекчиликтин реакциясы болуп саналат. Түзөтүү чараларын көрүү боюнча жетекчиликтин өз убагында көрсөтмөлөрү жетекчиликтин берилгендигин тастыктайт жана ошону менен уюмдагы контролдун түшүнүктүүлүгүн жогорулатат. Эгерде укук бузган адам жасаган иши үчүн жаза алса, бул тартипти бекемдөөгө мүмкүндүк берет.

141.Контролду түшүнүүгө каалаган таасирин көрсөтүү үчүн, системаны иштөөгө түрткөн контролдун жалпы механизмдери болушу керек.

142.Контролдун жалпы механизмдери бухгалтердик эсептин колдонулушунун бардык формаларына тиешелүү эмес болгон баарына тийиштүү жана жеке контролдун айрым чөйрөлөрүнүн натыйжалуу иштеши үчүн зарыл болгон тартипти камсыз кылат. Төмөнкүлөр кирет:

-   Уюштуруу түзүмү;

-   Саясат жана жол-жобо жөнүндө түзүү, өзгөртүү жана маалымдоо саясаты жана жол-жоболору;

-   Бюджеттик контроль жана финансылык отчеттор;

-   МТ/МСга жалпы контроль;

-   Персоналдын чынчылдыгы жана кесипкөйлүгү;

-   Жүрүм-турум ченемдери.

143. Тийиштүү контроль чөйрөсүнүн болушу кандайдыр бир контроль системасынын майнаптуу иштешине кепилдик бербейт. Бирок анын жоктугу жалпысынан түрдө эсепке алуу системалары тарабынан берилүүчү маалыматтардын ишенимдүүлүк деңгээлин төмөндөтөт.

 

§6. Ички контроль каражаттарынын натыйжалуулугун чектөө

 

144. Ички контроль каражаттары жеке мүнөздү албай деле жүрө алгандыгын эстен чыгарбоо керек. Контроль каражаттарын түзгөн көбүнчө операциялар жана текшерүүлөр адамдар тарабынан жүзөгө ашырылат. Адам факторуна тиешелүү каталар эң көп кездешет: баалоодо же чечмелөөдө каталар болот, түшүнбөстүктөр пайда болот, жоопкерчиликсиздик, чарчоо, көңүл бурбоо учурлары болот. Ушул факторлордун бардыгы контролду натыйжалуу жүргүзүүгө тоскоол болушу мүмкүн. Контроль жана так жол-жоболор болгон учурда да, эгерде алар иш жүзүндө жүзөгө ашырылбаса, б.а. эгерде алар тийиштүү түрдө (регламентке ылайык) колдонулбаса, анда контроль каражатын колдонгон адам жана бүтүндөй системадагы контроль ийгиликсиз болуп калышы толук мүмкүн.

145. Канааттандырарлык эмес контроль каражаттарына жетекчилик дагы өз таасирин тийгизиши мүмкүн. Милдеттерди бөлүштүрүүгө көз каранды болгон ички контроль каражаттары жашыруун макулдашуу аркылуу этибарга алынбайт. Жетекчи белгиленген контроль каражаттарын жокко чыгаруу укугун өзүнө калтыра алат. Финансылык-чарбалык операцияларды жүргүзүүгө санкцияланган адам өз кезегинде бул ыйгарым укуктарды кыянаттык менен пайдаланышы мүмкүн. Жетекчилик контролду туура жүргүзүү үчүн тиешелүү компетенция же билимге ээ болбогон адамдарды жалдай алат. Ошондуктан бир дагы, керек болсо эң мыкты ойлонуп табылган дагы контроль системасы процессти башкаруунун 100% майнаптуулугуна, ошондой эле жазуулардын толуктугуна жана тактыгына кепилдик бере албасын унутпоо керек.

 

 

 

§7. Аудитордун ички контролду колдонушу

 

146. Системаны изилдеп үйрөнүү менен бирге, аудитор жетекчиликти системанын таасирдүүлүгүнө ынандырууга, жана ошондой эле аны өркүндөтүү боюнча сунуштарды иштеп чыгууга байланыштуу корутундуга келүүгө умтулат. Өз милдеттерин аткарууда аудиторлор төмөнкүдөй мамилелерди карманууга тийиш:

-   Уюмдун алкагындагы ар бир системаны аныктайт;

-   Ар бир системанын жалпы максатын аныктайт;

-   Жалпы маселелерди туура чечүүгө жетишүү үчүн ар бир система үчүн контролдун зарыл болгон максаттарын аныктайт;

-   Контролдун туруктуу максаттарына жетишүү үчүн ар бир системадагы ички контролдун негизги каражаттарын аныктайт;

-   Контролдун белгиленген каражатына баа берет, системанын чабал жерлерин аныктайт жана жол-жоболорду өркүндөтүү боюнча ага зарыл болгон сунуштамаларды иштеп чыгат;

-   Контролдун каралган системасынын тийиштүү түрдө иштеп жатышына жана уюмдун максаттарына жетишүү үчүн кызмат кыларына ынанат;

-   Системанын иштешин өркүндөтүү мүмкүнчүлүктөрү, алардын күчтүү жана начар жактары, бир кыйла жоготуулар, катачылыктар же белгиленген стандарттардан четтеп кетүүлөрдүн болушу мүмкүн экендиги жөнүндө билдирет.

147. Мындан тышкары, эгерде аудитор система ишенимдүү жана жоготуулардын тобокелдиги өтө аз деп эсептесе, кемчиликтерге аудитордук тестирлөө жүргүзүштүн кажети жок. Эгерде аудитордун пикири боюнча система тобокелдиктерди четтетүү үчүн контролдун жетиштүү деңгээлин камсыз кыла албаса, практика жүзүндө системанын тийиштүү деңгээлде иштебей жаткандыгына жетекчиликти ынандыруу үчүн системанын мааниси боюнча тестирлөө жүргүзүшү керек.

 

4-глава. Тандоо жана тестирлөө

 

148. Аудитти өткөрүүнүн жүрүшүндө операциялардын көптүгү туура чечим чыгаруу үчүн аларды толук камтууну талап кылат. Бирок ресурстардын жана убакыттын чектелгенине байланыштуу аудитор тандоо ыкмасын пайдалануу менен операциялардын белгиленген санына тестирлөөнү жүргүзүшү керек жана муну менен жалпы текшерилип жаткан система жөнүндө пикирди камсыз кылып, жыйынтыктарга жана аудитордук далилдерге ишенимдин деңгээлин жогорулатат.

Демек тандоо - бул операциялардын белгиленген санына карата жайылтылуучу, жана жалпы текшерилүүчү жыйынды жөнүндө пикирди камсыз кылуучу аудитордук жол-жобо.

149. Контролдун каражаттарын текшерүү боюнча тесттерди иштеп чыгууда процесстин жол-жоболорун эмес, түздөн-түз контролдун жол-жоболорун тестирлөөнү камсыз кылуу маанилүү (“Аудиттин системасын пландоо жана өткөрүү” 10-главасынын А тиркемесин караңыз). Мындан тышкары, контролдун каражаттары (ошондой эле ал түзүлгөн түрдө) - тиешелүү максаттарга жетүү үчүн эң жакшы ыкма экенин эске алуу керек (туруктуулук, толуктук ж.б.), андай болбогон күндө аны тестирлөөнүн кажети жок. Эгер биздин корутундуга ылайык контроль системасы начар болсо, анда контролдун бул каражатын тестирлөөнүн анчалык деле мааниси болбойт. Кемчиликтерди аныктоого тестирлөө өткөрүлүшү мүмкүн (б.а. начар контроль каражаттарына түздөн-түз багытталган тестирлөө), бирок ал дагы контролдогу кемчиликтерди таба албай калышы мүмкүн. Бирок мындай системанын кемчиликтерин табуунун зарыл ишенимин камсыз кылуу үчүн текшерүүнүн масштабы кыйла кеңири камтууну талап кылат.

150. Ички контролго кандайдыр бир деңгээлдеги ишенимдүүлүктү камсыз кылуу үчүн жана мааниси боюнча кандай тесттерди өткөрүүнү аныктоонун кыйла оор жана көптөгөн ыкмалары бар. Ички аудитор финансылык отчеттор тууралуу пикирди айтпайт, анын максаты ички контроль системасынын адекваттуулугун аныктоо жана аны кантип жакшыртуунун жолдоруна көңүл буруу.

151. Аудитор, бардык корутундулардын жыйындысына ынанышы керек, өзгөчө кемчиликтердин санынын планында; аларды наркынын категориялары боюнча бөлүштүрүү керек, өзгөчө кыянаттык фактылары боюнча атайын териштирүү өткөрүү учурларында. Эгерде көптөгөн сандагы каталар табылган учур болсо, жана ошондой эле кыянаттык фактылары боюнча атайын териштирүү өткөрүлүп жаткан мезгилде же жетекчилик биз тапкан контролдун кемчиликтерин моюнга алгысы келбеген учурларда аларды наркынын категориялары боюнча бөлүштүрүү керек болот. Ички аудиттин иши каталардын операциясындагы наркын баалоого эмес, пайыздык катнаштагы алардын санына басым жасоого багытталат.

Тестирлөө

152. Бардык учурда аткарылып жаткан аудит боюнча иш жалпы тестирлөө жолу менен эмес, тандоону колдонуу жолу аркылуу аткарылган болсо, анда жыйынтыктардын чечмеленишин кароо керек. Салыштырмалуу чоң эмес тандоолор боюнча тесттин жыйынтыктары төмөнкүлөргө пайдаланылат:

-  Бардык система боюнча же операциялардын тобу жөнүндө жетекчиликке бериле турган корутундунун негизи катары;

-  Бухгалтердик эсеп, финансы жана операциялык системалардын жалпы натыйжалуулугу жөнүндө ички аудитордун корутундусу үчүн негиз катары;

-  Жетекчилик тарабынан кийинки алдын алуу чараларды көрүү же териштирүү үчүн.

153. Демек, тандоону колдонуунун негизинде жасалган корутундулар менен сунуштар бардык жыйындынын мүнөздөмөсүн чагылдырышы керек экендиги өзгөчө маанилүү болуп эсептелинет. Иш жүзүндө колдонулган тандоону аныктоонун ыкмалары, тандоону тестирлөөнүн негизинде жасалган аудитордун корутундусундагы бардык жыйындынын жалпы мүнөздөмөсүн чагылдырарына 95% ишенимди камсыз кылышы керек.

154. Тандоону кароонун жыйынтыгын чечмелөөнүн ыкмасы негизинен, төмөнкүдөй эки фактордон көз каранды:

-   Колдонулган аудитордук тестирлөөнүн тибинен;

-   Тандоонун тибинен жана иргеп алуу ыкмасынан.

Аудитордук тесттин типтери. Өтмө/ырастоочу тест

155. Биринчи жана эң жеңил тест ыкмасы - бул өтмө тест. Өтмө тест каталарды табуу, бул аудитордун системанын теориялык иште, жана ошондой эле практика жүзүндө кантип иштешин тиешелүү түрдө түшүнгөн эместигин белгилейт. Адатта бул нерсе контроль системасынын чындыгында иштелип чыккан же документталдык түрдө таризделгениндей иштебей жаткандыгын билдирет. Мындай учурда, аудитор системанын операциялык ишмердигинин ишин жана документтерин жакшы түшүнүү үчүн алынган маалыматтарды кайра карашы керек.

156. Өтмө тестти жүргүзүүдө каталарды табуу, бул пландаштырылган контроль каражаты же бул конкреттүү операция үчүн жасалган процесс көп учурда аткарылбай калган дегенди түшүндүрөт. Аудитор муну ката деп белгилеши керек жана бул маселени келерки тандоого кошушу керек. Ошону менен бирге, ал системанын туура иштешин ырастоо үчүн башка аталыштагы иштерге да кошумча өтмө тестти жүргүзүшү керек.

Контроль каражаттарынын тесттери/контролдун кеңейтилген тесттери

157. Контроль каражаттарынын тесттери ички контроль системасынын натыйжалуу иштеп жатышына иш жүзүндө баа берүү үчүн иштелип чыгарылган. Булар уюмдун ресурстарынын жок болуп кетүү мүмкүнчүлүгү сыяктуу маанилүү тобокелдиктерди кыскартуудагы контроль каражатынын натыйжалуулугун камсыз кылышат. Контроль профилактикалык чара болуп эсептелинет. Контроль каражаттарынын жоктугу же тийиштүү эмес деңгээлде иштеши кемчиликтердин бар экендигин айгинелебейт; бирок бул кандайдыр бир катанын табылбай жана оңдолбой калышы мүмкүн экендигин айгинелейт. Бул катачылыктардын пайда болуу тобокелчилигин көбөйтөт, ошондой эле уюмду алдамчылыкка жана коррупцияга көбүрөөк алсыз кылат. Ички аудит операцияларды мүмкүн болушунча текшерүүгө эмес, контроль каражаттарына көңүл бурат, анткени контроль зыяндын алдын алуу чарасы болуп саналат, ал эми операцияларды сыноо техникасы келтирилген зыянды иш жүзүндө болгондон кийин аныктайт.

158. Ошентип, контроль тесттеринин натыйжаларын баалоодо, кемчиликтердин болушу мүмкүн болуучу тобокелдиктин өсүшүнө алып келерин, ошондой эле контроль тесттери адатта зыяндын бар экендигин аныктай албастыгын баса белгилей кетүү керек. Контроль начар болгон учурда, аудитор, адатта, начар контролдун натыйжасында уюм тарткан жоготуулардын көлөмүн далилдей ала турган мааниси боюнча тесттер менен контролду тестирлөөнү толуктайт.

159. Контроль каражаттарынын кеңейтилген тесттери колдонулганда, аларды баштапкы чакан топто колдонууга мүмкүн болсо да, контроль каражаттарынын тесттери сыяктуу эле каралууга тийиш.

Мааниси боюнча тест/кемчиликтердин бар экендигине тест

160. Өзүнчө алынган операциялардын артыкчылыктары боюнча тесттер операциялардын белгилүү бир тобунун туура иштешин ырастай алат. Алар текшерүүдөн өткөн жана шайкеш келген операцияларды жана ошондой эле шайкеш келген, бирок текшерилбеген операцияларды айырмалай алышпаса да, контролдун иш жүзүндө канааттандырарлык иштеп жатканын аныктоонун кыйыр жолу катары колдонулушу мүмкүн. Бирок каталарды аныктоо контроль системасынын майнаптуу иштебегендигин далилдейт. Ошентип мааниси боюнча тест системасынын ойдогудай иштебей жатканын ырасташы мүмкүн, бирок контроль системасынын майнаптуу иштеп жаткандыгын олуттуу ырастай албайт.

161. Демек мааниси боюнча тесттердин корутундулары ички контроль системасынын иштешине абсолюттук кепилдик бербей тургандыгы жөнүндө түшүндүрмөлөрдү камтууга тийиш. Бирок контроль каражаттарын тестирлөөдөн айырмаланып, мындай тестирлөө текшерилүүчү тандоодогу алынган каталардын деңгээлине негизделген бүтүндөй келтирилген зыяндын болжолдуу өлчөмүн бере алат.

162. Кемчиликтерди табуу боюнча тестирлөө колдонулганда, алар мааниси боюнча тесттер сыяктуу эле колдонулушу керек, бирок ошол кемчиликтерди көрсөткөн баштапкы тандоонун конкреттүү чакан тобуна, мисалы, конкреттүү бир адам тарабынан иштелип чыккан бардык төлөмдөргө карата колдонулушу керек.

Тандоо өлчөмү боюнча колдонмо

163.Төмөндө беш ар кандай аудитордук тесттерге тиешелүү аудитордук тандоону аныктоонун сунушталган жол-жоболору келтирилген.

A – Өтмө /ырастоочу   тесттер

164.Аудиторлор системалык аудиттин ыкмасын колдонууда системанын татаалдыгына жараша 1-3 аталыштар боюнча өтмө тест жүргүзүүдөн башташы керек.

165. Өтмө тест - бул системалардын аудитинин бир бөлүгү катары кабыл алынган процесс. Системага мүнөздүү операциялар бүткүл система аркылуу байкалат жана өтмө тесттин максаты аудиторго бул процесстердин иш жүзүндө кандайча жүргүзүлүп жаткандыгын түшүнүүгө жардам берүү. Өтмө тесттердин максаты - аудитордун системанын иштешин түшүнгөндүгүнүн тууралыгын, ал чогулткан маалыматтардын чындыгын тастыктоо.

B - контроль каражаттарынын тесттери

166. Контроль каражаттарын тестирлөө үчүн тандоонун өлчөмүн аныктоо боюнча сунуштамалар контролдун тобокелдигин алдын ала баалоо стадиясында системанын классификациясынан көз каранды болот. Эгерде контроль каражаты алсыз деп бааланса, анда кемчиликтерди табууга тесттер жүргүзүлүшү керек. Главанын аягындагы таблицаны караңыз.

167. Эгерде тестирлөө ай сайын жүргүзүлүүчү контролдорго тиешелүү болсо, мисалы, банктык көчүрмөлөрдү салыштыруу, аудиторлор эки айлык ырастоолорду карап чыгып, процесстин финансылык жылдын калган он айында болгонун ырасташы керек. Тестирлөө жума сайын жүргүзүлүүчү контролго тиешелүү болгондо, мисалы, жума ичиндеги жазууларды текшерүү, аудиторлор беш жумалык далилдерди карап чыгып, процесстин финансылык жылдын калган 47 жумасында жүргүзүлгөндүгүн ырасташы керек.

С - Контроль каражаттарынын кеңейтилген тесттери

168. Эгер контроль каражаттарынын алгачкы тандоосу каталардын анча жогорку эмес деңгээлин көрсөтсө (1 же 2 ката), анда аудитор каталардын мындай деңгээлинен бардык натыйжалардын чагылдырылышынан күмөн санашы мүмкүн же туура эмес тандоону жүргүзүүнүн натыйжасы болушу мүмкүн. Аудитордун анык корутундусун жазуу үчүн аудиторго кошумча дадилдерди табуу максатында контроль каражаттарынын тестин кеңейтүү сунушталат. Бул кеңейтүүнүн масштабы аудитордун кесипкөйлүк баа берүүсүнөн көз каранды болот, бирок алар алгачкы тандоонун өлчөмүнөн чоң болбошу керек. Кошумча тестирлөөнү жүргүзүү учурунда олуттуу каталар аныкталган болсо аудитор тестирлөөнү токтотушу жана системалар майнаптуу иштебей жаткандыгы тууралуу аудитордук корутунду жазышы мүмкүн.

D – мааниси боюнча тесттер

169. Мааниси боюнча тесттер адатта ички аудит тарабынан колдонулбашы керек. Бирок контроль жок болгон жерде же ал жогорку деңгээлдеги тобокелдиктин зонасы болуп эсептелсе, контролдун каражаттарына жүргүзүлгөн тестирлөө аркылуу толук ишенимдүүлүктү алууга мүмкүн эмес. Мындай учурларда аудиторго тандоонун зарыл өлчөмдөрү менен мезгилин камтуу тууралуу ойлонууга туура келет.

Е – Кемчиликтердин бар экендигине тест

170. Контролдун тесттери же мааниси боюнча жүргүзүлгөн тесттердин натыйжасы операциялардын аныкталган тибинде же тобунда кемчиликтердин жогорку деңгээлин берген болсо, аудитор дал ушул жалпылыктын пайдалануу менен кемчиликтердин бар экендигине тестирлөөнү өткөрүшү керек. Тесттер аныкталган каталардын тибине жараша концентрацияланышы керек жана тандоодо жетишерлик санда төмөнкүлөрдү камтышы керек:

-       Отчет даярдоо:

-       Контроль каражаттарынын өзүнүн башкаруу функцияларын аткара албагандыгы тууралуу;

-       Көрсөтүлгөн нускамаларды сактай албагандыгы тууралуу.

-       Аудиторго төмөнкүлөргө жардам берүү:

-       каталардын жогорку деңгээлинин себептерин изилдөөгө;

-       ченемдердин бузулушун табуу үчүн иликтөө жүргүзүүгө;

-       аныкталган кемчиликтерди жоюу боюнча сунуштамаларды берүүгө.

171. Мындай тесттердин максаты болуп системанын белгилүү болгон кемчиликтерине же каталардын блжолдонуучу жогорку деңгээли менен жыйындыларга көңүл топтоо.

172. Контроль каражаттары (текшерүү) ишке киргизилген эмес:

-   Контролдун (текшерүүнүн) конкреттүү түрүнө жооп бере турган адамды аныктоо;

-   Статистикалык корутундуну чыгаруу үчүн атайлап эмес тандоо методу менен 80 операцияны изилдеңиз (эгер жыйындысы жогору болсо, ал эми жыйындысы төмөн болсо, анда санды азайтыңыз);

-   Же болбосо тобокелдик зонасында тургандыгы жөнүндө белгилүү болгон операцияларды тандаңыз (ар жеринен тандоо методикасына ылайык) жана аларды кылдаттык менен изилдеңиз.

173. Конкреттүү берүүчүгө таандык операциялар:

-   Берүүчүнү аныктаңыз;

-   Статистикалык корутунду чыгаруу үчүн атайылап эмес тандоо методу менен 100 операцияны изилдеңиз жана натыйжаларына баа бериңиз;

-   Же болбосо тобокелдик зонасында тургандыгы жөнүндө белгилүү болгон операцияларды тандаңыз жана аларды кылдаттык менен изилдеңиз.

174. Контроль каражаттары үчүн тандоону аныктоодо кароого зарыл болгон айрым негизги факторлор.

175.Репрезентативдүүлүк - жалпысынан биз конкреттүү көрсөткүчтөрдүн предметине тестирлөө жүргүзүү үчүн тандоону аныктайбыз, алар бардык жыйындыда боло алышат (статистикалык ыкманы пайдалануу менен). Биз алган тандоо биз тестирлөөнү каалаган жыйындыны түзүүчү бардык операциялар үчүн көрсөткүчтүү болуп саналаарын билгибиз келет, мисалы, жыл ичинде төлөнгөн бардык эсеп-фактуралар.

176. Кокустук – колдонулуп жаткан тандоо кандайдыр бир операциялардын аныкталган түрүнө ооп кетпешине, ошондой эле колдонулуп жаткан тандоо көрүнүктүү эмес болуп калбашына умтулушубуз керек. Жардам бере ала турган бир катар техникалар бар. Бирок аудитор кандай гана техниканы тандап албасын, ал жеткиликтүү гана маалыматтардын алкагында иштей алат, ошондуктан маанилүү маалыматтар жок болгон жерде, аудитордун иштөө масштабы (өзгөчө анын тестирлөөгө болгон мүмкүнчүлүктөрү) жана ушундан улам, аудит жаатында пикирди билдирүүгө мүмкүнчүлүгү чектелиши мүмкүн.

177. Жогоруда аталган эки параметр статистикалык тандоонун үлгүлөрү болуп саналат. Бирок альтернативдүү ыкма бар - бул кесипкөйлүк ой жүгүртүүнүн негизинде тандоо. Бул ыкма төмөнкүлөр үчүн пайдалуу болушу мүмкүн:

-   Эгер аудитор контролдун кемчиликтерди көрсөткүсү жана мүмкүн болгон бардык учурларга көңүл топтогусу келсе, же башкача айтканда ал жыйынтыктын кокусунан болушун каалабайт;

-   Эгер статистикалык тандоо өтө көп убакытты же чыгымдарды талап кылса.

Тандоонун  практикалык аспекттери

178. Чындыгында бардык өлчөмдөгү операциялардын жыйынды статистикалык тандоосу олутту масштабдагы, жыйындынын (эгер статистикалык тандоонун минималдуу өлчөмү 30ду түзсө дагы) 100 бирдиктен кем эмес тандоолорун талап кылат. Демек ички аудитор кесипкөйлүк ой жүгүртүүгө негизделген тандоолорду пайдаланышы толук мүмкүн.

Тандоодо объективдүү эместикти азайтуу

179. Тандоодо объективдүү эместиктин деңгээлин азайтуу үчүн аудитор бул ыкмада төмөнкү принциптерди колдонушу керек:

-  бардык текшерилүүчү мезгилден тандоону жасоо керек - бардык операцияларды бир мезгилден гана тандап алуунун кажети жок.

-  ар бир өзүнчө операция кокустан тандалып алынат:

-  процесстер кандай уюштурулгандыгына жараша бир катар ыкмалар бар. Мисалы, ар бир 25инчи операцияны тандаса болот, бирок жөн гана № 25тен баштабастан, кандайдыр бир кокустуктан тандап алынган сандан баштоо керек (мисалы, сомдук банкноттун номеринин биринчи эки санынан алынган);

-  эгер документтер бир нече сейфтерде болсо, тандоо алардын баарын камтып тургандыгын тактоо керек.

Тандоонун көлөмү.

180. Тандоонун кайсы көлөмү туура болоорун аныктоо оңой эмес. Статистикалык тандоо аныктыктын деңгээлине карата чечимди, ошондой эле жыйындынын көлөмүнүн реалдуу экендигин баалоону талап кылат. Практикалык максатта көлөмү 100 операциядан (бирдиктен) ашык болгон тандоо, убакыт менен алган көз карашта өтө коромжулуу болушу мүмкүн; 30 операциядан (бирдиктен) кем болгон тандоо көрүнүктүү болуп саналбайт. Ошентип практикалык эрежеде, эгер операциялардын жыйындысы 500дөн ашуу операцияды (бирдикти) түзсө, тандоонун көлөмдөрү 30дан 50 операция (бирдикке) чейин болушу керек. Эгер жыйынды 500дөн кем жана 50дөн ашык болсо, анда тандоо 30дан 10го чейин болушу керек. 50дөн кем болгон операциялардын жыйындысы үчүн тандоо 10% же 25%дан ашык эмести камтышы керек. Ошентип 24 жыйындысы максималдуу өлчөмү 6 операция (шарттуу бирдиги) болгон тандоого ээ болушу мүмкүн, эгер 10 минималдуу сан болуп жана 25%дан ашпаса.

 

 

 

 

 

 

 

II БӨЛҮМ. ПЛАНДОО ЖАНА БАШКАРУУ

 

5-глава. Аудитке муктаждыкты баалоо жана стратегиялык пландоо

 

181. Ички аудит кызматынын жетекчисинин негизги милдети - ал жоопкерчилик тарта турган объекттердин аудитине муктаждыкты баалоо. Стандарттар ички аудит кызматынын жетекчисинен тобокелдик концепциясына негизделген жана бир нече жылды камтыган пландарды даярдашын талап кылат.

182. Ички аудит кызматы ички аудит жүргүзүүчү уюм же уюмдарды кароодо ички аудит кызматынын жетекчиси карашы туура болгон негизги маселелер төмөнкүлөр:

-   Уюмдун максаты жана милдети  кандай?

-   Кандай ресурстар алынган жана сарпталган - ресурстар сарпталган чыгымдардын экономикалык классификациясы?

-   Кандай финансылык жана операциялык системалар бар?

-   Уюм кандай уюштурулган, жетекчиликтин  түзүмүнүн жана аймактык жайгашуусунун алкагында  анын түзүмү кандай?

-   Кайсы ички документтер жана отчеттуулукту жүргүзүү жөнүндө регламенттер түзүмдүн максаттарына жетүүнү камсыздайт?

-   Уюмдун ишин кайсы мыйзамдар жана башка ченемдик-укуктук актылар жөнгө салат?

183. Жогоруда айтылгандарды талдаганда 1-главада түшүндүрүлгөн концепциялар аудитор үчүн ар бир уюмдун башкаруучулук жана финансылык системаларын кароодон эмнени күтөрүнө айрыкча пайдалуу.

184. Бул суроого жооп берүү үчүн тийиштүү маалыматтарды топтоп, аларды түзүмдөштүрүп, жазуу жана баа берүү зарыл.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Аудитти пландоону жана мониторинг процесстерин баалоо

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Негизги пункттарга сереп

Ички аудит кызматынын жетекчисинин жоопкерчилиги

185. Ички аудит кызматынын жетекчиси уюмдун ички аудитке болгон жалпы муктаждыгынын канааттандырылышын камсыздоо үчүн жооптуу. Аудитке муктаждыкты аныктоого байланышкан тапшырмаларды ички аудиттин кызматкерлери аткарса болот, бирок багыт берүү жана корутундуларды түзүүгө болгон жалпы жоопкерчилик ички аудит кызматынын жетекчисинде болот.

 

 

5.1-таблица

 

Ички аудитти камтуу деңгээлин белгилөө

 

Аудитке муктаждыкты  баалоо

186. Аудитке муктаждыкты баалоо (АМБ) үчүн ар жылкы отчет үчүн жүргүзүү керек болгон ички жумуштардын көлөмүн аныктоочу маалыматтарды даярдоо зарыл. Аудитке муктаждык иш жүзүндө болгон убакыт жана ресурстар сыяктуу чектөөчү факторлор эсепке алынбастан аныкталууга тийиш. Баалоо, уюм өзүнүн стратегиялык максаттарына жетүүдө кабылган бардык аудитордук тобокелдиктер боюнча жүргүзүлөт. Аудитке муктаждыктын негизинде жетекчи чыгымдарга алып келиши мүмкүн болгон потенциалдуу тобокелдиктердин деңгээлинин аныктоого тийиш. АМБ аудиттин камтышына же ресурстарына карата жасаш керек болгон кандайдыр бир чечимдин таасирин баалоого жардам берет.

187. Муктаждыктарды баалоо процесси төмөнкүлөрдү камтыйт:

1)  Системанын алкагындагы иштин бардык чөйрөлөрүн жана анын компонентин аныктоо. Ички аудит кызматынын жетекчиси бар болгон бардык системаларды, эгер алар аудитордук пландын алкагында кароого сунушталбаган учурда да деталдаштырып бериши керек, ошентип жетекчиде көбүрөөк маалымат болуп, анын негизинде ал муктаждыкты баалоону кандай жүргүзүү керектиги жөнүндө айрым жыйынтыктарды чыгара алат.

2)  Аудитордук максаттардагы системаларды топтоштуруу ыкмасын аныктоо.

3)  Жогорку жетекчиликтин иштин аныкталган чөйрөлөрүнө жана жогорку тобокелдик жааты катары каралган аныкталган факторлорго тийиштүү пикирин алуу.

4)  Иштин ар бир чөйрөсүндөгү начар жактарды талдоо.

5)  Бардык системалардын аудитин аягына чыгаруу мөөнөтүн, аудиттин мезгилдүүлүгүн эске алуу менен аныктоо.

6)  Белгиленген муктаждыктарга жетүү үчүн зарыл болгон ресурстардын сметасын түзүү.

188. Ички аудит кызматынын иш-аракет жаатына мамлекеттик эмес секторго тиешелүү товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү, мисалы, кеңсе товарларын жана коммуналдык кызмат көрсөтүүлөрдү берүүчүлөр кирбейт. Бирок бул министрликтен/бюджеттик уюмдан толук же жарым-жартылай каржыланган жана мамлекеттик секторго тиешелүү мекемелерге таасирин тийгизиши мүмкүн. Ички аудит камтыган жаатка тиешелүү мындай чечимдер жогорку жетекчилик тарабынан так аныктоону жана чечимин талап кылат. Мындан тышкары, жетекчилик министрликке караштуу мындай тышкы уюмдарга ички аудиторлор ички аудит жүргүзүүгө ыйгарым укуктарга ээ экендиги жөнүндө макулдук же көрсөтмө бериши керек, анын ичинде документтерге жетүү жана зарыл маалыматтарды берүү боюнча ыйгарым укуктуу кызматкерлердин кызматташуусу кирет. Ички аудит кызматынын жетекчиси жогорку жетекчиликтин макулдугу менен өзүнүн бөлүмүнүн иш көлөмүн аныктоого жана өзүнүн министрлигинин ведомстволук уюмдарында ички аудит кызматынын ишин жүргүзүү боюнча тиешелүү ыйгарым укуктарды аныктоого милдеттүү.

 

§1. Системанын жана системалык компоненттердин алкагындагы иштин бардык чөйрөлөрүн аныктоо

 

Системаларды аныктоо

189. Муктаждыктарды баалоону иштеп чыгууда жана стратегиялык пландоодо биринчи этап уюмдун ичинде иштеп жаткан бардык системаларды аныктоо жана классификациялоо болуп саналат. Жалпысынан системалар башкаруучулук жана финансылык болуп эки категорияга бөлүнөт. Толук тизме жана сунушталган классификация 5А тиркемесинде берилген.

 

Аудитке муктаждыкты баалоону түзүүдөгү зарыл маалымат

190. Бул маселеге зарыл болгон ыкма жалпысынан түзүмдүк бөлүмдөрдүн - министрликтердин, так түзүмгө ээ болгон аймактык бөлүмдөрдүн жана ага жооптуу жетекчинин ортосундагы маалыматтарды салыштыруудан турат. Бирок учурдагы финансылык системаны пайдалануу аркылуу тематикалык пландоо ыкмасын колдонуу мүмкүн. Бул ыкманы бекитүүдө отчеттор түзүлө турган жетекчини так билүү маанилүү. Мисалы, эмгек акыны эсептөөлөрдү жана жумушчулардын санын текшерүүдө бул отчетту алуучу эмгек акыны эсептөөчү кызматкерлердин иши үчүн жооптуу түздөн-түз жетекчилик, ошондой эле эмгек акыны эсептөө системасы үчүн жооптуу жетекчи болушу мүмкүн.

191. Мындан тышкары, министрликтин түзүмү (уюштуруу диаграммасы) жана аймактык жайгашкан жери боюнча маалыматтарды чогултуу зарыл. Маалымат министрликтин финансылык ишинин жалпы көрүнүшүн түзүүгө жардам болгудай, уюштуруучулук же тематикалык компоненттерге бөлүштүрүлүп чогултулууга тийиш, мисалы - төлөм ведомосту, кредитордук карызды тындыруу ж.б.у.с., мында, финансылык иш аудиттин бир жааты катары гана каралбастан андан кененирээк изилдениши ыктымал. Аудиттин жааты деген түшүнүк бул иштин чөйрөсүн системаларга бөлүү болуп эсептелинет, алар тиби, уюштуруучулугу же чыгымдык же эсептик эсептерге байланышканы боюнча айрмаланышат.

192. Алынган маалыматты Ехсеl форматындагы же Word документиндеги жыйынды таблицага киргизип (мисалдар менен ушул главанын А жана Б тиркемелеринен таанышса болот), кийин кез-кези менен жаңылап туруу максатка ылайыктуу.

1.   Учурдагы чыгымдар:

-     уюмдун бөлүмдөрү боюнча талдоо;

-     экономикалык классификациянын алкагындагы талдоо.

2.   Учурдагы кирешелер:

-     уюмдун бөлүмдөрү боюнча талдоо;

-     экономикалык классификациянын алкагындагы  талдоо.

3.   Негизги каражаттар:

-     уюмдун бөлүмдөрү боюнча талдоо;

-     экономикалык классификациянын алкагындагы талдоо.

4.   Жүгүртүү каражаттары жана материалдык-өндүрүштүк запастар:

-     уюмдун бөлүмдөрү боюнча талдоо;

-     экономикалык классификациянын алкагындагы талдоо.

5.   Уюштуруу түзүмү, анын ичинде штаттык ырааттама жана кызматкерлердин саны уюмдун бөлүмдөрү боюнча талданууга тийиш.

193. Ошондой эле пландарды, программанын максаттарын, тийиштүү жоболорду жана ар кайсы административдик бөлүмдөрү кандай максаттарга жетише тургандыгын чагылдыруучу же буйрук кылуучу башка документтерди салыштыруу зарыл. Бул документтер АМБга тийиштүү негизги маселелерди аныктоо үчүн кылдат изилденүүгө тийиш. Айрыкча алар бөлүмдүн алкагында текшерүү зарыл болгон иштин чөйрөсүн аныктоодо пайдалуу болушу мүмкүн, ошондой эле тематикалык аудиттин максаттарын аныктоо боюнча материалды беришет. Мисалы, эгер маселени ишке ашыруу үчүн тийиштүү маалыматтарды чогултуу зарыл болсо, анда аудитор бул маалымат боюнча аудитордук талдоо жүргүзүү үчүн темаларды ачуу үчүн системага байкоо жүргүзүүсү зарыл.

 

§2. Аудитордук максаттарда системаларды топтоштуруунун ыкмаларын аныктоо

 

194. Ички аудит кызматынын жетекчиси (же аудитор) кирешелер каяка түшүп жатканы жана чыгымдардын кандай келип чыгышы, экономикалык классификациянын максаты (программасы) жана түрү жөнүндө толук түшүнүк алат. Милдеттерди аткаруунун максаттары так аныкталууга тийиш. Аудитор аудит жүргүзүүнүн чектерин, камтуу жаатын аныкташы керек, ал аны баяндай алуусу тийиш. Негизги басымды административдик ишке эмес, финансылык ишке жасоо зарыл. Аудиттин жааттары төмөнкүлөр болушу мүмкүн:

-     уюштуруу - аткарылчу функциялардын өзгөчөлүгүнө жараша ишмердиги негизинен чыгымдардын ар кыл түрлөрүнө тартылган бөлүм;

-     тематикалык, бүткүл уюм боюнча, мисалы, эмгек акыларды жана маяналарды болжолдуу текшерүү, бирок уюштуруу ишинин алкактарын камтыйт;

-     тематикалык, бирок бир уюмдун алкагында чектелген.

Аудиттин жааттары

195. Иштин каралчу чөйрөсү чындыгында аудит жүргүзүү үчүн чөйрө болуп саналаарын аныктоочу негизги белгилер - бул иштин ушул чөйрөсү чын эле контролго алынуучу, мыйзамдарды/жоболорду аткарууга жана административдик көзөмөлгө алууга тийиш болгон системаны түзөөрүн аныктоо, ал үчүн иштин жыйынтыгын жакшырта алуучу же контролдун талаптарына шайкеш келтирүүчү бир жетекчи талап кылынышы ыктымал.

196.Текшерилчү жаатты кантип топтоштуруу жөнүндө чечим, камтуунун жааты жана бул чөйрөгө тиешелүү кирешелер менен чыгымдардын деңгээлинин көрсөткүчтөрү боюнча кыскача маалыматта түзүлүшү тийиш. Бул маалыматты дагы Ехсеl форматындагы же Word документиндеги жыйынды таблицага киргизсе болот (мисалдар менен ушул главанын А жана Б тиркемелеринен таанышса болот).

197. Финансылык операцияларга негизделген аудит чөйрөлөрүнүн типтүү классификациясынын мисалы (уюштуруу же административдик бөлүнүштөргө/бөлүмдөргө салыштырмалуу):

-     штаттык ыраттама - кызмат орундарды, функционалдык милдеттерди, квалификацияны, ишке жалдоону, эмгек акыны, маянага атайын үстөк акыларды бекитүү;

-     тендердик жол-жобону пайдалануу менен бекитилген берүүчүгө товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү заказ кылуу жолу менен товарлар менен кызмат көрсөтүүлөргө заказ кылуу жана төлөө, төлөөдө зарыл болсо товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү алуу, санын, сапатын жана баасын бекитүү;

-     социалдык жөлөк пулга чегерүүлөр;

-     Өкмөттүк башка органдарга чегерүүлөр;

-     капиталдык салымдын долбоорлоруна тендер;

-     кирешелерди чогултуу;

-     инвентаризациялык текшерүүлөр.

198. Башка чөйрөлөр төмөнкүлөрдү камтышы мүмкүн:

-     туруктуу негизде жаңыланып жана текшерилип туруучу бухгалтердик маалыматтардын тактыгын жана толуктугун көздөгөн бюджет жана финансылык башкаруу боюнча маалымат; отчеттордо камтылган финансылык маалыматтардын сапаты;

-     капиталдык салымдар боюнча контракттардын аткарылышына контроль;

-     мүлктү башкаруу;

-     иштин жыйынтыктарына негизделген система;

-     автоматташтыруу - маалыматтарды иштетүүнү жана андан ары өнүктүрүү менен системанын иштешин кошо камтыйт.

 

 

§3. Жогорку жетекчиликтин иштин аныкталган тийиштүү чөйрөлөрүнө же жогорку тобокелдердин болушу мүмкүн деген айрым факторлорго карата пикирин сурамжылоо

 

199.Аудиттерди жүргүзүү үчүн керектүү ресурстардын жетишсиздигине байланыштуу практакалык жактан алып караганда аудит жүргүзүүдө ар бир жаатты жыл сайын толук камтуу сунуш кылынбайт. Мындан тышкары, тобокелдиктерди, контролдун катуулугун жана анча көп эмес акчалай суммаларды эске алганда да, жыл сайын ар бир система боюнча аудит жүргүзүүнүн зарылдыгы жок. Ошондуктан, ички аудит кызматынын жетекчисине жогорку жактагы жетекчилик тобокелдик чөйрөсү дегенди билдирет дегенге тиешелүү тобокелдиктин көрүнүштөрүн түзүү зарыл. Бул процессти ички аудит кызматынын жетекчисинин жогорку жактагы жетекчиликтен тобокелдиктерди классификациялоонун 5 баллдык классификациялоо системасынын негизинде сурамжылоосунун натыйжасында жүзөгө ашырса болот, мында, “1” - анча жогору эмес деңгээлдеги тобокелдиги бар же жок жаат, ал эми “5” - тобокелдиктин деңгээли жогору деген жаат. (Тобокелдик - бул салыштырмалуу түшүнүк, ошондуктан баарын тең жогорку деңгээлдеги тобокелдик катары баалоо сунушталбайт). Мындай маалымат тобокелдиктин шкаласын түзүүгө жардамдашат, ал жөнүндө төмөндө айтылат.

 

§4. Иштин ар бир жаатынын алсыз жактарын баалоо

 

200. Жетекчилик тапшырманы аткаруу үчүн финансылык жана ошондой эле ишти аткаруу боюнча пландарды түзүп, ал пландардын аткарылышы үчүн жооптуу кызматкерлерди аныктайт. Ал пландар аткарылбай калуу мүмкүндүгүн/тобокелин болтурбаш үчүн жетекчилик контролдун системасы сыяктуу белгилүү болгон бир катар контроль каражаттарын киргизет. Мамлекеттик сектордо контроль системасынын негизги мүнөздөмөлөрү төмөнкүлөр болуп саналат:

-     тобокелдикти аныктоо (эгер пландаган натыйжаларга жетишилбесе);

-     болжолдонгон тобокелдикти болтурбоо үчүн ички контроль системасын жана жол-жоболорун иштеп чыгуу;

-     ички контроль системалары табылган тобокелдикти жана камтылбаган же жакшы каралбаган тобокелдикти табышы үчүн, бар болгон системалар менен жол-жоболор аркылуу ички аудит жүргүзүүнүн жол-жоболорун түзүү.

201. Тобокелдик түшүнүгү төмөнкү элементтерди камтыйт:

-     финансылык зыян келтирүүнү же адамдык жана техникалык ресурстарды, анын ичинде тышкы жардамды кошкондо, кыянаттык менен пайдалануу;

-     бюджетти же башка чечимдерди белгиленген саясатка ылайык тийиштүү жана натыйжалуу түрдө аткарбоо;

-     алдамчылык жана каталар;

-     бухгалтердик эсепти канааттандырарлык эмес жүргүзүү;

-     финансыларды жана ресурстарды башкаруу боюнча маалыматтарды өз убагында жана туура берип турууга жөндөмсүздүк.

202. Аудитордук пландоо максатында тобокелдиктин концепциясын ички аудит кызматынын аудиттин бардык жааттары боюнча иш жүргүзүүсүнүн мезгилдүүлүгүн аныктоонун методу катары пайдалануу зарыл. Тобокелдиктин системасы үч деңгээлди камтыйт: жогорку, орто жана төмөн. Эки ыкма менен тигил же бул тобокелдикти кайсы шкалага таандык экенин аныктоого болот:

-     ой жүгүртүү - буга чейин болгон тажрыйбанын жана аудитордук курам жана жогорку жетекчилик менен талкуулоонун натыйжасында түзүлөт;

-     тобокелди эсептөө - системанын ар түрдүү аспекттерине ар түрдүү шкалаларды киргизүү жолу менен, алардын салыштырмалуу маанилүүлүгүн чагылдыруу жолу менен түзүлөт. Бул процесс салыштырмалуу жөнөкөй же салыштырмалуу татаал/комплекстүү болушу мүмкүн.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5.2-таблица

 

Тобокелдик индекстеринин негизги элементтери

 

 

203. Аудитордук иштин бардык чөйрөлөрүнүн өз ара байланыштарынын негизинде салыштырмалуу жөнөкөйлөштүрүлгөн ыкма сунушталган.

 

 

 

§5. Бүткүл системага аудит жүргүзүүнүн мезгилдерин жана мындай аудиттин мезгилдүүлүгүн аныктоо

 

204. Ресурстардын керектүү көлөмү жок болгондуктан жыл сайын аудиттин ар бир жаатына аудит жүргүзүү мүмкүн болбогондуктан (иштин айрым чөйрөлөрүнүн жылдык аудити жетекчилик күткөн ишеним деңгээли менен болгон катышынан улам акталбайт) аудитор толук аудитти жүргүзүүнүн убакыт циклин аныкташы керек. Адатта, бул мезгил 3 жылдан 5 жылга чейин созулат.

205. Стратегиялык план 3 жылдык мезгилди камтууга тийиш. Ушунун негизинде жана мурунку бөлүктөгү тобокелдик факторлорун эске алуу менен аудит жүргүзүүнүн төмөнкүдөй жыштыгы/мезгилдүүлүгү сунушталат:

 

 

 

 

 

5.3-таблица

 

Аудиттерди жүргүзүүнүн мезгилдүүлүгү

 

206. Аудит жүргүзүүнүн мезгилдүүлүгүн аныктоо үчүн жүргүзүлүүчү аудиттин тибин аныктоо зарыл. Пландоо максатында аудиттин үч тиби пайдаланылат: финансылык аудит, операциялык жана башкаруучулук аудит.

 

5.4-таблица

 

Аудиттин типтери

жана алар боюнча тыянактар

 

 

207. Финансылык аудиттин кадимки цикли жогоруда 5.3-таблицада көрсөтүлгөндөй тобокелдик факторлору менен аныкталат.

 

§6. Аудиттин керектөөлөрүнө шайкеш келген зарыл ресурстарды баалоо

 

208. Бул милдет эки бөлүктөн турат: айрым бир аудитти жүргүзүү үчүн керектүү ресурстарды баалоо; жыл ичинде бир циклдин курамында жүргүзүлгөн аудиттердин жыйынтык суммаларын суммалоо, анда жогоруда айтылгандай, жыл ичиндеги аудиттерди жүргүзүүчү күндөрдү бирдей тең бөлүштүрүү үчүн мезгилдүүлүктүн графиги бекитилет.

-     Ар бир өзүнчө жүргүзүлүүчү аудит үчүн керектүү ресурстарга баа берүү конкреттүү аудитти жүргүзүү үчүн кызматкерлердин квалификациясына коюлган талаптарга жараша болот. (Жаңы ыкманы пайдаланууда бул милдет көйгөйлүү болуп көрүнүшү мүмкүн, мындай учурда кыйла жөнөкөй практикалык ыкма аудитке киргизилген этаптарды кылдат карап чыгуу жана убакыттын мөөнөттөрүн аныктоо болуп саналат). Жарым-жартылай аудитти жүргүзүүдө толук аудиттердин 75%ин аткарууга жол берилет.

-     Жыл ичинде графикке ылайык белгиленген бир циклдин ичинде жүргүзүлгөн аудиттер боюнча жыйынтыктарды эсепке алууну 5D тиркемесинде мисалда көрсөтүлгөндөй жыйынды таблицаны даярдоо жолу менен жүргүзүү ыңгайлуу болот. Салыштырмалуу бирдей бөлүштүрүүгө кайтадан түзөтүүлөрдү жүргүзүү процесси менен жетишилет.

209. Иш жүзүндө болгон ресурстарды эсепке албастан, электрондук жыйынды талбица түрүндө түзүлгөн аудитке муктаждыкты баалоо (АМБ) төмөнкүдөй жыйынтыктоочу түшүндүрүүлөр менен коштолууга тийиш:

-     АМБга ылайык 5 жылдык пландын ар бир жылында каралган кызматкерлердин жалпы саны менен квалификациясы;

-     негизделген түрдө берилген тобокелдиктер жана камтуу деңгээли жөнүндө негизги божомолдор, мисалы, өткөн жыл үчүн чыгымдардын пайызы же текшерилген бөлүмдөрдүн пайызы. Ошондой эле анда финансылык аудиттин жыйынтыктарын жана 5 жылдык мезгилге ар бир аудитти жүргүзүүгө бөлүнгөн убакыттын пайызын (күндөрдү да көрсөтүү керек) белгилөө менен сыпаттама түзүүгө болот;

-     АМБга керектүү ресурстар менен колдонуудагы жана бекитилген (бардык кызмат орундарды кошкондо) штаттык ыраттамага ылайык иш жүзүндө бар болгон ресурстардын ортосундагы, квалификациясы жана 5 жылдык мезгилге жылдар боюнча күндөргө бөлүү менен көрсөтүлгөн айырма. (Иш жүзүндө бар болгон аудиттик күндөрдү иштеп жаткан кадрдык курамдын базасында баалоо маселеси төмөндө каралат).

-     кабыл алынган планга ылайык толук көлөмдөгү ресурстардын жетишсиздиги айрым пландык аудиттер жүргүзүлбөйт дегенди билдирет (ички аудит кызматынын жетекчисинин кийинкиге калтыруу же такыр эле жасабоо жөнүндө чечиминин негизинде);

-     ички аудит кызматынын кызматкерлеринин керектүү билимдерин өнүктүрүү үчүн кереги тийиши мүмкүн болгон окутуу боюнча бардык керектүү талаптар.

210. Ушул документке ылайык министр/объекттин жетекчиси ички аудит кызматынын жетекчиси менен макулдашуусу зарыл, бул керектүү жана бар болгон ресурстарды шайкеш келтирүү үчүн жасалышы керек. Мүмкүн болуучу чаралар:

-     ресурстарды көбөйтүү;

-     жогорку квалификациялуу кызматкерлердин санын көбөйтүү жана квалификациясы төмөн кызматкерлердин санын кыскартуу максатында аудиторлордун курамын деңгээлге жараша өзгөртүү, эгерде тийиштүү жана иш жүзүндө болгон кадрдык түзүмдүн ортосунда шайкеш келүүгө жетишилбесе (бул ыкма узак мөөнөттүү чечимди талап кылат);

-     аудиттин айрым бир түрүн жүргүзүүгө, мисалы иштин натыжасына аудит эмес, финансылык аудитке басым жасоо;

-     бул жаатта контролдун каражаттарын жакшыртуу үчүн айрым административдик чараларды көрүү жөнүндө чечим кабыл алуу. Мисалы, эгер айрым жаатта көйгөйлөр аныкталса, анда жетекчиликке кемчиликтерди жоюунун планын түзүүнү сунуш кылуу зарыл.

-     тобокелдикти кабыл алып жана чектелген аудит жүргүзүүгө же аудитти жүргүзүүдөн баш тартуу жөнүндө чечүү.

211. Пландоонун негизги фактору тобокелдик экендигин эске албаганда, чечим кабыл алуунун белгиленген эрежелери жок. Талкуулоолордун жыйынтыгы боюнча (пикирлердеги пикир келишпестиктерди жоюу жана план түзүү үчүн мүмкүн болгон чечүү жолдорун табуу үчүн кайрадан болушу мүмкүн) стратегиялык планды даярдоо зарылдыгы келип чыгат.

 

Стратегиялык планды даярдоо.

212. Үч жылдык стратегиялык план талкуулардын жыйынтыгынан туруп, реалдуу жана ишке ашкыдай болууга тийиш. Пландын форматы 5F жана 5G тиркемелерде көрсөтүлгөн. План төмөнкүлөрдү камтууга тийиш:

-     Кадрларды күндөр, квалификация, аудиттин тиби боюнча, ошондой эле кызматкерлердин иштин түрү, мисалы окутуу, административдик маселелер ж.б. боюнча иштөө мөөнөттөрүн аныктоо менен комплектөөнүн планы;

-     Административдик бөлүмдөрдүн типтери боюнча аудиттердин күндөр боюнча графиги.

Жетиштүү ресурстага ылайык кадрларды комплектөөнүн планы.

213. Колдо бар ресурстардын планы ар бир кызматкер үчүн арналган убакытты аныктоо жолу менен төмөнкүдөй моделге ылайык (негизгиси квалификациясы боюнча) түзүлөт. Планды иштеп чыгуу жылдагы күндөрдү дем алыштардан жана майрамдардан башкаларын эсептөөгө негизделген. Мыйзамдарга ылайык Кыргыз Республикасында 10 расмий майрам бар ((52 х 5) -10) = 250.

5А тиркемеси

 

Финансылык жана башкаруучулук системалар

(*) NВ Активдерди, материалдык запастарды, транспортту жана негизги капиталды башкаруу маселелери ведомстволук аудитке киргизилиши мүмкүн.

5В тиркемеси

 

Аудит жааттарын уюштуруу жана классификациялоо жөнүндө маалымат

 

5С тиркемеси

 

Аудит жааттарын талдоо, аудиттин типтери, тобокелдиктер,

аудит жүргүзүүнүн мезгилдүүлүгү жана персоналдын салымы

 

 

5D тиркемеси

 

Аудитке зарылдыкты баалоо – 20хx – 20уy жж.

 

 

 

5Е тиркемеси

 

Аудитке зарылдыкты баалоо - 20хx – 20уy жж.

 

 

 

5.5-таблица

 

Кенже аудиторлор үчүн убактылуу график

 

 

214. Бул график квалификацияга жараша штаттык түзүм боюнча ар түрдүү функцияналдык милдеттерди чагылдыруу үчүн оңдоолорду киргизүүнү талап кылат. Канчалык кызматкердин квалификациясы жогору болсо, убакытын башкаруучулук жана административдик маселелерге көбүрөөк жумшайт (стратегиялык жылдык план боюнча отчетторду жана мониторинг боюнча отчетторду даярдоо).

 

5.6-таблица

 

Убакыт классификациясы боюнча түшүнүктөрдү аныктоо

 

 

Административдик бөлүмдөрдө жүргүзүлчү аудиттердин типтери боюнча графиги, күндөр боюнча.

215. Стратегиялык планды түзүүнүн акыркы стадиясы аудиттердин графигин даярдоодон турат, ал төмөнкүлөрдү чагылдырат:

-     тиби жана аталышы боюнча аудит;

-     3 жылдык планга ылайык ар жыл боюнча бөлүштүрүү (айрымдары жыл сайын же циклде бир жолудан ашык жүргүзүлүшү мүмкүн);

-     башка түз убактылуу сарптоолор (атайын текшерүүлөр, консультация жана маалымат берүү);

-     категориялар боюнча кыйыр убакыт: башкаруу жана администрациялоо, окутуу, өргүүлөр жана эмгекке жарамсыздык баракчалары.

216. Жыйынды талдоону даярдоо 5F тиркемесинде берилген.

217. Стратегиялык план ошондой эле ички аудит кызматынын ишиндеги окутуу жана техникалык базаны өнүктүрүү сыяктуу маселелерди камтыган башка максаттарды да чагылдырууга тийиш (мисалы, иштин убакытын, көрсөткүчтөрүнүн натыйжаларын эсепке алуу боюнча программалык камсыздоону киргизүү).

 

5F тиркемеси

 

Жылдык план 20хх – Стратегиялык  план

 

 

 

 

5G тиркемеси

 

Стратегиялык пландын резюмеси – 20хх – 20хх

(АКБдан ресурсу жок аудиттерди алып салуу)

Баалоо резюмеси

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5.7 таблицасы

 

Стратегиялык пландын мазмуну

 

 

6-глава. Жылдык пландоо

 

218. Жылдык план (операциялык план) бир жылга түзүлүүгө (31-декабрда аяктайт) жана стратегиялык пландын жана ички аудит кызматынын жетекчисинин ар жылдык тобокелдикти баалоосунун негизинде иштелип чыгууга тийиш. Анда жыл ичинде жүргүзүлүүгө тийиш болгон аудиттер: аудиттин тибин, ар бир өзүнчө аудит камтый турган жааттарды көрсөтүү чагылдырылат. Ошондой эле ар бир аудитти жүргүзүү үчүн адистердин курамы жана аудитти баштоого пландаштырылган квартал да киргизилет.

219. Пландын долбоору ушул жылдын 30-ноябрына карата ички аудиттин иши үчүн жооптуу министрликтин жогору турган жетекчиси тарабынан бекитилиши үчүн ички аудит кызматынын жетекчиси тарабынан түзүлүшү керек. Ар кандай кийинки толуктоолор аудит объектисинин жетекчиси тарабынан бекитилүүгө тийиш.

220. Жылдык пландын мазмуну стратегиялык пландан алынат. Мындан тышкары, конкреттүү аудит боюнча квартал боюнча бөлүштүрүлгөн жумуштан жана кызматкерлердин жүктөмүнөн тышкары, бир аз кошумча жумуш талап кылынат. Өткөн жылы башталган аудиттерди аяктоо үчүн зарыл болгон күндөрдүн санын аныктоо, ошондой эле “Башталган аудиттер - аяктоо убактысы” өзүнчө бөлүмүн киргизүү маселеси актуалдуу болуп саналат.

 

Жыйынды талдоо

 

 

Башталган жана жыл ичиндеги аяктабаган аудиттерге талдоо

221. Планда аудитти баштоо керек болгон квартал, ошондой эле аны жүргүзүү үчүн талап кылынган убакыт көрсөтүлсө да, жылдын аягында аудиттин учурдагы мезгилинде башталган жана аяктабаган бир нече сан болушу мүмкүн. Ушуга байланыштуу, аудиттердин болжолдуу санын жана аларды аяктоо үчүн зарыл болгон күндөрдү баалоо планга киргизилиши керек. Муну менен бирге өткөн мезгилдерде башталып же кийинкиге жылдырылган аудиттерге жол бербөө керек, анткени күндөрдүн жана аудиттердин саны жыл сайын бирдей болот. Кабыл алынган ыкманы түшүндүрүү, ошондой эле кварталдык жана жылдык мониторинг жүргүзүүдө башталган жана аяктабай калган (жылдырылган) иштин жалпы аткарууга тийгизген таасирин эске алуу зарыл.