1-тиркеме

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 13-сентябрындагы № 574 токтомуна)

2024-2028-жылдарга Кыргыз Республикасынын экономикасынын агроөнөр жай секторунда соода-логистикалык борборлорду өнүктүрүү ПРОГРАММАСЫ

I. Киришүү

Айыл чарба продукциясынын рыногун туруктуу өнүктүрүү ички рыноктун керектөөлөрүн азык-түлүк товарларынын негизги түрлөрү менен кыйла толук камсыз кылууда жана тышкы рыноктордо айыл чарба продукциясын өндүрүүчүлөрдүн экспорттук потенциалын жогорулатууда сезилет.

Өлкөнүн калкын сапаттуу негизги социалдык маанилүү тамак-аш азыктары менен камсыз кылуу жана республиканын агроөнөр жай комплексинин продуктуларын тышкы рынокторго экспорттоону уюштуруу өндүрүүчүлөрдүн жана керектөөчүлөрдүн кызыкчылыктарын коргоодо маанилүү ролду ойногон соода-логистикалык борборлорду түзүүсүз жана өнүктүрүүсүз мүмкүн эмес.

Соода-логистикалык борборлор - бул агроөнөр жай комплексинин продуктуларын кабыл алуу, кайра иштетүү, таңгактоо, маркалоо, сертификаттоо, кампага жыюу, сактоо, ташуу, ошондой эле даяр продукцияны андан ары коммерциялык негизде ички жана тышкы сатуу рынокторуна жеткирүү үчүн транспорттук, логистикалык кызматтарды жана транзит боюнча кызматтарды көрсөтүү боюнча атайын өнөр жай объекттери.

Соода-логистикалык борборлордун өнүккөн системасы агроөнөр жай комплексинин продукциясын жеткирүү чынжырын кыскартат, товардык агымдарды оптималдаштырат, жеткирүүлөрдүн бир жерден экинчи жерге тез жеткирилишин жогорулатат, айыл чарба продукциясын сатып алуу менен керектөөчүгө даяр продукцияны кыйла аз финансылык чыгымдар менен жеткирүүнүн ортосундагы убакыт аралыгын олуттуу кыскартууга мүмкүндүк берет, материалдык запастардын кескин кыскарышына өбөлгө түзөт, маалымат алуу процессин тездетет, сервистин деңгээлин жогорулатат.

Логистикалык борборлорду логистикалык тармактарга туура бириктирүүдө гана товардык агымдарды оптималдуу уюштуруу үчүн максималдуу натыйжага жетүүгө болот.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 27-июнундагы № 321 "2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында айыл чарба продукциясынын соода-логистикалык борборлорун түзүү жана өнүктүрүү боюнча программаны бекитүү жөнүндө" токтому менен бекитилген 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында айыл чарба продукциясынын соода-логистикалык борборлорун түзүү жана өнүктүрүү боюнча программа (мындан ары - 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында айыл чарба продукциясынын соода-логистикалык борборлорун түзүү жана өнүктүрүү боюнча программа) негизинен максатына жана милдеттерине жетти.

Ошону менен бирге экономиканын агроөнөр жай секторунда продуктуларды кайра иштетүү, сактоо, ташуу жана жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдүн тышкы рынокторуна сатууда дагы эле көйгөйлөр бар.

Республикада логистикалык системанын жетишсиз өнүгүшү; эл аралык стандарттарга жооп берген ири заманбап соода-логистикалык борборлордун, жашылча-жемиш сактоочу жайлардын жоктугу; логистика системалары үчүн чийки зат базасынын жетишсиздиги; ата мекендик айыл чарба продукциясынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн начардыгы; логистиканы өнүктүрүүгө түз жана жеке инвестициялык каражаттарды жетишсиз тартуу; ветеринардык жана фитосанитардык лабораторияларды жетишсиз өнүктүрүү; логистика системасында квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги республикада логистика системасынын андан ары өнүгүүсүн кармап жатат.

Жогоруда белгиленген көйгөйлөрдү четтетүү жана чечүү максатында, ошондой эле республикада соода-логистикалык системасын түзүү аркылуу өлкөнүн агроөнөр жай комплексинин экспорттук потенциалын андан ары өнүктүрүү үчүн Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 29-декабрындагы № 699-т тескемеси менен бекитилген 2023-жылга Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин иш-аракеттер планынын 324-пунктуна ылайык ушул программа иштелип чыккан.

Келечекте соода-логистикалык борборлордун ишинде натыйжалуу заманбап логистикалык механизмди түзүү аркылуу экономиканын агроөнөр жай секторунун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу күтүлүүдө, ал минималдуу чыгымдар менен өлкөнүн масштабында экономиканын өсүшүн камсыз кылат.

II. Учурдагы кырдаалды баалоо

Кыргыз Республикасын экономикалык өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында аныкталган. Анда айыл чарба продукциясын сатуудан түшкөн кирешени өндүрүүчүлөрдүн, кайра иштетүүчүлөрдүн жана соода-логистикалык уюмдардын ортосунда адилет бөлүштүрүү көйгөйү чечилбеген бойдон калгандыгы белгиленген.

Айылдык товар өндүрүүчүлөр ички жана тышкы рыноктордо суроо-талапты жана сунушту билбегендиктен, логистикалык системалардын жана сактоочу жайлардын жетишсиздигинен өз продукциясын сатууда олуттуу жоготууларга дуушар болот. Продукция айылдык товар өндурүүчүлөр тарабынан ортомчулук кылган юридикалык жана жеке жактарга минималдуу баа боюнча сатылат. Бул жагдай айылдык товар өндүрүүчүлөрдү өнүктүрүү үчүн жетиштүү финансылык ресурстарды алуудан гана чектебестен, ошондой эле айыл чарба өндүрүшүнүн көлөмүн көбөйтүүнүн экономикалык мотивдеринен да ажыратат.

Агроазык-түлүк рыногунун иштешин талдоо азыркы учурда анын инфраструктурасы өз өнүгүүсүнүн уюшулбаган жана начар жөнгө салынган стадиясында турганын көрсөттү. Айыл чарба өндүрүшүнүн продуктулары менен логистикалык кызмат көрсөтүү рыногу соода-логистикалык борборлор жана кампа уюмдары тарабынан начар көрсөтүлгөн.

Азыркы учурда республикада соода-сатып алуу операциялары, ошондой эле өндүрүлгөн айыл чарба продукциясын сатуу башаламан ишке ашырылууда, негизинен өстүрүлгөн продукция ири, орто жана майда ачык типтеги базарларда сатылууда. Бул базарларда экспресс анализдерди жүргүзүү үчүн ветеринардык жана фитосанитардык лабораториялар жок. Эт жана жашылча павильондорунда жана тамак-аш азыктары интенсивдүү сатылган дүкөнчөлөрдө гигиена жана санитардык талаптар сакталбайт.

Продукцияны сатуу, өндүрүүчүлөрдүн жана сатып алуучулардын кызыкчылыктарын коргоо менен байланышкан көйгөйлөрдү чечүүнүн багыттарынын бири болуп республиканын аймагында соода-логистикалык борборлордун тармагын түзүү саналат. Мындан сырткары соода-логистикалык борборлордун заманбап тармагын өнүктүрүү зарылдыгы өлкөнүн калкын сапаттуу тамак-аш азыкгары менен камсыз кылуу жана ата мекендик айыл чарба продукциясын андан ары экспортко сатуу менен байланышкан.

Азыркы учурда Кыргыз Республикасында соода-логистикалык борборлордун саны 27 бирдикти түзөт, анын ичинде Баткен облусунда - 4, Жалал-Абадда - 11, Ысык-Көлдө - 1, Нарында - 1, Ошто - 3, Таласта -1, Чүйдө - 6.

1. Баткен облусунда 4 логистикалык борбор иштейт, анын ичинде:

- Кадамжай районунун Масалиев айыл аймагынын Таш-Коргон айлындагы логистикалык борбор, ал "ЮСАИД" долбоорунун колдоосунда "Агропродукт Азия" жоопкерчилиги чектелген коому (мындан ары - ЖЧК) тарабынан курулган. Сметалык наркы - 9,0 млн. сом, заводдун кубаттуулугу - сезондук, жылына 500,0 тоннага чейин жемиштерди (алма, шабдалы, алча) сактайт. 15 жумуш орду түзүлгөн. Сатуу рыногу - ички рынок, Россия Федерациясы, Казакстан Республикасы;

- Кадамжай районунун Халмион айылындагы логистикалык борбор, сыйымдуулугу 400 тонна, аянты 300 кв.м Сметалык наркы - 125,0 миң АКШ доллары. 12 жумуш орду түзүлгөн. Логистикалык борбордун аймагында жемиштер сакталат. Сатуу рыногу - ички;

- Кадамжай районунун Абсамат Масалиев айыл аймагынын Кара-Дөбө айлындагы логистикалык борбор, алма, шабдалы, алча сактоо үчүн сыйымдуулугу 500,0 тонна. 10 жумуш орду түзүлгөн. Сатуу рыногу - Россия Федерациясы;

- Кадамжай районунун Абсамат Масалиев айыл аймагынын Халмион айылындагы "Галаба" айыл чарба кооперативинин базасындагы логистикалык борбор, айылындагы алма, шабдалы, алча сактоо үчүн сыйымдуулугу 400,0 тонна. 5 жумуш орду түзүлгөн. Сатуу рыногу - Россия Федерациясы.

2. Жалал-Абад облусунда 11 логистикалык борбор иштейт, анын ичинде:

- Ноокен районунун Бурганды айыл аймагынын Ууру-Жар айылындагы логистикалык борбор. Өздүк каражаттардын эсебинен 2 га аянтка күнөскана, 500,0 жана сыйымдуулугу 1000,0 тонна муздатып сактоочу жай курулган. 10 жумуш орду түзүлгөн. Салынган инвестициялардын суммасы - 25,0 млн. сом;

- Ноокен районунун Масы айыл аймагынын Масы айылындагы "Рустамбек" жеке ишканасы (мындан ары - ЖИ) логистикалык борбору. Аймактын аянты 441 кв.м түзөт. Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун эсебинен 13,2 млн. сом суммасына сатып алынган 1000,0 тоннага чейинки көлөмүндөгү муздатып сактоочу жай бар. 10 жумуш орду түзүлгөн;

- Жалал-Абад шаарындагы жашылча-жемиштерди сактоочу "3. Толубаев" ЖИ логистикалык борбору. Логистикалык борбор 1,0 млн. сом суммасындагы өздүк каражаттардын эсебинен түзүлгөн. Сыйымдуулугу жылына - 200,0 тонна. 10 жумуш орду түзүлгөн;

- Жалал-Абад шаарындагы жашылча-жемиштерди сактоочу "Г. Эргешова" ЖИ логистикалык борбору, сыйымдуулугу жылына 400,0 тонна. Логистикалык борбор 1,0 млн. сом суммасындагы өздүк каражаттардын эсебинен түзүлгөн;

- Ноокен районунун Бурганды айылындагы жашылча сактоочу логистикалык борбор ("Агрогрупп" кооперативи). Сыйымдуулугу - жылына 1000,0 тонна, аймактын аянты 8,0 га. 49,0 млн. сом суммасына жабдуулар сатылып алынган, салынган инвестициялардын суммасы 10 млн. евро. 60 жумуш орду түзүлгөн;

- Шамалды-Сай шаар тибиндеги поселоктогу "Дыйкан Ордо" соода-логистикалык борбору. Сактоо көлөмү жылына - 100,0 тоннадан ашык. 4,35 млн. сом суммасында инвестиция тартылган. 10 жумуш орду түзүлгөн;

- Аксы районунун Жерге-Тал айылындагы логистикалык борбор. Долбоордун наркы - 21,0 млн. сом. Логистикалык борбордун сактоо көлөмү - жылына 150,0 тоннага чейин (кургатылган жемиштерди жана жемиштерди сактоо, кайра иштетүү). Жалал-Абад облусун өнүктүрүү фонду тарабынан 7,8 млн. сом суммасында каржыланган, 25 жумуш орду түзүлгөн;

- Ноокен районунун Бурганды айыл аймагындагы 017 программасынын жана "Соода борбору" кооперативинин колдоосунда курулган соода-логистикалык борбор (кооперативдин мүчөлөрү - 183 фермер, аянты - 143 га), сыйымдуулугу жылына 120,0 тонна соода-логистикалык борбор экспулатациялоого киргизилген (долбоордун сметалык наркы 75,0 миң АКШ доллары). Бүгүнкү күндө кампа жайлары курулган, жабдуулар сатылып алынган жана кызматтар көрсөтүлүүдө. 10 жумуш орду түзүлгөн;

- Базар-Коргон районунун Сейдикум айыл аймагынын Жаңы-Абад айылындагы "Халмырзаев Баймырза" ЖИ ("Ак Тулпар-А" ЖЧК) логистикалык борбору. Өздүк каражаттардын эсебинен жылына 100,0 тонна көлөмдөгү муздатып сактоочу жай курулган. 6 жумуш орду түзүлгөн. Салынган инвестициялардын суммасы 4,1 млн. сомду түзөт;

- Ала-Бука районунун Ызар айылындагы "Бай Дыйкан Ала-Бука" айыл чарба кооперативинин базасында түзүлгөн логистикалык борбор. Сактоо көлөмү - жылына 300,0 тонна, 10 жумуш орду түзүлгөн. 110,0 миң АКШ доллары суммасында Ага Хан Фондунун инвестициялык каражаттары тартылган. Сатуу рыногу - ички;

- Токтогул районундагы соода-логистикалык борбор. Сактоо көлөмү - 1000,0 тонна, салынган инвестициялык каражаттардын суммасы - 200,0 миң АКШ доллары. Аянты 2,0 га жер участогу бөлүнгөн, 60 жумуш орду түзүлгөн. Продукцияны сатуу рыногу - Өзбекстан Республикасы, араб өлкөлөрү.

3. Ысык-Көл облусунда Балыкчы шаарындагы 1 соода-логистикалык борбор иштейт, ал "Оберон" ЖЧК тарабынан 2,0 га аянтка курулган (газ чөйрөсү менен жөнгө салынуучу өндүрүштүк муздаткыч кампа- жемиш сактоочу жай), сыйымдуулугу 2400,0 тонна. Сезон учурунда иштеген жумушчулардын саны 30га чейин адамды түзөт. Компания өлкөдө биринчи болуп жемишти 270 күнгө чейин сапаттык мүнөздөмөлөрүн жоготпостон сактоого мүмкүнчүлүк берген жемиштерди сактоочу ULO (РГО) системасын ишке киргизген. Бул технология Кыргызстанда, Казакстанда, Россияда бир жыл бою жаңы бышкан жемиштерди дүң сатууну жүзөгө ашыруу үчүн атаандаштардын алдында чоң артыкчылык берет.

4. Нарын облусунда Кочкор районунун Дөң-Алыш айылындагы картошка сактоочу "Семенной картофель" логистикалык борбору иштейт. Аянты - 1000 кв.м, сактоо көлөмү - жылына 2200,0 тонна. Логистикалык борбор Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун көмөгү менен курулган, ал электр менен жылытылуучу ангарды курууга 10000,0 миң сом суммасында инвестиция салган.

5. Ош облусунда 3 логистикалык борбор иштейт, анын ичинде:

- Араван районунун А.Анаров атындагы айыл аймагында -аянты 6 сотук логистикалык борбор, сыйымдуулугу жылына 500,0 тонна, жеке инвестициялар 2,7 млн. сомду түзөт. Сатуу рыногу - ички рынок жана Россия Федерациясынын рыногу;

- Араван районунун Чек-Абад айыл аймагында - аянты 8 сотук соода-логистикалык борбор, наркы - 100,0 миң АКШ доллары, сактоо көлөмү - жылына 1300,0 тонна. 8,5 млн. сом суммасында жеке инвестициялар салынган. Сатуу рыногу - ички жана КМШ өлкөлөрүнүн рыногу;

- Кара-Суу районунда - жашылча-жемиштерди сактоочу, таңгактоочу, сорттоочу жана кургатуучу "Туран групп" ЖЧК, сыйымдуулугу жылына 1000,0 тонна. 0,8 млн. АКШ доллары суммасында жеке инвестициялар салынган. 15 жумуш орду түзүлгөн. Сатуу рыногу - ички жана Россия Федерациясынын, Кытай Эл Республикасынын, Иран Ислам Республикасынын рыноктору.

6. Талас облусунда Айтматов районунун Аманбаев айылындагы 1 соода-логистикалык борбор иштейт. Соода-логистикалык борборду куруу үчүн (сезондо 200,0 тонна мөмө-жемишти сактоо үчүн вакуумдук муздаткыч) Талас облусун өнүктүрүү фондунун 12,9 млн. сом суммасындагы каражаттары бөлүнгөн. Азыркы учурда курулушу аяктаган жана эксплуатациялоого берилген. 15 жумуш орду түзүлгөн.

7. Чүй облусунда 6 логистикалык борбор иштейт, анын ичинде:

- Сокулук районунда айыл чарба продукциясын сактоочу жана кайра иштетүүчү "Агропродукт Азия" ЖЧК логистикалык комплекси. Өндүрүштүк кубаттуулугу - 3500,0 тонна. Жумушчулардын саны 30 адам. Салынган инвестициялардын суммасы - 125,0 млн. сом;

- Москва районунун Ак-Суу айылында жашылчаларды (картошка, сабиз, капуста, пияз, кызылча) жуу, сорттоо жана таңгактоо үчүн линиясы менен "Кыргызцентрпродукт" ЖЧК логистикалык борбору. Өндүрүштүк кубаттуулугу - 4200 тонна, менчигинде аянты 2,9 га жер участогу бар. Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунан алынган кредиттин суммасы 2,3 млн. АКШ долларын түздү. 20 жумуш орду түзүлгөн;

- Россия Федерациясынын финасылык жана Тармактык тамактануу институтунун (SIFI, РФ) техникалык көмөктөшүүсү менен Бириккен Улуттар Уюмунун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму тарабынан жүзөгө ашырылган "Кавказдын жана Борбордук Азиянын бир катар өлкөлөрүндө азык-түлүк коопсуздугун бекемдөө жана тамактанууну жакшыртуу боюнча потенциалды өстүрүү" долбоорунун алкагында Кемин районунун Кемин шаарында логистикалык борбор ишке киргизилди. Бул долбоордун инвестициясынын жалпы көлөмү 110,0 миң АКШ долларын түздү, 5 жумуш орду түзүлдү. Сатуу рыногу - ички рыноктор жана Евразия экономикалык бирлигинин өлкөлөрү;

- Москва районунун Ак-Суу айылында "Дан Агропродукт" ЖЧК логистикалык борбору. Капиталдык салымдардын суммасы 120,0 млн. сомду түздү, 105,0 млн. сомго жабдуулар сатып алынды. Борбордун курулушу 30,0 млн. сом суммасына бүткөрүлдү. Өндүрүштүк кубаттуулугу жылына 15,0 миң тонна, багыты - жашылчаларды сактоо. Жашылчаларды сатуу рыногу - жакынкы жана алыскы чет өлкөлөр. Жер участогунун аянты 5,5 га түзөт. Иштин негизги түрү - жасмыкты, төө буурчакты калибрлөө, сорттоо жана таңгактоо. 100 жумуш орду түзүлдү. Жасмыкты, төө буурчакты сатуу рыногу - ички рыноктор жана Евразия экономикалык бирлигинин өлкөлөрү;

- Москва районунда 2020-жылы томат пастасын өндүрүү жана жашылчаларды консервациялоо боюнча "Дар Земли" ЖЧК логистикалык борбору эксплуатацияга берилди, өндүрүштүк кубаттуулугу жылына 1500,0 тонна консервацияланган жашылчаларды жана 700 тонна томат пастасын өндүрөт. Сатуу рыногу - Россия Федерациясы жана Казакстан Республикасы. Жумуш орундарынын саны - 80. Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунан 835,0 миң АКШ доллары суммасында инвестиция тартылган, анын ичинде жабдууларды сатып алуу 335,0 миң АКШ долларын түздү;

- Аламүдүн районунда (Лебединовка айылы) 0,4 гектар аянтта өндүрүштүк кубаттуулугу 40,0 тоннаны түзгөн жашылча-жемиш өсүмдүктөрүн сактоочу логистикалык борбор иштей, 39,5 млн. сом (жеке инвестициялык каражат) салынган, 25 жумуш орду түзүлгөн. Продукцияны сатуу рыногу - Казакстан Республикасы, Россия Федерациясы.

2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын соода-логистикалык борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын ишке ашыруу мезгилинде соода-логистикалык борборлор тарабынан 31,7 млн. сом суммасында айыл чарба продукциясынын экспорту жүзөгө ашырылган, 2018-жылга салыштырмалуу 76,1% көбөйгөн.

Соода-логистикалык борборлордун продукцияларын экспорттоонун үлүшү өлкөнүн экспортунда 9,2% түздү.

Агроөнөр жай комплексин стимулдаштыруу жана өнүктүрүү максатында 2022-2023-жылдар мезгилинде "Агроөнөр жай комплексин кредиттөө" долбоорунун линиясы боюнча агроөнөр жай кластерлерине жеңилдетилген кредиттер берилди. Республикалык бюджеттен агроөнөр жай кластерлерин өнүктүрүүгө 17,0 млрд. сом бөлүү каралган. Аталган долбоорду ишке ашыруунун жыйынтыктары боюнча 2022-2023-жылдар мезгилинде иш жүзүндө 5286,5 млн. сом суммасында жеңилдетилген кредиттик каражаттар бөлүнгөн. 5 соода-логистикалык борбор бул долбоорду ишке ашырууга агрегатор катары тартылган, алардын ичинен эки агрегаторго жалпы 190,0 млн. сом суммасында жеңилдетилген кредиттик каражаттар бөлүнгөн. Учурда долбоорду ишке ашыруу улантылууда.