Тиркеме 16 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна)

 

 

КАТУУ ТИРИЧИЛИК ЖАНА ӨНӨР ЖАЙ КАЛДЫКТАРЫНЫН ПОЛИГОНДОРУНАН АТМОСФЕРАГА БУЛГООЧУ ЗАТТАРДЫН ЭМИССИЯСЫНЫН САНДЫК МҮНӨЗДӨМӨЛӨРҮН ЭСЕПТӨӨ МЕТОДИКАСЫ

 

Бул методикада атмосфералык абага газ түрүндөгү булгоочу заттардын чыгышы катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору нормалдуу иштөө режими үчүн келтирилген.

Автотранспорттун жана жол техникасынын, ошондой эле котельныйлардын (эгерде бар болсо) иштешиндеги катуу жана газ түрүндөгү зыяндуу заттардын чыгышы, ошондой эле таштандыларды сактоодо, жылдырууда жана сактоодо пайда болгон катуу зыяндуу заттардын чыгышы зарыл болгон учурда тиешелүү колдонуудагы методикалар боюнча эсептелет.

Полигондун ар кайсы участокторунда таштандылардын күйүп кетиши авариялык чыгындылар катары каралат.

Таштанды полигондорунан булгоочу заттардын чыгышынын сандык мүнөздөмөсүнө көптөгөн факторлор таасир этет, алардын ичинен:

- климаттык шарттар;

- полигондун иштөө (активдүү) аянты;

- полигондун иштөө мөөнөтү;

- көмүлгөн таштандылардын саны;

- сакталган таштанды катмарынын калыңдыгы;

- алынып келинген тиричилик жана өнөр жай таштандыларынын санынын катышы;

- алынып келинген таштандылардын морфологиялык курамы;

- таштандылардын нымдуулугу;

- таштандылардагы органикалык компоненттин курамы;

- таштандылардын органикасындагы май сымал, углеводород сымал жана белок заттарынын курамы;

- таштандыларды көмүү технологиясы;

Метан ачытуу учурунда анын активдүү турукташкан генерациясынын мезгилинде биогаздын салыштырмалуу чыгышы төмөнкү теңдеме боюнча аныкталат:

Q = 10^-4R (0,92 Ж + 0,62У + 0,34 Б),                                            (1)

 

мында: Q - биогаздын активдүү генерациялоо мезгилиндеги үлүштүк чыгымы, кг/кг калдык;

R - калдыктардагы органикалык компоненттин курамы, %;

Ж - калдыктардын органикалык бөлүгүндөгү май сыяктуу заттардын курамы, %;

У - калдыктардын органикасындагы көмүртек сымал заттардын курамы, %;

Б - органикалык калдыктардагы белок заттардын курамы, %.

R, Ж, У жана Б - бөлүнүп алынган калдыктардын үлгүлөрүнүн анализи менен аныкталат.

Майлар жана белоктор аналитикалык анализдин стандарттык ыкмалары менен аныкталат (майлар – экстракциялоо жолу менен, белоктор – гидролизди колдонуу менен).

(1) теңдемеси таштандылардын толук кургак затына карата түзүлгөн. Чыныгы шарттарда таштандыларда белгилүү өлчөмдө ным болот, ал өзүнөн өзү биогазды пайда кылбайт. Демек, биогаздын чыгышы, чыныгы нымдуу таштандылардын салмак бирдигине карата, ошол эле бирдиктеги толук кургак таштандыларга караганда 10-2(100-W) эсе аз болот, анткени нымдуу таштандылардын салмак бирдигинде биогазды пайда кылуучу толук кургак таштандылар бул бирдиктин 10-2(100-W) бөлүгүн гана түзөт.

Бул жерде W - калдыктардын үлгүлөрүнүн анализи менен аныкталган калдыктардын % чындыгындагы нымдуулугу. Жогоруда айтылгандарды эске алуу менен, чыныгы нымдуу калдыктардын метан ачытылышында биогаздын чыгышынын теңдемеси төмөнкүдөй болот:

 

Qw = 10^-6R(100-W)(0,92Ж + 0,62У + 0,34Б),                              (2)

 

бул жерде 10-2 (100-W) коэффициенти (1) теңдемеси түзүлгөн абсолюттук кургак калдыктардын реалдуу нымдуу калдыктардын жалпы санынын үлүшүн эсепке алат.

Бир тонна таштандыга киргизилген биогаздын бир жылдык чыгарылышы төмөнкү формула боюнча аныкталат:

             жылына калдыктар (3)

t_cбp - органикалык калдыктарды толук ферментациялоо мезгили, жылдарда, жакынча эмпирикалык формула боюнча аныкталат:

                                                      (4)

мында:t_{cp тепл.} - органикалык калдыктардын толук ферментация мөөнөтү, жылдарда, жакындатылган эмпирикалык формула боюнча аныкталат;

tcp.тепл. - катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору аймагындагы абанын орто айлык температурасы жылдын жылы мезгилинде (t.ср.мес. >0), °С;

катуу тиричилик жана өнөр жай калдыктары полигондору аймагындагы жылы мезгилдин узактыгы, күндөрдө;

10248 жана 0,301966 - органиканы биотермиялык ыдыратууну эске алган өзгөчө коэффициенттер.

Органикалык калдыктардагы заттар ар кандай интенсивдүүлүк менен ажырашат. Мисалы, резина, териси, полимердик материалдар ж.б. микроорганизмдер менен абдан жай ажырайт, ал эми белоктор, крахмал сыяктуу органикалык калдыктар абдан тез ажырайт. Ошондуктан, органикалык калдыктарыбызды «пассива» (ажырабайт же абдан жай ажырайт) жана «активдүү» (ажыроодо газ өндүрүү) түрүнө бөлсөк болот. Демек, калдыктардын морфологиялык курамынан жана ошондой эле климаттык шарттардан биогаздын пайда болуусу жана бөлүнүү узактыгы көз каранды.

Биогаздын тыгыздыгы компоненттеринин көлөмдүү концентрациясы менен алардын тыгыздыгынын алгебралык суммасы боюнча аныкталат:

                                                      (5)

мында: Соб.i – биогаздагы i-компоненттин курамындагы көлөмдүк үлүшү, % менен;

Pi – биогаздагы i-компоненттин тыгыздыгы, кг/м³;

П – биогаздагы компоненттердин саны.

Эскертүү: Биогаздын орточо тыгыздыгы адатта аба тыгыздыгынын 0,95-0,98 өлчөмүндө болот, башкача айтканда, абанын тыгыздыгы 1,2928 кг/м³ болгондо, биогаздын орточо тыгыздыгы төмөнкүчө болот:

1,2928 ∙ 0,965 = 1,24755 кг/куб, м

Экинчи жактан, компоненттердин тыгыздыктарынын, алардын концентрацияларынын биогаздагы жана көлөмдүк пайыздык курамынын ортосундагы байланыш төмөнкү формула менен аныкталат:

                                                                         (6)

Мында: Ci – биогаздагы i-компонентинин концентрациясы, мг/м³.

Формула биогаздын тыгыздыгын аныктоо үчүн (5) жана (6) теңдемелеринин биргелешип чечилиши менен алынат.

                                                          (7)

Төмөнкү таблицада биогаздын эң мүмкүн болгон компоненттеринин тыгыздыктары көрсөтүлгөн:

 

Биогаздын курамы жана анын компонентилеринин концентрациялары аныктоо үчүн (эксплуатация башталганынан 2 жыл кийин) биогаздын үлгүлөрүн анализдөө жолу менен аныкталат. Үлгүлөр полигондун аймагында, 1,0-1,5 метр тереңдикте бир нече жерден алынышы керек (үлгүлөрдүн саны жана жайгашкан жерлери полигондун активдүү аймагына жана ар түрдүү аймактардын санына жараша болот). Анализдер биогазды соруу жана анын химиялык анализдери аркылуу жүргүзүлөт, андан кийин тиешелүү ыкмалар боюнча аткарылат.

Токойлуу суу жана активдүү калдык чөйрөлөрү (или) полигондорунда, эгер биогаздын чыгарылышында табигый меркаптандардын аралашмасы табылса, ал этилмеркаптанга карата нормаланат. Ошондо этилмеркаптан да биогаздын ингредиенттеринин тизмесине киргизилет жана биогаздын үлгүлөрү этилмеркаптан концентрациясы боюнча анализден өтөт.

Анализдерден алынган биогаздагы компоненттердин концентрациялары жана аныкталган тыгыздыгы колдонулуп, ошол компоненттердин биогаздагы салмактык пайыздык курамы аныкталат:

                                            (8)

Бул формуладагы өлчөмдөр:

Сi – биогаздагы компоненттердин концентрациясы – [мг/м³];

Р_б.г. – биогаздын тыгыздыгы – [кг/м³].

 

Жылдык биогаздын сандык чыгарылышы, бир тонна калдыктарга карата (формула 3) жана биогаздагы компоненттердин салмактык пайыздык курамы (формула 8) боюнча, жыл сайын чыгарылган компоненттердин өзгөчөлүк массалары төмөнкү формула менен аныкталат:

                                 (9)

Эсептөө ыкмасын колдонуу менен чыгарылыштарды инвентаризациялоо учурдагы полигондун жана жаңы полигонду долбоорлоо же бар полигонду кеңейтүү учурунда төмөнкү орточо статистикалык биогаздын курамы кабыл алынышы мүмкүн, бул долбоорлоо учурунда сунушталат:

 

Таблица 2