(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 14-майындагы № 254 токтомуна)

2040-жылга чейин Кыргыз Республикасынын демографиялык саясатынын КОНЦЕПЦИЯСЫ

2040-жылга чейин Кыргыз Республикасынын демографиялык саясатынын концепциясы (мындан ары - Концепция) Кыргыз Республикасын демографиялык өнүктүрүү жаатындагы максаттар, негизги багыттар, артыкчылыктуу милдеттер чагылдырылган, узак мөөнөттүү келечекти көрүү менен өнүгүүнүн алкактуу моделин аныктоочу документ болуп саналат. Концепция социалдык-экономикалык тенденциялардын, демографиялык өнүгүүнүн өзгөчөлүктөрүнүн, улуттун маданий биримдигинин, эл аралык кырдаалдын, Кыргыз Республикасынын калкынын саны жаатындагы болжолдоолордун негизинде даярдалды.

Концепция 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын жана туруктуу өнүктүрүү жаатындагы күн тартибин эске алуу менен иштелип чыкты.

Концепция менен 2040-жылга чейин Кыргыз Республикасынын демографиялык саясатынын максаттары, принциптери, милдеттери жана артыкчылыктары аныкталат.

1. Кыргыз Республикасындагы учурдагы демографиялык абалды талдоо

Совет мезгилинде калктын саны жаатында жүргүзүлгөн мамлекеттик саясат калкты социалдык жактан коргоо системасынын механизмдеринин жардамы менен өлүмдүн кыскарышына жана жашоо узактыгынын өсүшүнө өбөлгө түзгөн, төрөлүүнүн төмөндөө процессин жайлаткан. 1991-жылдан тартып демографиялык өнүгүү маселелерин чечүү улуттук башкаруунун карамагына өткөн.

Калктын саны. 1992-жылдын башында Кыргыз Республикасынын калкынын саны 4,5 млн. адамды түзгөн. Андан кийинки социалдык-экономикалык өзгөрүүлөр калктын жаш курагы боюнча түзүмүнө, санына жана улуттук курамына таасирин тийгизди. Эмиграция, төрөттүн төмөндөшү, өлүмдүн өсүшү 1990-жылдардагы калктын динамикасын аныктоочу факторлор болгон.

2022-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасында туруктуу жашаган калктын саны 6,9 млн. адамды түзгөн. 2009-жылдагы жана 2022-жылдагы эл каттоолордун ортосунда туруктуу калктын саны 1,6 млн. адамга көбөйгөн же 29,3 пайызга өскөн. Шаар калкынын саны 581 миң адамга көбөйүп, 2,4 млн. адамды түзгөн, айыл калкынын саны 992,3 миң адамга көбөйүп, 4,5 млн. адамды түзгөн.

Калктын иш жүзүндөгү жыштыгы жашоого жарактуу гана аймактарды эске алганда болжол менен 85 адам/км² туура келет. Олуттуу миграциянын агымына карабастан калктын санынын өсүшү улана берген. Эл каттоолордун ортосунда калктын орточо өсүү темпи 2,0 пайызды түзгөн.

Кыргыз Республикасынын географиялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу, ошондой эле ички миграциялык процесстердин натыйжасында калк эки региондо топтолгон:

- Бишкек шаарын жана ага чектеш Чүй облусунун администрациялык райондорун камтыган борбордук регион;

- Ош - Жалал-Абад огунда жайгашкан Фергана өрөөнүнүн бир бөлүгү.

Кыргыз Республикасы - көп этностуу мамлекет, анда 100дөн ашык этнос жашайт, анын ичинде кыргыздар - 77,5 пайыз, өзбектер - 14,2 пайыз, орустар - 4,1 пайыз, дунгандар - 1,0 пайыз, тажиктер - 0,9 пайыз, уйгурлар - 0,4 пайыз жана башка этностук топтор - 1,9 пайыз.

Өлкөнүн калкынын жыныстык жана жаш курагы боюнча түзүмү жаштардын жана балдардын жогорку үлүшү, эмгекке жарамдуу курактагылардын олуттуу үлүшү жана улгайган курактагы топтогу калктын төмөнкү үлүшү менен мүнөздөлөт. Облустук деңгээлде шаар жана айыл калкы боюнча жыныстык жана жаш курагы боюнча өзгөрүүлөр айыл жеринен шаар жерине көчкөн ички миграциянын эсебинен көбүрөөк байкалат.

Кыргыз Республикасынын калкынын курактык түзүмүнүн акырындык менен өзгөрүшү байкалууда, атап айтканда, демографиялык толкундардын динамикасынан (1941-1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштун, 1985-1990-жылдардагы алкоголго каршы өнөктүктүн таасири, 1990-2000-жылдары төрөлүүнүн кескин төмөндөшү), тышкы миграциядан, репродуктивдик жүрүм-турумдан ж.б. улам.

Төрөлүү. Кыргыз ССРинде төрөлүү деңгээли СССРдеги эң жогорку көрсөткүчтөрдүн бири болгон. 1989-жылдагы эл каттоонун маалыматтары боюнча 50 жашка чейинки бир аялга орточо 3,3 төрөлгөн бала туура келген. 1990-жылдардагы олуттуу миграциялык агымдарга, ошондой эле 2000-2010-жылдардагы экономикалык миграцияга карабастан төрөлүүнүн жогорку деңгээлинин уланышы калктын санынын тез өсүүсүн камсыз кылды.

Шаар жана айыл калкы боюнча төрөлүү деңгээлинде олуттуу айырмачылык байкалат. 2009-жылдагы жана 2022-жылдагы эл каттоонун аралыгындагы мезгилде төрөлүүнүн жалпыланган коэффициенти өзгөрүлгөн жок жана 2,88 жана 2,89 түздү. Ошону менен бирге, бул мезгилде төрөлүүнүн жалпыланган коэффициентинин 2014-2015-жылдары 3,19 чейин өсүшү, 2022-жылы акырындык менен 2,81 чейин төмөндөшү белгиленген.

Салттуу түрдө балдардын эң көп саны 20 жаштан 30 жашка чейинки аялдар тарабынан төрөлөт, бирок акыркы жылдарда аялдардын бардык жаш топтору боюнча аялдардын төрөтү кыскарганы байкалууда. Кыргыз Республикасында никесиз төрөлгөн балдардын үлүшү 2009-жылы 31,0 пайыздан 2021-жылы 18,5 пайызга чейин дээрлик туруктуу төмөндөгөн, бирок 2022-жылы 23,3 пайызга чейин олуттуу өскөн. Бул өсүш толугу менен ата-энелердин биргелешкен арызынын негизинде катталган төрөлгөндөрдүн үлүшүнүн олуттуу өсүшү менен шартталган. Өз кезегинде, энесинин арызы боюнча каттоого алынган никесиз төрөлгөн балдардын үлүшү 2022-жылы 6,4 пайызга чейин кыскарган, бул 2009-жылдагы көрсөткүчтөн (14,0 пайыз) дээрлик 2,2 эсеге аз.

Белгилей кетсек, калктын жөнөкөй көбөйүшүн камсыз кылуу үчүн төрөттүн жалпы коэффициенти 2,1 баладан кем эмес болушу керек. Ошентип, Кыргыз Республикасында бир аялга 3кө жакын баланы түзүү менен калктын кеңейтилген өсүүсү камсыздалууда.

Ден соолук жана өлүм. 2009-жылдан 2022-жылга чейин калктын күтүлгөн жашоо узактыгы 69,1 жаштан (эркектер - 65,2 жаш, аялдар - 73,2 жаш) 71,9 жашка чейин жогорулады (эркектер - 68,0 жаш, аялдар - 76,3 жаш). Бул мезгилде жашоо узактыгындагы гендердик ажырым жогорулап, орточо эсеп менен аялдардын пайдасына 8,2 жылды түздү (оптималдуу ажырым - 4-5 жыл).

2009-2022-жылдары Кыргыз Республикасында өлүмдүн санынын туруктуу төмөндөшү уланган - 35,9 миңден 31,4 миң адамга чейин. Бул жаш калктын үлүшүнүн көбөйүшү, жашоо узактыгынын өсүшү, өлкөдөгү социалдык жана экономикалык кырдаалдын жакшырышы менен шартталган калктын жыныстык жана жаш курагы боюнча түзүмү менен түшүндүрүлөт.

Бирок COVID-19 (2020-2021-жж.) пандемиясы мезгилинде өлүмдүн абдан көп болушу байкалган, бул мезгилде тиешелүүлүгүнө жараша 40,0 миң жана 38,9 миң адам каза болгон.

Өлүмгө учуроодогу айырмачылыктар шаардык жана айылдык калктын деңгээлинде байкалган. 2009-2022-жылдардагы сереп көрсөткөндөй, шаар калкынын өлүмүнүн деңгээли айыл калкына караганда жогору. Жалпысынан 2009-жылдагы жана 2022-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча шаар калкынын 7,3төн 4,9га чейин жана айыл калкынын 6,4төн 4,3га чейин өлүмдүн салыштырмалуу көрсөткүчүнүн кыскарышы байкалат.

Кыргыз Республикасындагы өлүмгө учуроолор гендердик айырмачылыктар менен мүнөздөлөт. Эмгекке жарамдуу курактагы эркектердин өлүмү эң жогорку көрсөткүчтү түзөт жана аялдардын өлүмүнөн дээрлик үч эсе ашат, бул жаракат алуунун жогорку деңгээли жана өзүн-өзү сактоочу жүрүм-турумдун жоктугу менен байланышкан (жол-транспорт кырсыктары, кан айлануу системасынын ооруларынан келип чыккан өлүмдөр, жашоо образы менен байланышкан, стресстин таасири, жашоо турмуш деңгээлинин жана сапатынын төмөндөшү).

Өлүмдүн деңгээлинин азайышындагы оң өзгөрүүлөр негизги себептерден келип чыккан өлүмдүн азайышы менен шартталган (кан айлануу системасынын, дем алуу органдарынын, тамак сиңирүү органдарынын оорулары, жаракат алуу, уулануу жана перинаталдык мезгилде пайда болгон айрым оорулар жана башка тышкы таасирлердин кесепети). Кыргыз Республикасы ымыркайлардын, балдардын жана эненин өлүмүн кыскартууда кандайдыр бир ийгиликтерге жетишти.

Төрөткө чейинки, төрөт учурундагы, төрөттөн кийинки мезгилде аялдардын анемия оорусунун жогорку көрсөткүчү сакталууда, бул болсо ар кандай мүнөздөгү оорулардын өөрчүп кетишине, анын ичинде жаңы төрөлгөн балдардын ден соолугуна таасирин тийгизет.

2009-2022-жылдары республикада калктын өлүмүнүн негизги себептери болуп кан айлануу системасынын оорулары, шишик оорулары, өлүмдүн тышкы себептери, тамак сиңирүү органдарынын, дем алуу органдарынын оорулары бойдон калууда.

2009-2022-жылдары Кыргыз Республикасында оорулардын жалпы саны акырындык менен көбөйүү тенденциясында болгон. Бул мезгил аралыгында ооругандардын саны 2581,3 миңден 2881,7 миңге чейин көбөйгөн (дем алуу органдарынын, тамак сиңирүү органдарынын, кан айлануу системасынын ооруларынын, кош бойлуулуктун, төрөттүн жана төрөттөн кийинки мезгилдеги оорулардын көбөйүшү).

Никелешүү, ажырашуу, үй-бүлө (үй чарбалары). Эл каттоолордун аралыгында никеге тургандардын саны 47,6 миңден 48,2 миңге чейин өскөн. Мында шаар калкынын арасында никеге тургандардын саны азайып, айыл калкынын арасында никеге тургандардын саны өскөн. Эл каттоо мезгилдеринин аралыгында 2009-жылдан 2014-жылга чейин 106 миң эркек жана аял никеге турган, ал эми 2016-2022-жылдары 94 миң эркек жана аял никеге турган. Расмий түрдө катталган никелердин төмөндөө санынын динамикасы демографиялык толкундардын олку-солкулугун (көп сандагы жана аз сандагы топтордун), кечирээк куракта никеге туруу ж.б. чагылдырат.

2009-2022-жылдары Кыргыз Республикасында расмий түрдө ажырашкандардын саны мурдагы мезгилдерге салыштырмалуу жалпысынан 5 миңге көбөйгөн. Ажырашуулардын санынын өсүшү ойлонбой жана шашылыш түрдө эрте никеге туруунун кесепеттери менен түшүндүрүлөт. Мында 2009-2015-жылдары ар бир алтынчы нике бузулган, ал эми 2016-2022-жылдары ар бир төртүнчү нике бузулган.

Ажырашкандардын арасында аялдар менен эркектердин ажырашууда жүргөн мөөнөтүнүн узарышы, ошондой эле ажырашкандардын арасында кайра жаңы никеге тургандардын санынын азайышы сыяктуу тенденциялар байкалган. Муну үй-бүлөнүн туруктуулугунун, үй-бүлөлүк жашоонун баалуулугунун төмөндөшү, үй-бүлөдөгү зордук-зомбулуктун өсүшүнүн белгиси катары кароого болот.

2009-жылдагы эл каттоонун маалыматтары боюнча үй-бүлөлөрдүн орточо көлөмү 4,7 адамды, шаар жана айыл калкы боюнча тиешелүүлүгүнө жараша 3,8 адамды жана 5,2 адамды түзгөн. Облустук деңгээлде үй-бүлөлөрдүн саны түштүктө 3,9 адамдан 5,5 адамга чейин, түндүктө 3,3 адамдан 5,0 адамга чейинки көрсөткүчтү түзгөн.

2022-жылдагы эл каттоого ылайык үй-бүлөлөрдүн орточо өлчөмү 4,9 адамды түзгөн. Мында шаар жана айыл калкы боюнча үй-бүлөдөгү адамдардын саны тиешелүүлүгүнө жараша 4,2 адамды жана 5,4 адамды түзөт. Облустук деңгээлде үй-бүлөдөгү адамдардын саны түштүктө 4,8 адамдан 5,9 адамга чейин, түндүктө 3,9 адамдан 5,6 адамга чейинки көрсөткүчтү түзгөн.

2022-жылдагы эл каттоого ылайык калктын санынын өсүү темпи (29,3 пайыз) үй-бүлөлөрдүн өсүү темпинен (22,6 пайыз) алдыга чыккан, мында үй-бүлөлөрдүн орточо көлөмү 5,0 адамдан 4,9 адамга чейин азайган.

Төрөлүүнүн жогорулашынын натыйжасында көп балалуу үй-бүлөлөрдүн санынын өсүшү байкалат. Бирок миграциянын, эмгекке жарамдуу эркектердин өлүмүнүн жана ажырашуулардын көптүгүнө байланыштуу толук эмес үй-бүлөлөрдүн жана жалгыз бой адамдардын саны өсүүдө. Кыргыз Республикасында жалгыз бой үй чарбалары эмгекке жарамдуу жаштагы адамдардан турат, булар биринчи кезекте экономикалык көз карандысыздыкка жетүүнү көздөшөт жана никеге турууга шашылышпайт.

Калктын миграциясы. Миграциялык процесстер Кыргыз Республикасында жана анын региондорунда калктын курамынын жана санынын динамикасын өзгөртүүнүн олуттуу факторлорунун бири болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин маалыматы боюнча тышкы миграцияда бир миллиондон ашуун Кыргыз Республикасынын жарандары жүрөт, анын ичинде 2022-жылдагы эл каттоонун маалыматтары боюнча 964,6 миң адам эмгек миграциясына камтылган.

Кыргыз Республикасынан барган мигранттарды кабыл алган негизги өлкөлөр болуп Россия Федерациясы, Казакстан Республикасы, Түркия Республикасы, Корея Республикасы, Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү, Европа бирлигинин өлкөлөрү жана башка өлкөлөр саналат.

Эмгек миграциясы процессинин эң активдүү катышуучулары болуп 18 жаштан 45 жашка чейинки эмгекке жарамдуу калк эсептелет. Экономикалык кырдаал аялдарды эмгек миграциясына тартууда. 2011-жылдан тартып миграцияда жүргөн аялдардын санынын эркектердин санынан туруктуу ашуусу байкалууда. 2017-2018-жылдары бул жогорулоо эркектердин миграциясынын 34 пайызына каршы 66 пайызына чейин жеткен. Миграциялык процесстердин феминизациясы үй-бүлөлүк мамилелердин салттуу ыкмасынын өзгөрүшүнө, аялдардын коомдогу ролунун өзгөрүшүнө алып келиши мүмкүн.

Кыргыз Республикасындагы миграциялык процесстер экологиялык себептер - кургакчылык, суунун жетишсиздиги, айлана-чөйрөгө антропогендик таасир, айыл чарбасын жүргүзүү үчүн ресурстук базанын түгөнүшү жана эл жашаган аймактардын техногендик булганышы менен да шартталган.

Миграция ата-энесинин камкордугусуз калган балдардын санынын өсүшүн шарттайт, жашы жете электерге карата жана жашы жете электер тарабынан жасалган кылмыштардын саны өсүүдө, мигранттардын балдары башкаларга караганда зомбулукка көбүрөөк кабылышат, катаал мамилеге жана кароосуз калууга көбүрөөк дуушар болушу мүмкүн. Өлкөдө ата-энесинин бири же экөө тең эмгек миграциясында жүргөн балдардын мууну өсүп чыкты. Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин маалыматы боюнча 2022-жылы өлкөдө ата-энесинин кароосу жок 92 миңден ашуун бала болгон.

Эмгекке жарамдуу калктын санынын өсүшү орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү келечекте миграциялык процесстердин күчөшүнө таасирин тийгизет.