КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ

2025-жылдын 8-августу № 191

Майыптыгы бар адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө

1-глава. Жалпы жоболор

1-берене. Негизги түшүнүктөр жана аныктамалар

Ушул Мыйзамда төмөнкүдөй түшүнүктөр колдонулат:

1) абилитация - майыптыгы бар адамдарды коомго аралаштыруу максатында алардын тиричилик, коомдук, кесиптик жана башка иштерди жүзөгө ашыруусу үчүн тубаса жетишпеген көндүмдөрүн калыптандырууга жана өнүктүрүүгө багытталган чаралардын комплекси;

2) ыңгайлаштырылган жана/же атайын жумуш орундары - майыптыгы бар адамдардын жеке мүмкүнчүлүктөрүн жана керектөөлөрүн эске алуу менен жабдылган жумуш орундары;

3) ыңгайлаштырылган адабият - майыптыгы бар адамдардын аларды кабыл алуусу жана пайдалануусу үчүн ыңгайлаштырылган кагаз, электрондук же башка сактагычтардагы окуу, көркөм, илимий, мезгилдүү жана башка басылмалар;

4) ыңгайлаштырылган (адистештирилген) транспорт - майыптыгы бар адамдардын аларга жетүүсү жана пайдалануусу үчүн атайын түзүлүштөр менен жабдылган транспорт каражаттарынын ар кандай түрлөрү;

5) майыптык белгиси боюнча басмырлоо - максаты жана натыйжасы болуп саясий, экономикалык, социалдык, маданий, жарандык же кандай болбосун башка жаатта майыптыгынын себеби боюнча адамдын бардык укуктарынын жана негизги эркиндиктеринин башкалар менен бирдей таанылышын, ишке ашырылышын же жүзөгө ашырылышын кемсинтүү же тануу саналган кандай болбосун айырмалоо, четтетүү, обочолотуу же чектөө;

6) инфратүзүмгө жеткиликтүүлүк - бардык категориялардагы майыптыгы бар адамдардын Кыргыз Республикасынын аймагы боюнча эркин жана коопсуз орун которуу, имараттарга жана курулмаларга жетүү жана коомдук транспортту, жөө адамдар жүрүүчү тротуарларды, автомобиль жолдорун, байланыш каражаттарын жана коомдук пайдалануудагы башка техникалык каражаттарды, анын ичинде банкоматтарды жана төлөм терминалдарын пайдалануу мүмкүнчүлүгү;

7) майыптык - айлана-чөйрөдөгү ар кандай тоскоолдуктарга кабылганда адамдын коомдук турмушка толук жана бирдей катышуусуна тоскоолдук кылуучу, туруктуу дене бойлук, психикалык, интеллектуалдык же сенсордук бузулуулардан улам келип чыккан абал;

8) реабилитациялоонун жана абилитациялоонун жекече программасы - майыптыгы бар адамдын абалын баалоонун негизинде реабилитациялык же абилитациялык кызмат көрсөтүү чараларынын комплексин аныктоочу, бузулган, жоголгон функцияларды же тубаса жетишпеген көндүмдөрдү калыбына келтирүүгө багытталган медициналык, педагогикалык, социалдык жана башка иш-чаралардын түрлөрүнүн айрым түрлөрүн, формаларын, мөөнөттөрүн жана көлөмүн камтыган документ;

9) инфратүзүм - Кыргыз Республикасынын аймагындагы турак жайлык, административдик жана башка имараттардын, курулмалардын, жөө адамдар жүрүүчү тротуарлардын, автомобиль жолдорунун, коомдук транспорттун, коммуникация каражаттарынын жана башка техникалык каражаттардын жыйындысы;

10) квоталоо - майыптыгы бар адамдарды социалдык колдоо максатында алардын ар кандай иш чөйрөлөрүнө милдеттүү катышуусунун ченемдерин белгилөө;

11) майыптыгы бар адам - ар кандай тоскоолдуктарга кабылганда анын коомдук турмушка башкалар менен бирдей толук жана натыйжалуу катышуусуна тоскоолдук кылуучу туруктуу дене бойлук, психикалык, интеллектуалдык же сенсордук бузулуулары бар адам. Майыптык статусу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан майыптыктын I, II же III тобун же болбосо 18 жашка чейинки балдар үчүн "майыптыгы бар бала" категориясын ыйгаруу жолу менен белгиленет;

12) медициналык-социалдык экспертиза - күбөлөндүрүлүп жаткан адамдын организминин функциялары туруктуу бузулушунан келип чыккан жашоо-тиричилигинин чектелишинин даражасын комплекстүү баалоо, ошондой эле анын социалдык коргоо чараларына, анын ичинде реабилитациялоого жана абилитациялоого керектөөлөрүн аныктоо;

13) иштөөнүн, жашоо-тиричиликтин жана ден соолуктун чектелишинин эл аралык классификациясы - ден соолук компоненттерин, жашоо-тиричиликтин жана иштөөнүн чектелишин классификациялоо, майыптыкты жана реабилитациялоо программаларын баалоо үчүн инструмент;

14) майыптыгы бар адамдардын уюму - майыптыгы бар адамдардын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоо, алардын жашоо сапатын жакшыртуу жана алардын коомго толук аралашуусуна көмөктөшүү үчүн жеке жана (же) юридикалык жактардын ыктыярдуу өз алдынча башкаруусунун негизинде түзүлгөн коммерциялык эмес уюм. Мындай уюм төмөнкү критерийлердин бирине шайкеш келүүсү керек:

1) майыптыгы бар адам жетектейт;

2) түзүүчүлөрдүн 51 пайызынан кем эмеси майыптыгы бар адамдар болуп саналат;

3) уюмдун кызматкерлеринин 51 пайыздан кем эмесин майыптыгы бар адамдар түзөт;

4) уюмдун негизги максаты болуп майыптыгы бар адамдардын укуктарын коргоо жана (же) алардын социалдык-экономикалык шарттарын жакшыртуу саналат.

Уюм киреше алуу максатын көздөбөйт, ал эми алынган кандай болбосун пайда уставдык максаттарга жетүүгө гана багытталат жана мүчөлөрдүн ортосунда бөлүштүрүлбөйт;

15) жаңсоо тилинин котормочусу - жаңсоо тили аркылуу түз жана артка котормону жүзөгө ашырган адис;

16) жөндүү ыңгайлаштырылган шайман - майыптыгы бар адамдардын укуктарын жана эркиндиктерин башка адамдар менен бирдей ишке ашыруусун же жүзөгө ашыруусун камсыз кылуу максатында теңдешсиз же жөнсүз оорчулук жаратпаган жана керек болгон конкреттүү учурда киргизилүүчү зарыл, ылайыктуу өзгөртүүлөр жана түзөтүүлөр;

17) эрте аныктоо жана эрте кийлигишүү - баланын өнүгүү абалы жана деңгээли аныкталгандан кийин токтоосуз түрдө жүзөгө ашырылуучу, баланы өнүктүрүүгө, ошондой эле ата-энелерди (багуучу адамдарды) коштоого багытталган кызмат көрсөтүүлөрдүн жана иш-чаралардын комплекси. Эрте кийлигишүү балага жана анын ата-энесине, үй-бүлөсүнө жана анын социалдык чөйрөсүнө багытталган;

18) реабилитациялык же абилитациялык борбор - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган уюштуруучулук-укуктук формада түзүлгөн, майыптыгы бар адамдарды реабилитациялоо же абилитациялоо боюнча иш-чараларды жүзөгө ашыруучу юридикалык жак;

19) реабилитация - майыптыгы бар адамдардын коомго аралашуусу үчүн алардын турмуш-тиричилик, коомдук, кесиптик жана башка ишке керектүү көндүмдөрүн калыбына келтирүүсүнө багытталган чаралардын комплекси;

20) атайын педагог - өнүгүүнүн бардык жааттары боюнча балдардын көндүмдөрүнө баа берүүнү, жеке окуу пландарын жана окутуу программаларын түзүүнү, билим алууга өзгөчө керектөөсү бар балдарды окутууда мугалимдерге жана ата-энелерге методикалык жардам көрсөтүүнү билген педагог;

21) социалдык-тиричилик жана социалдык-чөйрөлүк реабилитация жана абилитация - майыптыгы бар адамдардын өзүн-өзү тейлөөсүнө, өз алдынча жашоосуна же үй-бүлөлүк жана коомдук турмуштун адаттагы шарттарына кайтып келүүсүнө мүмкүн болгон жетишүү процесси;

22) социалдык кызмат көрсөтүүлөр - кызмат көрсөтүүнү алуучуга анын жашоо-тиричилик шарттарын жакшыртуу жана (же) анын өзүнүн негизги турмуштук керектөөлөрүн өз алдынча камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү максатында туруктуу, мезгилдүү, бир жолку жардам көрсөтүү боюнча социалдык тейлөө көрсөтүү чөйрөсүндөгү аракеттер;

23) техникалык көмөкчү (компенсатордук) каражаттар, ассистивдик технологиялар - протездик-ортопедиялык, сурдотехникалык, тифлотехникалык жана санитардык-гигиеналык жана башка каражаттар;

24) социалдык (адистештирилген) тейлөө мекемелери - майыптыгы бар адамдарга медициналык-социалдык жана психологиялык-педагогикалык жардам көрсөтүүчү мамлекеттик, муниципалдык мекемелер жана уюштуруу-укуктук формасына карабастан башка уюмдар;

25) универсалдуу дизайн - буюмдарды, жасалгаларды, программаларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү аларды ыңгайлаштыруу зарылдыгысыз бардык адамдардын пайдалануусуна максималдуу мүмкүн болгон даражада жарактуу кылууга багытталган алардын дизайны;

26) жашоо-тиричиликтин жана ден соолуктун функционалдык чектелиши - адамдын өзүн-өзү тейлөөсүн, кыймылын жүзөгө ашыруу, багытты түшүнүү, баарлашуу, өзүнүн жүрүм-турумун контролдоо, окуу жана эмгек иши менен алектенүү жөндөмүн же мүмкүнчүлүгүн толук же жарым-жартылай жоготуу;

27) факсимилдик кол тамга (факсимиле) - жашоо-тиричилигинин жана ден соолугунун функционалдык чектелүүсүнөн улам (көрүүнүн бузулушу, колу-буту жоктугу, кыймыл координациясынын бузулушу, шал оорусу) өз алдынча өз колу менен кол коюу мүмкүнчүлүгү жок майыптыгы бар адамдардын өз кол тамгасын алмаштыруучу атайын даярдалган штамп (клише).

2-берене. Ушул Мыйзамдын предмети

1. Ушул Мыйзам майыптыгы бар адамдарга карата алардын укуктарын жана эркиндиктерин ишке ашырууда башка бардык жарандар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу, алардын жашоо-тиричилигиндеги чектөөлөрдү четтетүү, майыптыгы бар адамдардын толук кандуу жашоо ыңгайын жүргүзүүгө, коомдун экономикалык, саясий, маданий жана социалдык турмушуна жигердүү катышууга, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Конституциясында, эл аралык укуктун жалпы таанылган принциптеринде жана ченемдеринде, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерде каралган өздөрүнүн жарандык милдеттерин аткаруусуна мүмкүндүк берүүчү жагымдуу шарттарды түзүү боюнча мамлекеттик саясатты аныктайт.

2. Ушул Мыйзам майыптыгы бар адамдарды коргоо жана колдоо кепилдиктерин, ошондой эле калктын саламаттыгын сактоого, майыптыктын алдын алууга жана майыптыгы бар адамдарды коомго аралаштыруу үчүн шарттарды түзүүгө багытталган чараларды белгилейт.

3-берене. Майыптыгы бар адамдарга карата мамлекеттик саясаттын негизги принциптери

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик саясаты майыптыгы бар адамдарга карата төмөнкүдөй принциптерге негизделет:

1) майыптыгы бар адамдардын укуктарын сактоо;

2) майыптык белгиси боюнча басмырлоого жол бербөө;

3) мамлекет тарабынан майыптыгы бар адамдарды социалдык коргоонун жана социалдык камсыз кылуунун кепилдениши;

4) майыптыгы бар адамдардын социалдык абалынын начарлоосуна жол бербөө;

5) социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү майыптыгы бар адамдардын жеке керектөөлөрүнө багыттоо;

6) саламаттык сактоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети (мындан ары -Министрлер Кабинети) тарабынан бекитилүүчү Кыргыз Республикасынын жарандарын медициналык-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекеттик кепилдиктердин программасына ылайык майыптыгы бар адамдардын ден соолугун коргоону, реабилитациялоону жана абилитациялоону камсыз кылуу;

7) майыптыгы бар адамдардын тең укуктарын жашоо-тиричиликтин бардык чөйрөлөрүндө камсыз кылуу;

8) майыптыгы бар адамдардын инфратүзүмгө, билимге, маалымат алууга, мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөргө, иштин түрүн эркин тандоого жана башка чөйрөлөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;

9) мамлекеттик бийлик органдарынын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, менчигинин түрүнө карабастан юридикалык жактардын, алардын кызмат адамдарынын, ошондой эле жарандардын майыптыгы бар адамдардын укуктарын бузгандыгы үчүн жоопкерчилиги;

10) майыптыгы бар адамдардын уюмдары менен өз ара аракеттенүү;

11) майыптыгы бар адамдардын факсимилдик кол тамгасын өз колу менен койгон кол тамгасы менен бирдей таануунун кепилдиги;

12) социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү алуучуга түздөн-түз жакын жерде берүү;

13) майыптыгы бар аялдарды ар тараптуу өнүктүрүүнү, абалын жакшыртууну жана укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнү камсыз кылуу;

14) майыптыгы бар балдардын эң мыкты кызыкчылыктарын эске алуу менен адамдын бардык укуктарын жана негизги эркиндиктерин толук жүзөгө ашыруусун камсыз кылуу;

15) майыптыгы бар адамдарды коомго толук, натыйжалуу тартуу, катыштыруу жана аралаштыруу;

16) майыптыгы бар адамдардын укуктарына тиешелүү бардык маселелерди кароого майыптыгы бар адамдардын түздөн-түз катышуусу.

4-берене. Майыптыгы бар адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө мыйзамдар

1. Майыптыгы бар адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө мыйзамдар Кыргыз Республикасынын Конституциясына негизделет жана ушул Мыйзамдан, башка ченемдик укуктук актылардан жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерден турат.

2. Ушул Мыйзамдын колдонулушу Кыргыз Республикасынын аймагында жайгашкан жеке жана юридикалык жактарга, мамлекеттик органдарга жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына жайылтылат.

3. Майыптыгы бар адамдарды социалдык коргоо жаатындагы мамилелердин субъекттери болуп жеке жана юридикалык жактар, ошондой эле мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары саналат.

4. Министрлер Кабинети майыптык маселелери боюнча, анын ичинде БУУнун Майыптардын укуктары жөнүндө конвенциясынын ченемдерин аткаруу боюнча мамлекеттик саясатты ишке ашыруу үчүн жооптуу органдарды аныктайт.

5-берене. Майыптыгы бар адамдардын иштери боюнча кеңеш

1. Министрлер Кабинети Майыптыгы бар адамдардын иштери боюнча кеңешти (мындан ары - Кеңеш) түзөт, анын ишинин тартибин аныктайт жана анын курамын түзөт.

2. Кеңеш майыптыгы бар адамдардын укуктарына жана эркиндиктерине тийиштүү маселелерди талкуулоо жана чечүү максатында түзүлөт.

3. Кеңештин чечимдери тапшырмалар түрүндө таризделет жана тиешелүү мамлекеттик органдарга жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына жиберилет.

4. Майыптыгы бар адамдардын укуктарын жана эркиндиктерин козгогон ченемдик укуктук актылардын долбоорлору Министрлер Кабинети аныктаган тартипте макулдашуу үчүн Кеңешке жиберилет.

5. Кеңеш майыптыгы бар адамдардын уюмдарынын катышуусу менен ушул Мыйзамдын 41-беренесинин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн объекттердин жеткиликтүүлүгү боюнча талаптардын аткарылышына мониторинг жүргүзөт.

6. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын аймагында иш жүргүзгөн майыптыгы бар адамдардын уюмдарынын демилгеси боюнча майыптыгы бар адамдардын иштери боюнча кеңештерди түзүшү мүмкүн.

6-берене. Майыптыгы бар адамдардын бирдиктүү мамлекеттик реестри

1. Майыптыгы бар адамдар, анын ичинде майыптыгы бар балдар жөнүндө маалыматтарды эсепке алуу максатында, алардын укуктарын камсыз кылуу, социалдык колдоо көрсөтүү жана мамлекеттик программаларды жана мамлекеттик бюджеттен чыгашаларды пландаштырууну жакшыртуу үчүн Майыптыгы бар адамдардын бирдиктүү мамлекеттик реестри (мындан ары - Реестр) түзүлөт жана жүргүзүлөт.

Реестр майыптыгы бар адамдардын дене бойлук, психикалык, интеллектуалдык жана сенсордук бузулуулары жөнүндө статистикалык жана башка маанилүү маалыматтарды камтууга тийиш.

2. Реестрди түзүүнүн жана жүргүзүүнүн тартиби, жеке маалыматтардын массивинин кармоочусун, ошондой эле Реестрге жана жеке маалыматтарга жеткиликтүү болгон субъекттерди аныктоо Министрлер Кабинети тарабынан белгиленет. Реестрдин кармоочусу маалыматтарды коргоо жана санкцияланбаган жетүүнүн алдын алуу үчүн жоопкерчилик тартат.

7-берене. Жаңсоо тили

1. Кыргыз Республикасында жаңсоо тили коммуникациянын толук кандуу байланыш каражаты катары таанылат жана майыптыгы бар адамдардын бирдей укуктарынын теңдигин камсыз кылуу үчүн колдонулат. Мамлекет аны өнүктүрүү жана билим берүү, эмгек, саламаттык сактоо, маданият чөйрөлөрүндө жана коомдук турмуштун башка тармактарында колдонуу боюнча чараларды көрөт.

2. Мамлекет соттук, административдик, медициналык, билим берүүчү мекемелерде жана социалдык кызмат көрсөтүүлөр үчүн кайрылганда жаңсап которуу кызматтарынын көрсөтүлүшүнө кепилдик берет. Мындай кызматтарды көрсөтүүнүн тартиби жана көлөмү Министрлер Кабинети тарабынан аныкталат.

8-берене. Жаңсоо тилинин котормочуларынын статусу

1. Жаңсоо тилинин котормочусу жаңсоо тили аркылуу түз жана кайра котормону жүзөгө ашырат.

2. Угуусу жана сүйлөөсү боюнча майыптыгы бар адамдарга жаңсоо тилинин котормочусунун кызматтары төмөнкүдөй учурларда көрсөтүлөт:

1) билим берүү жана саламаттык сактоо мекемелеринде;

2) тергөө аракеттерин жүргүзүүдө же жарандык, административдик жана кылмыш-жаза иштери боюнча сот процесстерине катышууда;

3) документтерди же бүтүмдөрдү нотариалдык тариздөөдө;

4) транспорт каражаттарын башкаруу көндүмдөрүнө же компьютердик сабаттуулукка окутууда;

5) мамлекеттик же муниципалдык кызматтарды көрсөтүүдө;

6) мыйзамдарда каралган башка учурларда.

3. Жаңсоо тилине котормочунун кызмат көрсөтүүсүнүн жана жаңсоо тилине котормочулардын кызмат көрсөтүүлөрүнө акы төлөөнүн тартиби Министрлер Кабинети тарабынан аныкталат.

4. Мамлекет жаңсоо тилинин котормочуларын даярдоону камсыз кылат.

5. Мамлекеттик телерадиоберүү уюмдары жаңылыктар берүүлөрүн жаңсоо тилинин котормосу жана субтитрлер менен трансляциялоого милдеттүү.

9-берене. Факсимилдик кол тамга

1. Кыргыз Республикасында майыптыгы бар адамдардын факсимилдик кол тамгасы (факсимиле) өзүнүн юридикалык мааниси боюнча өз колу менен койгон кол тамгасы деп таанылат жана ага теңештирилет.

2. Эгерде майыптыгы бар адам өзүнүн функционалдык чектөөлөрүнөн улам зарыл документтерге кол коюуда өз колу менен коюлган кол тамганы колдонуу мүмкүнчүлүгү болбогон учурда гана ал тарабынан факсимилдик кол тамга колдонулушу мүмкүн.

Майыптыгы бар адам тарабынан пайдаланылуучу факсимилдик кол тамганын аныктыгы мыйзамда белгиленген тартипте нотариус тарабынан күбөлөндүрүлөт. Нотариус майыптыгы бар адамдын факсимилдик кол тамгасынын аныктыгын тастыктоочу күбөлүк берет.

3. Факсимилдик кол тамга майыптыгы бар адам үчүн ал он алты жаш куракка чыкканда даярдалышы мүмкүн жана ал тарабынан өмүр бою пайдаланылат.

Факсимилдик кол тамга жоголгон учурда анын дубликаты даярдалышы керек, ал дагы нотариалдык жактан күбөлөндүрүлүүгө тийиш.

4. Майыптыгы бар адам факсимилдик кол тамганы бардык документтерде, анын ичинде финансылык, бухгалтердик, нотариалдык жана башка документтерде пайдалана алат.

5. Майыптыгы бар адам факсимилдик кол тамганы пайдаланууга байланыштуу өзүнүн жарандык укуктарын жүзөгө ашырууда чектелиши мүмкүн эмес.