Тиркеме 1

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 8-декабрындагы № 783 токтомуна)

2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын критикалык минералдар секторун өнүктүрүү программасы

1-глава. Киришүү

1. 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын критикалык минералдар секторун өнүктүрүү программасы (мындан ары – Программа) өлкөнүн экономикалык өсүшүнүн негизги драйверлеринин бири болууга жөндөмдүү атаандаштыкка жөндөмдүү, туруктуу жана инновациялык кен казуу тармагын түзүүгө багытталган стратегиялык документ болуп саналат. Программа 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын алкагында мамлекет тарабынан узак мөөнөттүү келечекке аныкталган максаттардын жана артыкчылыктардын үзгүлтүксүздүгүн сактоо менен иштелип чыккан.

2. Аны кабыл алуу зарылдыгы дүйнөлүк экономикада критикалык минералдардын ролунун өсүшү менен шартталган, анткени алар кайра жаралуучу энергетикадан жана санариптик технологиялардан баштап коргонуу жана космос өнөр жайына чейинки жогорку технологиялык продукцияларды өндүрүүнүн негизи болуп саналат. Дүйнөлүк тенденциялар бул ресурстарга болгон суроо-талаптын туруктуу өсүшү, аларды берүүнүн чектелген географиясы жана берүү чынжырларынын туруктуулугуна болгон жогорку көз карандылыгы менен мүнөздөлөт. Бул ресурстук базанын олуттуу потенциалына ээ болгон Кыргыз Республикасы үчүн тобокелдиктерди да, уникалдуу мүмкүнчүлүктөрдү да жаратат.

3. Программаны ишке ашыруу бул потенциалды экономикалык өсүштүн туруктуу булагы катары пайдаланууга, кайра иштетүүчү кубаттуулуктарды өнүктүрүүнү стимулдаштырууга, улуттук жана чет элдик инвестицияларды тартууга, жогорку өндүрүмдүү жумуш орундарын түзүүгө жана өлкөнүн илимий-техникалык потенциалын өнүктүрүүгө мүмкүндүк берет. “Жашыл” экономикага жана санариптештирүүгө глобалдык өтүү шартында Кыргыз Республикасы глобалдык рынокто өзүнүн экономикалык жана технологиялык маанисин бекемдеп, критикалык минералдардын ишенимдүү берүүчүсү болуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.

4. Программа төмөнкү главалардан турат: “Киришүү”, “Кырдаалды жалпы талдоо”, “Программанын максаттары”, “Өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары”, “Күтүлүүчү натыйжалар”, “Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер”, “Мониторинг жана баалоо”.

5. Программа комплекстүү мүнөзгө ээ жана секторду өнүктүрүүнүн бүткүл циклин камтыйт – геологиялык чалгындоодон жана казуудан баштап, терең кайра иштетүүгө жана эл аралык өндүрүштүк чынжырларга интеграциялоого чейин. Программанын жоболору критикалык минералдар чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын багыттарын аныктайт жана тармактык жана региондук пландарды иштеп чыгуу үчүн, ошондой эле даяр продукцияны алуу менен кен казуу жана өнөр жай тармактарында жагымдуу инвестициялык климатты түзүү үчүн негиз болушу керек.

2-глава. Кырдаалды жалпы талдоо

6. Глобалдык экономиканын динамикалуу өнүгүүсү жана алдынкы технологиялардын тездик менен киргизилиши шартында критикалык минералдар жогорку технологиялык өндүрүштөрдү жана “жашыл” энергетиканы түзүүнүн негизи катары стратегиялык мааниге ээ болууда. “Жашыл” технологиялардын өнүгүшүнө байланыштуу критикалык минералдарга болгон суроо-талап 2040-жылга карата эки эсеге көбөйөт деп болжолдонууда. Ошол эле учурда критикалык минералдар төмөнкү тармактардын бир катар спектри үчүн негизги компонент болуп саналат:

1) кайра жаралуучу энергетика – литий, кобальт, никель электрмобилдердин аккумуляторлорун өндүрүүдө колдонулат; сейрек кездешүүчү элементтер жана жез – шамал генераторлорунда; күмүш жана теллур – күн панелдеринде;

2) электроника жана санариптик технологиялар – тантал, индий, сейрек кездешүүчү элементтер смартфондорду жана компьютерлерди өндүрүү үчүн зарыл; галлий жана германий – жарым өткөргүчтөр үчүн;

3) аэрокосмостук жана коргонуу өнөр жайы – титан жана никель жогорку бекемдиктеги эритмелердин курамына кирет; сейрек кездешүүчү элементтер навигациялык, оптикалык жана коргонуу системаларында колдонулат.

Мындан тышкары критикалык минералдарды дүйнөлүк берүү чынжырлары өндүрүштүн чектелген сандагы өлкөлөрдө топтолгондугунан улам системалык тобокелдиктерге дуушар, бул берүүдө үзгүлтүккө учуроо жана баа туруксуздугу коркунучун жаратат. Бул чакырыктарга жооп катары көптөгөн мамлекеттер өздөрүнүн ресурстук потенциалын жана ички өнөр жайынын муктаждыктарын эске алуу менен артыкчылыктуу минералдарды аныктоо менен улуттук стратегияларды түзөт.

7. Кыргыз Республикасы минералдык-чийки заттык зор дараметке ээ болуп, бул чөйрөдө өзүнүн стратегиялык күн тартибин түзүү жолуна түштү. Кыргыз Республикасынын критикалык минералдарынын тизмесин түзүү этаптуу жана комплекстүү талдоонун негизинде жүргүзүлдү. Биринчи кезекте дүйнөдөгү алдынкы экономикалар тарабынан түзүлгөн критикалык минералдар чөйрөсүндөгү глобалдык артыкчылыктар, анын ичинде тогуз өлкөнүн (Улуу Британия, АКШ, ЕБ, Австралия, Кытай, Канада, Япония, Түштүк Корея, Индия) улуттук тизмелери, ошондой эле Эл аралык энергетика агенттигинин тизмеси изилденди. Андан соң өлкөнүн жер астында бул минералдардын иш жүзүндө бар экендиги, алардын сапаты, концентрациясы жана өнөр жайлык өздөштүрүү үчүн жетиштүү болгон запастарынын көлөмү бааланды. Транспорттук жана энергетикалык тармактарга жеткиликтүүлүк, ошондой эле өлкө ичинде кайра иштетүү мүмкүнчүлүгү сыяктуу инфраструктуралык шарттарга өзгөчө көңүл бурулду.

8. Программанын 1-тиркемесине ылайык акыркы тизме бул факторлордун жыйындысынан келип чыгып түзүлгөн жана бир эле учурда жогорку глобалдык суроо-талапка, Кыргыз Республикасындагы тастыкталган маанилүү ресурстарга жана экономикалык жактан натыйжалуу иштеп чыгуу перспективаларына ээ болгон минералдарды чагылдырат.

9. Кыргыз Республикасындагы критикалык минералдардын кендеринин көбү советтик мезгилде чалгындалган. Эгемендүүлүккө ээ болгондон бери ГЧИ мамлекеттик инвестициялардын көлөмү жылына орточо эсеп менен 500 миң АКШ долларына чейин кыскарды, бул региондогу салыштырмалуу өлкөлөрдүн деңгээлинен бир нече эсе аз.

10. Эгемендүүлүк жылдары мамлекеттик ГЧИ натыйжасында 12 руда көрүнүшү, негизинен алтын рудалары, ошондой эле түстүү жана сейрек кездешүүчү металлдар (сурьма, калай, бериллий, жез) боюнча бир нече объект аныкталган. Мында акыркы он жылдыкта негизги иш багыты алтын кендери болуп калды: текшерилген 10 участоктун 7синде алтын изделген, ал эми түстүү жана сейрек кездешүүчү металлдар негизинен кошумча катары каралган жана айрым участоктордо гана никель, кобальт жана башка сейрек элементтер боюнча изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүдө жеке сектордун активдүүлүгү төмөн бойдон калган жана акыркы он жылдыктарда алар чалгындалган запастардын олуттуу өсүшүн камсыз кыла алган жок.

11. Кыргыз Республикасындагы минералдык-чийки зат базасын эсепке алуу Запастар боюнча мамлекеттик комиссиянын системасы боюнча жүргүзүлөт, ал көлөмдүк көрсөткүчтөргө жана өздөштүрүүнүн экономикалык максатка ылайыктуулугуна багытталган. Ушуну менен катар запастардын олуттуу бөлүгү формалдуу түрдө ресурстар катары эсепке алынат, бул алардын дүйнөлүк рыноктогу инвестициялык жагымдуулугун чектейт. Эл аралык CRIRSCO стандарты боюнча запастарды жана ресурстарды компетенттүү адамдарды тартуу менен кошумча баалоо маалыматтардын сапатын жана инвесторлордун ишенимин жогорулатууга мүмкүндүк бермек.

12. Баалоолорго ылайык Кыргыз Республикасынын критикалык минералдарынын тизмесине рудадагы келечектүү көлөмдөрү жана курамы бар 22 минерал кирет. Бир катар критерийлер боюнча 4 артыкчылыктуу долбоор, 5 кыйла келечектүү кен чыккан жер жана 16 келечектүү аянт бөлүнүп көрсөтүлдү, бирок алардын көпчүлүгү алдын ала бааланган ресурстар категориясында калууда жана ГЧИге кошумча инвестицияларды талап кылат.

13. Критикалык минералдардын толук потенциалын ачуу үчүн төмөнкүлөр зарыл:

1) заманбап геологиялык чалгындоо иштерине жана эл аралык стандарттар боюнча запастарды баалоого масштабдуу инвестициялар;

2) геологиялык маалыматтарды санариптештирүү (учурда Мамгеофонддун материалдарынын болжол менен 30 %ы гана электрондук форматка которулган);

3) эл аралык отчеттуулукту киргизүү жана компетенттүү адамдарды даярдоо.

Бул чараларды комплекстүү ишке ашыруу өнөр жайлык өздөштүрүүгө даяр болгон кен чыккан жерлердин санын көбөйтүүгө жана критикалык минералдар секторуна узак мөөнөттүү жеке капиталды тартууга шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берет.

14. Кыргыз Республикасынын жер казынасын пайдалануу секторун ченемдик укуктук жөнгө салуу жалпысынан издөө жана геологиялык чалгындоодон тартып казып алууга чейинки иштердин толук циклин камтыйт, бирок анын түзүмү фрагменттелген жана бир катар аспекттер боюнча эл аралык мыкты практикаларга шайкеш келбейт. Жөнгө салуунун базасын 10дон ашык негизги мыйзамдар жана мыйзам алдындагы актылар түзөт. Кен казуу ишинин экологиялык жана социалдык аспекттерин жөнгө салуу жарым-жартылай мүнөзгө ээ жана укук колдонуу практикасынын начардыгы менен мүнөздөлөт.

15. Жер казынасын пайдалануу укугу Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими боюнча, конкурстук жана аукциондук жол-жоболор аркылуу, ошондой эле “биринчи берилген өтүнмө” эрежеси боюнча берилет, мында издөө жана геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүү үчүн лицензиялык участоктор көбүнчө мамлекет тарабынан аныкталат. Лицензияларды алуу жол-жоболору тиешелүү мамлекеттик органдар менен өз ара аракеттенүүнү жана техникалык документтердин кыйла көлөмүн тариздөөнү талап кылат, бул мөөнөттөргө таасирин тийгизет – геологиялык-издөө иштерин баштоодон тартып объектти пайдаланууга киргизүүгө чейин 12 жылга чейин созулушу мүмкүн. Азыркы учурда лицензиялоо негизинен кагаз түрүндө жүргүзүлүп, бул административдик чыгымдарды көбөйтөт жана чет элдик инвесторлорду тартуу мүмкүнчүлүгүн чектейт.

16. Айрым учурларда жалпы мамлекеттик маанидеги жер казына участоктору үчүн лицензия берүүдө негизги критерийлердин бири болуп жер казынасын пайдалануучу тарабынан акысыз негизде өткөрүлүп берилүүчү долбоордогу мамлекеттин катышуу үлүшүнүн өлчөмү саналат. Атап айтканда колдонуудагы мыйзам актылары алтын жана күмүш казып алуу боюнча ири жана орто долбоорлордо мамлекеттин уставдык капиталдагы үлүшүнүн кеминде 30 % өлчөмүндө милдеттүү түрдө катышуусун карайт. Долбоорлордун капиталына мамлекеттин олуттуу ролу жер казынасын иштетүүнүн натыйжаларын бөлүштүрүүгө катышууга мүмкүндүк берет. Ушуну менен бирге жеке инвестицияларды тартууну стимулдаштыруучу тең салмактуулукту табуу маанилүү. Инвестициялык климатка таасир этүүчү кошумча фактор болуп Кыргыз Республикасынын эл аралык рейтингдик агенттиктер (S&P) тарабынан региондун башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу өлкөлүк тобокелдиктин жогору бааланышы саналат.

17. Жер казынасын пайдалануу чөйрөсүндөгү салык системасында милдеттүү төлөмдөрдүн кеңири тизмеси каралган, ал салыктардын жана салыктык эмес төлөмдөрдүн 10дон ашуун түрүн, анын ичинде роялтилерди, бонустарды, лицензияны кармап туруу үчүн жыйымдарды, киреше салыктарын, ошондой эле инфраструктураны өнүктүрүүгө чегерүүлөрдү камтыйт. Салыктын көлөмү минералдын түрүн, продукциянын формасын жана чийки заттын рыноктук баасын эске алуу менен түзүлөт. Салыктык колдоонун механизми иштейт, анын ичинде салык режиминин туруктуулугунун кепилдиги, тездетилген амортизация жана чыгымдарды келечектеги мезгилдерге өткөрүп берүү, ошону менен бирге алардын колдонулушу белгиленген макулдашуу жол-жоболорунан өтүү зарылдыгына байланыштуу. Жагымдуу инвестициялык климатты түзүү үчүн салык саясатынын божомолдуулугун жогорулатуу, анын ичинде айрым төлөмдөрдүн ставкаларын кескин өзгөрүүлөрүн болтурбоо маанилүү багыт болуп саналат.

18. Экологиялык жана социалдык чөйрөдө АЧТБ, бузулган жерлерди рекультивациялоо жана катышуу аймактарында социалдык пакеттерди ишке ашыруу боюнча милдеттүү талаптар бар, бирок эсептөөлөр жана аткаруу механизмдери көбүнчө формалдуу болуп, алардын чыныгы таасирин чектейт. Инвесторлордун ишенимин арттыруу жана ачык-айкындуулукту жогорулатуу үчүн эл аралык стандарттарга (CRIRSCO, ICMM) шайкеш келген, бирдиктүү жана санариптик жөнгө салуу системасына өтүү, ошондой эле геологиялык чалгындоону жана чийки затты терең кайра иштетүүнү стимулдаштыруу максатында салык режимин оптималдаштыруу талап кылынат.

19. Кыргыз Республикасында критикалык минералдар секторун өнүктүрүү минералдык-ресурстук базаны натыйжалуу өздөштүрүүнү жана кайра иштетүүчү кубаттуулуктарды көбөйтүүнү камсыз кылуучу шарттардын болушуна жана сапатына олуттуу көз каранды. Алардын ичинен негизгилери болуп төмөнкүлөр саналат:

1) кен чыккан жерлерге жеткиликтүүлүктү, ишенимдүү электр жана суу менен камсыздоону, ошондой эле продукцияны тышкы рынокторго ташууну камсыз кылган өнүккөн инфраструктура;

2) геологиялык чалгындоодон баштап кайра иштетүүгө чейинки бүткүл иш циклин камсыз кылууга жөндөмдүү квалификациялуу эмгек ресурстарынын болушу;

3) ички жана тышкы капиталдык салымдарды тартууну стимулдаштыруучу инвестициялык чөйрө.

20. Инфраструктураны өнүктүрүү критикалык минералдарды казып алуу жана кайра иштетүү боюнча долбоорлорду ишке ашыруу үчүн негизги факторлордун бири болуп саналат жана 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын транспорттук-логистикалык тармакты жана энергетикалык системаны модернизациялоону караган максаттары менен түздөн-түз байланышкан.

21. Кыргыз Республикасы жаратылыш ресурстары жана энергетика жаатында олуттуу потенциалга ээ. Негизинен мөңгүлөрдөн пайда болгон тузсуз суунун молдугу технологиялык муктаждыктар үчүн туруктуу көлөмдөрдү камсыздайт, ал эми гидроэнергетика, анын үлүшүнө ички электр энергиясын өндүрүүнүн 85 %дан ашыгы туура келет, өлкөнүн энергетикалык балансынын негизи болуп саналат. Кубаттуулугу 1,86 ГВт болгон Камбарата-1 ГЭСин куруу, ошондой эле күн жана шамал энергетикасын өнүктүрүү сыяктуу ири долбоорлорду ишке ашыруу энергетикалык камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатууга жана өнөр жай өндүрүшүнө “жашыл” кубаттуулуктарды интеграциялоого мүмкүндүк берет.

22. Транспорттук система региондордун негизги байланышын камсыздайт, бирок келечектүү кен чыккан жерлерге туруктуу жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу жана чыгымдарды азайтуу үчүн аны модернизациялоо зарыл. Өлкөдө автомобиль жолдорунун жана темир жол линияларынын тармагы иштейт, бирок айрым участоктор капиталдык оңдоого жана өткөрүү жөндөмдүүлүгүн кеңейтүүгө муктаж. Мамлекеттик пландарда республикалык маанидеги магистралдарды курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле логистикалык борборлорду жана мультимодалдык чечимдерди өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурулат, бул өлкө ичиндеги ташуулардын натыйжалуулугун жогорулатууга жана аймактык жеткирүү чынжырларына интеграцияны тездетүүгө мүмкүндүк берет.

23. Инвесторлордун баалоосу боюнча потенциалдын болгонуна карабастан, инфраструктуралык чектөөлөр сакталып турат: электр тармактарынын эскириши, транспорт тармагынын айрым бөлүктөрүнүн өткөрүү жөндөмдүүлүгүнүн жетишсиздиги, интеграцияланган логистикалык хабдардын жетишсиздиги, ошондой эле суунун көп жоголушуна алып келген эскирген суу менен камсыздоо системалары. Бул милдеттерди жаңы энергетикалык кубаттуулуктарды киргизүү жана транспорттук түйүндөрдү өнүктүрүү менен бирге чечүү минералдык-ресурстук базаны натыйжалуу өздөштүрүү жана критикалык минералдар секторунда атаандаштыкка жөндөмдүү өндүрүштүк кластерлерди түзүү үчүн зарыл шарттарды түзөт.

24. Эмгек ресурстары критикалык минералдар секторунун өндүрүштүк чынжырынын бардык баскычтарында негизги ролду ойнойт. Кен тармагынын кадрдык потенциалы заманбап техникалык компетенциялары бар адистердин сакталып турган жетишсиздигинин шартында түзүлөт, анын ичинде отчеттуулуктун эл аралык стандарттарын (CRIRSCO), руданы казып алуунун, байытуунун жана кайра иштетүүнүн алдынкы технологияларын колдонуу. Көпчүлүк ишканалар үчүн Кыргыз Республикасынын жарандарынын эсебинен иш менен камсыздоону 80 %га чейин камсыз кылуу талабы белгиленген, бул зарыл болгон компетенцияларды тартууда кыйынчылыктарды жаратат жана улуттук компетенттүү базаны тездик менен даярдоо жана өнүктүрүүнү талап кылат. Муну менен бирге чет өлкөлүк экспертизаны тартуу үчүн мүмкүнчүлүктөр иштөөгө уруксат алуунун татаал жана узакка созулган жол-жоболору менен чектелген, бул эмгек рыногуна жаңы көндүмдөрдү жана технологияларды киргизүүнү кыйындатат. Тармакка аялдардын катышуусу төмөн бойдон калууда: жакынкы убакытка чейин 300дөн ашык кызмат орундарын ээлөөгө мыйзамдык тыюу салуу колдонулган, анын ичинде пайдалуу кендерди казып алуу жана байытуу чөйрөсү, бул потенциалдуу кадрдык резервди кыскартып, инклюзивдүү жана тең салмактуу эмгек чөйрөсүн түзүүгө тоскоолдук кылган.

25. Кыргыз Республикасынын критикалык минералдар секторундагы инвестициялык климат олуттуу потенциалды жана бир катар системалуу чакырыктарды айкалыштырат. Бай минералдык-чийки зат базасынын болушу жана критикалык минералдарга дүйнөлүк суроо-талаптын өсүшү капиталды тартуу үчүн жагымдуу шарттарды түзөт, бирок бул мүмкүнчүлүктөрдү иш жүзүнө ашыруу институттук жана инфраструктуралык тоскоолдуктар менен татаалдашат.

26. Инвесторлордун активдүүлүгүнө тоскоол болгон негизги факторлорго төмөнкүлөр кирет:

1) ченемдик укуктук базанын жетиле электиги жана административдик жол-жоболордун татаалдыгы;

2) лицензиялоонун жана макулдашуулардын өтө узактыгы;

3) санариптик сервистерди чектөөлүү менен колдонуу;

4) социалдык-экологиялык тобокелдиктер жана жергиликтүү коомчулуктардын ишеним деңгээлинин төмөндүгү.

Буга карабастан, акыркы жылдары инвестициялык активдүүлүктү калыбына келтирүүнүн оң динамикасы байкалууда.

27. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча 2020–2024-жылдары экономикага түз чет өлкөлүк инвестициялардын орточо жылдык көлөмү 1 млрд АКШ долларына жакынды түздү, анын ичинен пайдалуу кендерди казууга жана геологиялык чалгындоо иштерине жыл сайын орточо 300 млн АКШ долларынан ашык каражат жумшалган.

Мындай деңгээл эл аралык компаниялардын туруктуу кызыгуусун чагылдырат, айрыкча жаңы багыттарды – сейрек кездешүүчү жана сейрек жер металлдарын, жезди, никелди, литийди жана титанды өнүктүрүү контекстинде. Ошол эле учурда кен казуу секторуна түз чет өлкөлүк инвестициялардын жалпы көлөмү 2021-жылдагы эң жогорку маанилерден төмөн бойдон калууда, бул иштиктүү климатты жана жөнгө салуунун ачыктыгын жакшыртуу боюнча системалуу чаралардын зарылдыгын көрсөтөт.

28. Сектордун жагымдуулугун жогорулатуу үчүн Программа төмөнкүлөрдү карайт:

1) лицензиялоону санариптештирүүнү кошо алганда, ченемдик чөйрөнү өркүндөтүү;

2) улуттук стандарттарды эл аралык стандарттар (CRIRSCO, ESG, ИПДО) менен шайкеш келтирүү;

3) өнөр жай долбоорлорунун инфраструктурасын жана энергетикалык камсыздоосун өнүктүрүү;

4) салыктык жана жөнгө салуучу шарттардын божомолдуулугун камсыз кылуу.

Көрсөтүлгөн чараларды ишке ашыруу инвесторлордун ишенимин жогорулатууга, чет өлкөлүк салымдардын түзүмүн диверсификациялоого, ошондой эле 2030-жылга карата критикалык минералдар секторуна түз инвестициялардын 700 млн АКШ долларына чейин туруктуу өсүшүн камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

3-глава. Программанын максаты

29. Кыргыз Республикасынын критикалык минералдар секторун өнүктүрүү туруктуу экономикалык өсүшкө, индустриялаштырууга жана жогорку технологиялык тармактарды өнүктүрүүгө дем берүү менен өлкөнү дүйнөлүк рынокто чийки заттын жана кайра иштетилген критикалык минералдардын ишенимдүү жеткирүүчүсү статусу менен камсыз кылууга багытталган.

30. Сектор ачык-айкындуулук, эл аралык стандарттарды сактоо (CRIRSCO жана ESGны кошо алганда), адамдык капиталды өнүктүрүү, глобалдык кошумча нарк чынжырчаларына интеграциялоо жана узак мөөнөттүү инвестицияларды тартуу принциптеринде түзүлөт.

Кыргыз Республикасы геологиялык чалгындоо, казуу, кайра иштетүү жана минералдык ресурстарды жоопкерчиликтүү башкаруу жаатында компетенциялардын борбору болуп, өлкө үчүн экономикалык, социалдык жана экологиялык натыйжаларды камсыз кылат.

31. Программанын орто аралык максаттары 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жана Кыргыз Республикасынын Президентинин 2024-жылдын 22-январындагы № 5 “Кыргыз Республикасынын экономикасын динамикалуу өнүктүрүү үчүн полиметаллдарды жана сейрек кездешүүчү жер элементтерин казып алуу боюнча улуттук долбоорду ишке ашыруу жөнүндө” Жарлыгынын артыкчылыктары менен макулдашылган:

1) 2030-жылга карата критикалык минералдар секторуна түз чет өлкөлүк инвестициялардын жылдык агымын 700 млн АКШ долларына чейин көбөйтүү;

2) 2030-жылга карата критикалык минералдарды жылына 1 млрд АКШ доллары деңгээлинде экспорттоого жетишүү;

3) 2030-жылга карата критикалык минералдар секторунда кеминде 5 жаңы инвестициялык долбоорду ишке киргизүү;

4) 2040-жылга карата жергиликтүү калкты ишке орноштурууга артыкчылык берүү менен критикалык минералдар секторунда иш менен камсыз кылууну 30 миң жумуш ордуна чейин көбөйтүү;

5) 2030-жылга карата сектордо иштеген аялдардын үлүшүн 15 %га чейин көбөйтүү;

6) тармактык стандарттар боюнча кадрларды даярдоону жана кайра даярдоону камсыз кылуу, анын ичинде CRIRSCO “компетенттүү адамдар” институтун өнүктүрүү;

7) 2040-жылга карата Кыргыз Республикасынын экологиялык натыйжалуулук индексин дүйнөлүк рейтингдин ортонку үчтөн биринин деңгээлине (№ 60–120) чейин жогорулатуу;

8) ИПДОго ылайык “жогорку” рейтингге жетүү.

32. Кыргыз Республикасынын критикалык минералдар секторуна инвестицияларды тезинен тартуу жана эл аралык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу максатында өнүктүрүү үчүн кыйла чоң потенциалы бар объекттерди тандоо жүргүзүлдү. Анын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик ишканалардын карамагында турган жана лицензиялар менен камсыздалган 4 артыкчылыктуу долбоор бөлүндү. Алар менен катар андан ары өздөштүрүү жана инвестицияларды тартуу үчүн жогорку кызыгууну жараткан 5 келечектүү кен жана 16 келечектүү аянт аныкталды.

33. Артыкчылыктуу долбоорлорду, кен чыккан жерлерди жана аянттарды тандоо бирдиктүү критерийлер боюнча жүргүзүлдү: запастардын көлөмү жана курамы, инфраструктура менен камсыздалышы, ошондой эле лицензиялоо үчүн жеткиликтүүлүгү. Мындай ыкма ишке ашырууга даяр долбоорлорду жана узак мөөнөттүү өнүгүү потенциалы бар объекттерди айкалыштырган тең салмактуу инвестициялык сунуш түзүүгө мүмкүндүк берет.

1-таблица. Критикалык минералдардын артыкчылыктуу долбоорлору