КАРА-ШОРО АЙЫЛДЫК КЕҢЕШИ

 

ТОКТОМ

 

Кара-Шоро айылдык кеңешинин VIII чакырылышынын кезексиз III сессиясы

 

2025-жылдын 7-февралы № 25

 

Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планын» бекитүү жөнүндө

 

 

            Кара-Шоро айылдык кеңешинин VIII чакырылышынын III сессиясы Кара-Шоро ОГУЛдун жумушчу тобунун төрагасы Шермамат уулу Бектурдун «Кыргыз Республикасындагы токойлорго жана жайыттарга климаттык инвестициялар аркылуу көмүртектин секвестрациясы» CS-FOR долбоорунун алкагында даярдалган 2025-2030- жылдарга орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы» жөнүндөгү билдирүүсүн угуп жана талкуулап

 

ТОКТОМ КЫЛАТ

 

1. Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы» тиркемеге ылайык бекитилсин.

 

2. Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планынын» аткарылышын камсыз кылуу жагы Кара-Шоро айыл өкмөтүнө милдеттендирилсин.

 

3. Токтомдун аткарылышы боюнча көзөмөлдү өзүмө калтырам

 

 

Төрага

З.Кадырбеков

 

 

 

Кара-Шоро айылдык кеңешинин

2025-жылдын 7-февралындагы

кезексиз 3- сессиясынын

№25 токтому менен бекитилген

 

 

 

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ

ОШ ОБЛУСУ

ӨЗГӨН РАЙОНУ

КАРА-ШОРО АЙЫЛДЫК АЙМАГЫ

 

 

2025 -жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге

орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ак-Жар айылы

 

 

 

МАЗМУНУ

 

КИРИШҮҮ

 

1-БӨЛҮМ. ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

1.1. Айыл аймагы жана токой чарбасы[1] жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

1.2. Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

2.1. ААнын жайыт ресурстары

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

2.1.3. Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо

 

2.2. Жер ресурстары

2.2.1. Жерлердин категориялары

 

2.3. Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

2.3.1. МТФ жайыттарын пайдалануу

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

 

2.4. Токой ресурстары

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

 

2.5.     Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

 

2.6.     Биотүрдүүлүк

 

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

3.1. Шарттуу малдын башы

3.2. 5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

3.3. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

3.5. Тоют балансы

3.6. Малдын асылдуулугун жакшыртуу

3.7. Эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

 

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

4.1. Фокус-топтун жыйынтыгы боюнча жайыт пайдалануучулардын муктаждыктарын баалоону талдоо

4.2. Жайыт ресурстарын башкаруу планы

 

4.2.1. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

4.2.2. Жайыттарды пайдалануу планы

4.2.3. Жайыттарды башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

 

4.3. Жер ресурстарын башкаруу планы

4.3.1. Жер фондусун жакшыртуу боюнча чаралар

4.3.2. Пайдаланылбаган жана деградацияланган жерлерди пайдалануу планы

 

4.4. Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

4.4.1. МТФ жайыт ресурстарын баалоо планы

4.4.2. МТФ жайыттарына мал жаюу графиги

4.4.3. Токой жерлерин айыл чарба муктаждыктары үчүн пайдалануунун планы

 

4.5.     Токой ресурстарын башкаруу планы

4.5.1. Токой ресурстарын көбөйтүү боюнча иш-чаралар

4.5.2. Токойдун жыгач эмес ресурстарын пайдалануу боюнча иш-чаралар

4.5.3. Мамлекеттик токой фондусунун жерлерин дыйканчылык, чөп чабуу жана бал челектерди жайгаштыруу үчүн пайдалануу

4.5.4. МТФ жерлерин маданий-ден соолукту чыңдоо максатында пайдалануу планы

 

4.6. Суу ресурстарын пайдалануу планы

4.6.1. Суу ресурстарын сактоо боюнча иш-чаралар

4.6.2. АА аймагынын суу жетпеген аймактарына суу чыгаруу боюнча иш чаралар

4.6.3. Суу коргоо зоналарын түзүү боюнча чаралар

 

4.7. Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

4.7.1. Эң маанилүү биотүрдүүлүккө мониторинг жүргүзүүнү уюштуруу

4.7.2. Туристтик ишмердүүлүк үчүн аймактарды аныктоо

4.7.3. Кичи корук аянттарын уюштуруу

 

4.8. Мал чарбасын башкаруу планы

4.8. Малдын асылдуулугун жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.2. Тоют базасын жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.3. Эпизоотияга каршы иш чаралар

 

4.9. Жайыттарды башкаруу боюнча адистердин жана ОГУЛдун потенциалын жогорулатуу

 

5-БӨЛҮМ. КИРЕШЕ АЛЫП КЕЛҮҮЧҮ ИШ-АРАКЕТТЕРДИН АБАЛЫ ЖАНА ӨНҮГҮҮСҮ

5.1. Аялдар үчүн шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууну эске алуу менен кошумча нарк чынжырларын түзүү потенциалын талдоо

5.2. КНЧти түзүү жана өнүктүрүү стратегиясы

5.3. Каржылоо жана колдоо

           

6-БӨЛҮМ. ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫН БАШКАРУУДАГЫ ГЕНДЕРДИК АСПЕКТИ

6.1. Гендердик теңчилик жана жаратылыш ресурстарын туруктуу башкаруу

6.2. Гендердик бөлүштүрүлгөн маалыматтарды чогултуу

6.3. Жаратылыш ресурстарын башкаруунун гендердик планын иштеп чыгуу

 

7-БӨЛҮМ. КОМПЛЕКСТҮҮ БАШКАРУУНУН ЖЫЛДЫК ПЛАНЫ

 

Кыскартуулар

АА	Айылдык Аймак
CS—FOR	“Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоору
АИК	Климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоо
АӨ	Айыл өкмөтү
АРИС	Коомчулукту өнүктүрүү жана инвестициялоо агенттиги
ГЛФ	Мамлекеттик токой фонду
КРС	Ири мүйүздүү мал
ЛХ	Токой чарбасы
МВРСХПП	Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай министрлиги
МЖП	Мамлекеттик жаратылыш паркы
МиОП	Жайыттардын абалына Мониторинг жүргүзүү жана баалоо
МП	Муниципалдык ишкана
МЧС	Өзгөчө кырдаалдар министрлиги
НДЛП	Жыгач эмес токой продуктылары
ОГУЛ	Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык топ
ОМСУ	Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы
ӨКЖА	Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймагы
ПИО	Жасалма уруктандыруу пункту
ПКУПРУИК	Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы
РКФР	Орус Кыргыз өнүктүрүү Фонду
РУАР	Райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгы
СВ	Кургак зат
СИНС	Коомчулуктун муктаждыгын биргелешип аныктоо
УГ	Шарттуу баш
УДП	Узак мөөнөттүү пайдалануудагы участок
УПР	Жаратылыш ресурстарын башкаруу
ФГ	Фокус топ
ЦДС	Кошумча нарк чынжырчасы
ЧВС	Жеке ветеринардык адис
ЧМЖ	Майда жандыктардын чумасы

 

 

 

 

КИРИШҮҮ

 

Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы (ПКУПРИУИК) “Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоорунун алкагында иштелип чыккан.

ПКУПРИУИК – бул жергиликтүү калктын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын экологиялык, экономикалык жана социалдык кызыкчылыктарын эске алуу менен жаратылыш ресурстарын комплекстүү пландаштыруу жана башкаруу.

Жаратылыш ресурстары, анын ичинде Кара-Шоро айыл аймагынын мамлекеттик жайыттары жана токойлору мамлекеттин менчигинде болуп, башкаруу жана пайдалануу, Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 2-июнундагы Жер кодексине жана Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 8-июлундагы Токой Кодекси, Кыргыз Республикасынын 2005-жылдын 12-январындагы Суу кодекси, Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы “Жайыттар жөнүндө” Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн “Жайыттар жөнүндө” токтому МТФ жерлерин тескөө жана пайдалануу үчүн” жана Кыргыз Республикасынын башка тиешелүү ченемдик укуктук актыларына ылайык жүзөгө ашырылат.

ПКУПРИУИК токой жана жайыттарды башкаруунун тиешелүү мамлекеттик органдары тарабынан бекитилген Жайыттарды жана токойлорду башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жоболоруна ылайык, анын ичинде суу ресурстары, Айыл чарба жана кайра иштетүүчү өнөр жай министрлигинин 04-13/152, 15.05.2024-жылдардагы буйругу менен бекитилген башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жобосуна, ошондой эле токой чарбаларын башкаруу пландарынын формасына ылайык иштелип чыккан.

Бул план ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан иштелип чыгып, тиешелүү токой чарбасынын өкүлдөрүнүн жана башка кызыкдар тараптардын, анын ичинде райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгынын (РУАР) катышуусу менен айылдык аймактын жалпы чогулушунда жактырылды.

ПКУПРУИК – жергиликтүү кеңештин сессиясында каралып, жактырылган жана жаратылыш ресурстарын пайдалануу боюнча айыл өкмөттөрү жана токой чарба ишканалары менен тиешелүү келишимдерди түзгөн бардык жеке жана юридикалык жактар ​​тарабынан милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш.

ПКУПРУИКтин максаты: жаратылыш ресурстарынын абалын жакшыртуу, анын ичинде жайыт жана токой аянттарынын абалын жакшыртуу; токой аянттарын көбөйтүү, жайкы жана алыскы жайыттарга жеткиликтүүлүктү жогорулатуу; сүт өндүрүүнү жана малдын салмагын көбөйтүү, климаттын өзгөрүп жаткан шарттарында токой пайдалануучулардын, жайыт пайдалануучулардын кызыкчылыктарын коргоо жана алдын ала иш-аракеттерди өнүктүрүү аркылуу мал чарбасын өнүктүрүүгө жана жамааттын мүчөлөрүнүн кирешелеринин өсүшүнө өбөлгө түзүү жана жакырчылыкты кыскартуу. Планды толугураак ишке ашыруу үчүн жаратылыш ресурстарын башкарууга кеминде 30% аялдарды жана жаштарды тартуу пландаштырылууда. Ишке ашыруу мөөнөтү 5 жыл.

 

1-бөлүм.   жалпы маалыматтар

1.            Айыл аймагы жана токой чарбасы жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы.

 

1.1      Географиялык  абалы.

Ош облусунун Өзгөн районундагы Кара-Шоро айыл аймагы 2024-жылы аймактык реформанын негизинде мурдагы Ак-Жар жана Көлдүк айыл аймактарынын базасында бириктирилип жаны аталыш менен Кара-Шоро айыл аймагы болуп түзүлгөн.

Кара-Шоро айыл аймагы райондун чыгыш тарабында жайгашып, Жазы дарыясынын түштүк тарабында Өзгөн-Кара-Шоро жолунда 37-чакырымды камтып күн чыгышты карай созулуп жайгашкан.

Кара-Шоро айыл аймагынын Кара-Шоро айыл өкмөтү Ак-Жар айылында жайгашкандыктан айыл аймагынын административдик борбору Ак-Жар айылы болуп саналат. Ак-Жар айылы Өзгөн районунан 25 чакырым, ал эми Ош областынын борборунан 90 чакырым, жакынкы темир жол станциясынан 66 чакырым, жакынкы эл аралык аэропорттон 92 чакырым алыстыкта жайгашкан.

Кара-Шоро айыл аймагы 6 калктуу конуштан турат. Алыскы айылдары Чыгыш-Түштүгүндө Чалк-Өйдө айылы жана Батыш-Түштүгүндө Семиз-Көл айылдары жайгашкан. Бул айылдары шарты өтө катаал, каттамдары өтө оор болуп эсептелет. Кара-Шоро айыл аймагы негизинен орто шарттуу айыл аймактардын катарына кирет.

Кара-Шоро айыл аймагы деңиз деңгээлинен 1200-2005 метрге чейин бийиктикте жайгашкан. Жеринин жайгашуусу жогорудагы айтылган алыскы 2 айылды кошпогондо адырлуу орто түздүктө жайгашкан айыл аймак.

Айыл аймагы түндүгүнөн Жазы дарыясы жана Жазы айыл аймагы, Түштүк жана Батыш тарабынан Мырза-Аке, Чыгышынан Салам-Алик, Чыгыш-Түштүгүнөн Кара-Кулжа районунун тоо кыркалары менен чектешет.

 

1-таблица. Калк жана үй чарбалары жөнүндө маалымат

 

Кара-Шоро  айыл аймагынын  аянты  жалпысынан  143000 км2. Айыл аймагында калктын  саны- 13843 адам. Кожолуктардын саны- 2278.

 

2-таблица. Айылдар боюнча калктын саны

 

Климаты. Кара-Шоро айыл аймагында кескин континенталдуу климат болуп эсептелет. Жылдын 4 мезгили толугу менен өкүм сүрөт. Бирок жергиликтүү тургундардын айтымында акыркы мезгилдерде климат өзүнүн тен салмактуулугун жоготконун белгилешет. Тээ союз мезгилиндеги учурда болжол менен 35-40 жыл мурунку мезгилде төрт мезгил өз ыргагы менен өкүм сүрчүү эле. Азыркы учурда тенденция жоголуп кышы женил, жайы катаал болуп жатканын байкоого болот. Себеби кыш чилдеде кээ бир жылдары нөшөрлөгөн жамгыр жүрүп кышкы ызгаар сууктар басандап калды. Ал эми февраль март, апрель, май айларында күн жогорку ысык климатта болуп Жай мезгилинде нөшөрлөгөн жамгыр жаап эгиндерди жыйноо, чөп оруу учурларында дыйкан фермерлерге терс кесепеттерин тийгизген учурлар көбөйдү.

Негизинен кышкы суук күндөр декабрь жана январь айларында болууда. Абанын орточо температурасы -15°С, февраль айында кардын жаашы кийинки учурда кескин азайып жылуулук өкүм сүрүп жатат. Ал эми жаз айлары да жылуу болгон учурлар байкалып малды жакынкы жайыттарга чыгарышып эгин эгүү да эрте эгилип кургак учурлар көп байкалууда. Бул мезгилдерде абанын орточо температурасы +20 -25°C чейин жетүүдө. Эгер жаз мезгили жогорудагыдай жылуу болсо, жай айлары катаалдашып, узака чейин нөшөрлөп жааган жамгырга айланып, дыйканчылык аймактарда эгилген эгиндерди сел алып кетүү коркунучтары көбөйүүдө. Чөп оруу, жыйноо учурунда да терс кесепетин тийгизип орулган чөптөрдү чиритип жиберген учурлар көп кездешип калды. Кээ бир жылдары жазы катаал, жамгыр көп болгон учурларда жайыттарга көчүп чыгуу графиктен артта калып кечигүү учурлар болсо, жай мезгили өтө ысып кетип орточо температура +40-45°Cга чейин жетүүдө. Мындай кургакчылык учурлар элибиздин экономикасына өтө терс таасир берүүдө.

Жергиликтүү тургундардын байкашынча жылдык орточо температура жогорулап климаттын кескин ысып кетишинен дыйканчылык талааларында да, жайыттарда да токойчулук чарбаларында да түшүмдүүлүктүн начарлап кетиши ачык эле байкалууда. Мисалы:

•          Жайыттардагы майда булактар такыр эле соолуп, малдын сууга болгон муктаждыктарынан фермерлердин кирешеси да төмөндөөдө. Төрт түлүк малдын сууга болгон муктаждыгы, жайыттардын деградацияланышы, чөптөрдүн куурап калышы экосистемага болгон терс таасир:- бул секвестрациялоонун начарлашы.

•          Чөп ормо аянттар да кургакчылыктын кесепетинен тоюттун түшүмдүүлүгү төмөн болууда.

•          Ошондой эле дыйканчылык аймактарында да суунун тартыштыгы жаралып, суу жетишсиздиктен талаш-тартыштар жаралып, дыйкандар арасында да келишпестиктер күч алып калган учурлар кездешет. Суу тартыштыгынан түшүмдүүлук начарлап кирешелер төмөн болууда.

 

1.2 Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

 

Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы №30 «Жайыттар жөнүндө» мыйзамына ылайык мамлекеттик менчиктеги жайыттарды башкаруу боюнча жоопкерчилик жана көзөмөл жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүлүп берилген. Кыргыз Республикасынын Токой кодексине ылайык, токой чарбаларынын аймактары Кыргыз Республикасынын токой чарбачылыгын башкаруучу мамлекеттик органынын башкаруусунда болот.

CS-FOR долбоорунун алкагында Кара-Шоро айыл аймагынын ар бир айылында өткөрүлгөн айылдын киришүү чогулуштарында Айылдын Жаратылышты башкаруунун жамааттык тобу (ОГУЛ) түзүлдү жана ОГУЛдардын арасынан Айыл аймактын денгээлиндеги Жаратылышты башкаруунун жамааттык тобун түзүү үчүн ар бир айылдан 2ден т. а. 12 делегат шайланып келишти жана аларды айыл аймактын денгээлинде өткөрүлгөн Конференцияда бекитип беришти. Натыйжада Кара-Шоро айыл аймагында Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык тобу (ОГУЛ) түзүлүп, CS-FOR долбоору менен коомчулуктун арасында байланыш түзгөн коммерциялык эмес уюм катары кызматташып баштады.

Айыл өкмөт башчысынын буйругунун негизинде ОГУЛдун 7 адамдан турган жумушчу тобу түзүлдү. Бул жумушчу топ “Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климатка туруктуулук планын” (ЖРКБКТП) жазуу жумуштарын аткарат.

 

3-Таблица. Токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар

                             

Жайыттарды башкаруунун структурасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-таблица Кара-Шоро айыл аймагында атайын айыл чарба техникалары тууралуу маалымат

 

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

 

2.1. ААнын жайыт ресурстары

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

 

№1 карта. Жайыт участокторунун картасы

 

№2 карта. Жайыт инфраструктурасы

 

 

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

 

Айыл аймагынын жайыт жерлеринин жалпы аянты  14014 га түзөт. Кара-Шоро АА мал жаюунун колдонуудагы системасы жайыттарды башкарууда участкаларын (санын) же - зонасын (зоналарынын/кыркаларынын санын) камтыйт. Ошондой эле, мал түшүм жыйналгандан кийин айдоо аянттарында, Шалы аянтттарында кыш мезгилинде күн ачык күндөрү толук багылат. Ар бир жайыт участогунда талаа жана шалбаа жайыттары бар. Пайдалануу мезгили боюнча жайыттар жазгы-күзгү, жайкы, кышкы болуп бөлүнөт, бирок иш жүзүндө жайыттар сезондору боюнча жазгы-жайкы, жазгы-жай-кышкы; жайкы; күзгү-кышкы жана жыл бою жайыттар катары пайдаланылат.

Жайыт ресурстарын мүнөздөөгө жайыттардын электрондук карталары колдонулат. Пландагы эсептөөлөр жамааттык карталоону түзүү учурунда алынган маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт.

Кара-Шоро айыл аймагында пайдаланылбаган жайыттар эгерде бар болсо (участканын аталышы жана анын себептерин/эмне үчүн пайдаланылбай жатканын айтып бериңиз, мисалы: отоо чөптүү, уулуу, бадалдуу, таштуу, аскалуу, тик, татаал климаттык ж.б).

 

 

 

 

 

 

 

 

8-таблица. Жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү тууралуу маалымат

 

 

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарында сейрек кездешүүчү, кызыл китепке кирген жаныбарлардан күрөң аюу, сүлөсүн, элик, кийик, тоо текелер кездешет.

Канаттулардын дээрлик бардык түрлөрү кездешет. Айрыкча кекилик өтө көп болот. Кекиликтер климаттын катаал шарттарында, кар өтө көп жааган учурда, кыш өтө оор болгон жылдары жазга чыкпай кырылган убактары да болуп турат.Бирок кекиликтердин көбөйүү жөндөмү жандуу болгондуктан кайра тез эле көбөйүп кетишет.

Ал эми тоо уларлары бийик тоо кыркаларында, адам жетпеген бийик чокуларда, сууктуу аймакта жашоо кечиришет. Кыш өтө суук болгон жылдары төмөндөп келип күнгөй тоолорго кыштап калышат. Уларлардын төмөндөп (пастап) келип калышын жергиликтүү тургундар кыштын катаал болушу менен божомолдоп, климаттын кескин төмондөшүнүн белгиси катары билишет жана камылга көрүшөт.

Ошондой эле алыскы Кара-Шоро жайлоосунда бир канча минералдык дары суулар бар. Бул Кара-Шоро жайлоосу Кыргызстанга белгилүү болгон Кара-Шоро аттуу ыр менен, Кара-Шоро дары суусу, Кара -Шоро кенен жайлоосу жана Кара-Шоро туристик жайы менен белгилүү болгон өзгөчө таанылган, атагы чыккан ажайып кооз жайлоо.

Албетте, Кара-Шоро дары сууларды кылдаттык менен иликтеп, дарылык касиетин кетирбестен айнек идиштерге куюп, дүйнөлүк базарларга чыгарып иштетүүчү ишкерлер, инвесторлор болсо келишим түзүп, мамлекеттин, айыл өкмөттүн казынасына чоң кирешелерди түшүрсө болот.

Кара-Шоро жайлоосунда жайкы туризмди өнүктүрүүнү негизги максат катары пландоо керек.

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарында өсүмдүктөрдүн, чөптөрдүн бардык түрү өсөт. Кымыздык, чүкүрү, ышкын, ж б дарылык касиети бар аш болумдуу чөптүн түрлөрү да бар. Бул дарылык касиети күчтүү өсүмдүктөрдү атайын терип жешип ооруларга шыпаа табышат. Мисалы: кымыздыкты кан басымды түшүрүү үчүн, ышкынды кант диабети жок кылуу үчүн жешип дарыланышат. Ошондуктан райондун башка аймагында жашаган тургундар үчүн терип барып базарларга алып чыгып сатып киреше табышкан үй бүлөөлөр да бар. Бирок акыркы жылдары жакынкы жайыттардагы жогорудагы аталган аш болумдуу өсүмдүктөр жок болуп кетти. Себеби, жайыттарга ШМБнын ашыкча чыгуусунан өстүрбөй жеп жок кылуусуна байланыштуу болууда.

Мындан сырткары дарылык касиети өтө жогору, эл арасында таанымал, дарылык үчүн кеңири колдонулган дары чөптөрдү, мисалы медицинада белгилүү болгон Элбарчын, Ак кодол, Аркар от, Алтын тамыр, Куч алага окшогон түрдүү-түрдүү дары чөптөр кеңири масштабда өсөт. Бул дары чөптөрдү атайын дары чөптөр менен алектенген аз сандагы элдик дарыгерлер гана жыйнап топтошот. Дары чөптөр жайыттын ар кайсы жеринде, өздөрүнүн өсүү ыңгайына карап өскөндүктөн дары чөптөрдү жыйноого атайын жер бөлүнүп берилген эмес..

Дары чөптөрдү терип саткан адамдар жыл сайын өздөрүнүн ишмердүүлүктөрүн жүргүзүп келишет. Дары чөптөрдү жыйнаган адамдар менен айыл өкмөт же жайыт адистери атайын келишим түзүп иш алып барыша элек, ошондуктан бул маселени да жолго салып айыл өкмөткө киреше түшө турган шарттарын караштырыш керек. Азыркы учурда чыныгы таза дары чөптөргө муктаж адамдар көп. Же атайын фармацефтикалык ишканалар менен айыл өкмөт келишим түзүп экологиялык мыйзамдарды бузбастан иш алып барыса болот. Ал үчүн алдын ала мониторинг жүргүзүп кандай жол менен иш алып баруу пландарын түзүү зарыл.

Акыркы жылдары Сарымсак (сасык матар), Чайыр деген дарылык касиети бар өсүмдүктөрдү чоң көлөмдө атайын адамдарды жалдап жыйнатып жаткан бизнесмендер пайда болду. Бул албетте медицинада пайдаланылса жакшы болот. Тийиштүү адистердин уруксаты менен жыйналып, жергиликтүү бюджетке салыктар төлөнүп мыйзамдуу иш жүргүзүү керек. Ошол эле учурда экологиялык зыяндарды да эсепке алып ордуна башка өсүмдүктүн же чөптөрдүн уругун себүү менен иш алып баруу зарыл

Ошондой эле Байчечекей, Камыр жайлоолорунда тарыхый жазуулар, сүрөттөр чегилген таштар бар.

 

 

Жайыттарды пайдалануу мезгили

Жайыттар жана айыл чарба жерлери, жайыттардан тышкары мал жаюунун жана аларды күркөлөрдө кармоонун мөөнөттөрү боюнча төмөнкүдөй мезгилдерге бөлүнөт:

9-таблица. Жайыттарды пайдалануу сезону

 

Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. АӨ тарабынан алынган маалыматтарга ылайык, айыл аймагындагы малдын жалпы саны факты боюнча 19765, анын ичинен 3700 ШБ жыл бою жайытта жайылат, ал эми 11380 ШБ 251 күн жайылат. Айыл аймакта малды бордоп семиртүү жокко эсе

 

Мал жаюу аянттарынын өзгөчөлүктөрү

Жайыт участоктун жалпы аянты 14014 гектарды түзөт. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жылдын төрт мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарда мал жаюу сентябрдын аягына чейин уланат. (сентябрь айынын аягында жайыт чөптөрү куурап калат.) бардык жайыттарда жайлоосунда мал сугаруучу булактар ​​жана дарыялар бар.

Катыранкы, Мамаден, жайлоосу, Кара-Ой, Сары-Күнгөй, Кызыл, Ой-Жангак, Кагынды, Пор, Кен-Колот, Алай-Булак, Алтын-Башат, Кара-Дөбө Байбиче, Чытты, Кара-Шоро, Жолду-Кара, Көк-Жар, чон Агатан, кичи Агатан, Жолчабай, чон Чабай, Тарчабай Кен-Түз, Шилбили жана Суур-Таш, Ак-Таш,Көк-Торпок, Камыр, Гелинчек, Беш-Терек алыскы жайыт участокторунун турат.

 

Жайыттардын түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу жана алардын абалы

 

10-таблица   Жайыттардын  жалпы  абалы

 

Жогорудагы таблицада жайыттардын түшүмдүүлүгү аныкталды. Жайыттарга болгон сыйымдуулукту кыскартуу керек экендиги такталды. Оптималдуу сыйымдуулуктан ашып кеткендиктен жайыттардын түшүмдүүлүгү начарлап кеткен. Албетте жайыттардын мындай начарлоосуна климаттын туруксуздугу да таасир этүүдө. Кээ бир жылдары курукчулук болуп, кээ жылдары узака созулган жамгырдан чөптөрдүн өсүү дарамети начар болуп, натыйжада жайыттар деградацияга кептелүүдө. Буга климаттын кескин төмөндөөсү өтө чоң таасир кылууда. Андыктан жайыттарга болгон сыйымдуулукту, которуштуруп эс алдырууну тез ишке ашыруу пландарын иштеп чыгыш керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-сүрөт. Жайыттарды пайдалануу картасынын мисалы

 

 

2.1.3   Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы       

 

Айыл өкмөт тарабынан түзүлгөн жумушчу топ, айыл аймагындагы инфраструктуранын абалына талдоо жүргүзгөн. Айыл аймактын аймагында Большевик айылы менен Семиз-Көл айылыныны ортосунда жуут пункту бар. Бул жуут пункту ПРЖР-2 долбоорунун алкагында курулган. Азыркы учурда жайыт пайдалануучуларга абдан жакшы кызмат көрсөтүп келүүдө. Жазында жайлоого кетээрде, күзүндө жайлоодон кайтып келгенде жууттан өткөрүшөт. Кошуна айыл аймактан келген койлорду да жууттан өткөрүп жергиликтүү тургундарга. Жайыт пайдалануучуларга кызмат көрсөтүп келет. Бул жуут пункту койдун денсоолугуна кам көрүүдө, мал чарбасын өнүктүрүүдө, жергиликтүү тургундардын экономикалык кирешесинин көбөйүшүнө жакшы салым кошуп келүүдө.

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыт участокторунда акыркы жылдары бир канча суу ичүүчү ноолор курулган. Бул курулуштар албетте жайыттарды жакшыртуу жана толук натыйжалуу пайдалануу үчүн мал чарбасын өнүктүрүүдө жайыт пайдалануучуларга ынгайлуу шарт түзүү максатында курулган. Учурда абдан жакшы абалда кызмат көрсөтүүдө.

Айыл аймакта жайытка баруучу 485 км жол бар, анын 80 км начар абалда. Алыскы Кара-Шоро жайытындагы участокторуна барууда жөө жаландап, атчан гана барууга болот. Бул жөө жол кыйла түйшүктү жаратып келет жана көп убакытты талап кылат. Айрыкча аба ырайынын кескин өзгөргөн убактарында жолдо жүргөн жайыт пайдалануучуларды кыйын абалга дуушар кылат. Жол азабы, көр азабы деген сөздүн төркүнү ушундай учурда айтылып калса керек.

Жол менен көпүрө ажырагыс болот эмеспи. Алыскы жайыттарга баруучу көпүрөлөрдүн абалы канаттандыраарлык. Кара-Шоро жайлоосундагы жайыттарга баруучу жолдо Агатан участогунда типтүү көпүрө бар. Бул көпүрө ПРЖР долбоорунун алкагында курулган. Азыркы учурда жайыт пайдалануучуларга, эс алуучу туристерге жакшы кызмат өтөөдө.

Ошондой эле жакынкы жайыттарга барууда айрым участокторго көпүрө куруу муктаждыктарын фокус топтор аркылуу көйгөй катары аныкталган бирок, тилеке каршы алдынкы эки көйгөйдүн катарын толуктай албады. Бул жакынкы жайыттарга көпүрөлөрдү куруу абдан зарыл. Жергиликтүү тургундарды жайыттарга барууда түйшүгүн женилдетет. Экинчиден жакынкы жайыттар менен жанаша үлүш чөп ормолор ж.б. чарбалык иштер менен каттоодо түйшүктү женилдетип, ыңгайлуу шарт түзөт.

 

2.1.4   Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо боюнча негизги чаралары төмөндөгүлөр

 

Акыркы жылдары Кара-Шоро айыл аймагынын аймагында аба ырайынын өзгөрүүсү байкалууда: 2023-жыл кургакчыл болуп, жайы жаан-чачынсыз болуп, жогорку температура болгон. Жайыттарда чөптөр күйүп, кээ бир булактар кургап калган, мунун баары малдын продуктуулугуна терс таасирин тийгизген.

2024-жылы жаз-жай айларында жаан-чачындын көп болушу жайыттардын өсүмдүктөрүнө жакшы таасирин тийгизген, бирок, ошол эле учурда, малды жайкы жайыттарга өз убагында чыгарууда (жайыттарда чөптөрдүн кеч өнүп чыгышы) кыйынчылыктар болгон. Албетте узак убакытка тынымсыз жааган жамгырдан Өзгөн-Кара-Шоро борбордук автожолунда көчкү жүрүп 2 ай бою жол каттамдары жабылып жайыт пайдалануучулар түйшүк тартышты.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, айыл аймагында сел, көчкү жүрүү коркунучу бар Кара-Шоро жайыт аймактарына жетүүдө, каттоодо коркунучту аймактарга кирет. Бул участоктордо жайыттарды пайдалануунун планын түзүүдө, Кыргызгидромет тарабынан иштелип чыккан аба ырайынын божомолун жана алдын ала эскертүү системасынын маалыматтарын колдонуудабыз. Аба ырайынын кескин төмөндөөсү тууралуу маалымат алаарыбыз менен жайыт пайдалануучуларга тез кабар жеткирип, сак болууларын эскертип турабыз.

Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу боюнча төмөндөгү иштер аткарылат:

·         өзгөчө кырдаалдарды болжолдоого мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалары боюнча иш-чараларды пландаштыруу (сел ташкындарына, катуу суукка жана жаан-чачынга, жер көчкүлөргө, кургакчылыкка ж. б.);

·         жайыт пайдалануучуларга климаттын өзгөрүшүнүн жайыттарга жана малдын продуктуулугуна тийгизген таасирин түшүндүрүү;

·         жайыттын сыйымдуулугуна ылайык мал жайуу планын түзүү менен, ага жылдын аба ырайы да таасир этет;

·         деградация болгон жайыттарды которуштуруп пайдалануу;

·         жайыттарды пайдалануу мөөнөттөрүн жөнгө салуу менен, эс алууну камсыз кылуу;

·         инфраструктураны жакшыртуу, куруу жана реабилитациялоо менен (сарайлар, көп жылдык чөптөрдү себүү, жер семирткичтерди чачуу, суу ичүүчү жайларды куруу ж.б.);

 

2.2. Жер ресурстары

 

Кара-Шоро айыл аймагынын тургундарына 1994-жылы жер реформасы жүргөндө төмөнкү таблицада көрсөтүлгөндөй жер үлүштөрү берилген.

 

 

Кара-Шоро айыл аймагында жергиликтүү тургундардын жылдык кирешелеринин 40% айыл чарба жерлерин иштетүүдөн түшөт. Сугат жерлерге дан өсүмдүктөрүн (арпа, буудай, жүгөрү, шалы) эгүүдөн көп киреше табышат. Ал эми сугат жерлеринин бир бөлүгүнө тоют даярдоо үчүн көп жылдык чөп өсүмдүктөрүн (эспарцет, беде) эгип жылына 3-4-жолудан оруп алгандыктан кирешелүү сугат жери катары пайдаланып келишет. Андан сырткары акыркы жылдары бак, малина, кулпунай өсүмдүктөрүнүн түрлөрүн өстүрүп киреше табуу жолдорун өздөштүрүп келишет.

Ал эми кайрак айдоо аянттарына бир жолу оруп алганга ылайыкташытырып эспарцет жана күн карама (семичке) эгип пайдаланып келишет.

 

2.2.1. Жерлердин категориялары

 

Бул айыл аймактын айыл чарба жерлерин кошо алганда жер ресурстарынын жалпы аянты 27513,9 гектар, анын ичинен жайыт аянты 14014 га. Жайыттар келишимдин негизинде пайдаланылат.

 

11-таблица. ААнын жер ресурстары

 

12-таблица. Айыл чарба жерлеринин структурасы

 

Айыл аймакта төмөнкү айыл чарба өсүмдүктөрү өстүрүлөт: жүгөрү 41,0 га, шалы 113,0 га, беде жана экспарцет 460,0 га, буудай 600,0 га, арпа 120,0 га.

Көп жылдык бактар: бардыгы 18,2 га анын ичинен:- бак 11,5 га, бадам 6,7га (мисалы, бакчалар, эрозияга каршы көчөттөр, баш калкалоочу тилкелер) 31,0 га ээлейт.

 

2.3.     Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

 

М.Жээнбеков атындагы Өзгөн токой чарбасы Мырза-Аке, Жазы, Ак-Терек, Кара-Шоро, Көлдүк, Кызыл-Тоо токойчулуктарынын базасында өз ишмердүүлүгүн жүргүзүп келет. Мырза-Аке токойчулугунда 3 кыдырма бар. Жазы токойчулугунда 2 кыдырма, Ак-Терек токойчулугунда 2 кыдырма, Кара-Шоро токойчулугунда 2 кыдырма, Көлдүк токойчулугунда 2 кыдырма, Кызыл-Тоо токойчулугунда 2 кыдырма бар.

М. Жээнбеков атындагы Озгон токой чарбасындагы жайыттын жалпы аянты 11985 га.

 

2.3.1. МТФ жана ОКЖА жайыттарын пайдалануу

 

Кара-Шоро айыл аймагынын тургундары М Жээнбеков атындагы Өзгөн токой чарбасынын жана Кара-Шоро өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын (парк) жайыт аянттарынан пайдаланышат. Кара-Шоро жайыт пайдалануучулары 2172 ШМБ жогоруда токой чарбаларынын жайыттарынан пайдаланышат.

 

13-таблица. Ижарага алынган МТФ жана ОКЖАнын жайыттары

 

14-таблица. МТФнын жана ОКЖАнын жерлеринде жаюуга болжолдонгон мал

 

 

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

 

Жайыттардын абалына баалоо ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан токой чарба адистери менен биргеликте жүргүзүлөт жана жайыттардын түшүмдүүлүгү жана сыйымдуулугу, алардын абалы аныкталат. Бул маалыматтардын негизинде токой чарбасынын жайыттарын пайдалануунун графиги иштелип чыгылат. МТФнын жайыттарынын жер фондунун абалын баалоо, Айыл аймактын жайыттары сыяктуу эле методологияны колдонуу менен жүргүзүлөт.

 

15-таблица. Жайыттардын абалын баалоо

 

16-таблица. Жайыттын сыйымдуулугу