Тиркеме 19 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна)

 

ТЕХНОЛОГИЯЛЫК ЖАБДУУЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУУДА АТМОСФЕРАГА ГАЗ КОНДЕНСАТЫНЫН ЭМИССИЯСЫН ЭСЕПТӨӨ МЕТОДИКАСЫ

Бардык технологиялык процесстерде атмосферага бөлүнүп чыккан газ менен бирге анын курамындагы конденсат да бөлүнүп чыгат. Конденсаттын газ менен эмиссиясы газды керектөөнүн ар бир статьясы боюнча өзүнчө эсептелет жана андан кийин жыйынтык чыгарылат.

1. Жабдууларды үйлөтүү жана бошотуу учурунда атмосферага бөлүнгөн конденсаттын көлөмүн эсептөө.

1.1. Т Технологиялык (күйүүчү эмес) муктаждыктарга колдонулган газ менен кошо бөлүнгөн конденсаттын чыгарылышы, төмөнкү формула менен эсептелет:

 

   G _k.g = V _TH × g _k.g ×10 ^-6 (1)

 

бул жерде VT.H — технологиялык муктаждыктар үчүн колдонулган газдын көлөмү, м³;

gк.г — технологиялык муктаждыктар үчүн колдонулган газдын курамындагы конденсаттын мазмуну, г/м³;

10⁻⁶ — "г" дан "т" га айландыруу коэффициенти.

Технологиялык муктаждыктар үчүн колдонулган газдагы конденсаттын курамын эсептик-аналитикалык ыкма менен аныкташат.

1.2. Конденсат куурларын оңдоо учурунда оңдоло турган участоктон конденсатты утилдештирүү менен бошотушат, бирок бул учурда конденсат толугу менен утилдештирилбейт. Конденсат куурларын оңдоо маалында атмосферага чыккан технологиялык конденсаттын көлөмү Gк.peм, т, төмөнкү формула боюнча эсептелет:

 

                 G _k.pem = d ² × L × r _k ×8×                                           (2)

 

мында: d — конденсат куурунун диаметри, м;

L — оңдоло турган конденсат куурунун узундугу, м;

r_к — конденсаттын тыгыздыгы, т/м³;

8×10⁻² — эмпирикалык коэффициент.

2. Резервуарларда сактоо учурунда атмосферага бөлүнгөн конденсаттын көлөмүн эсептөө

Газ конденсатын резервуарларда сактоо учурунда буулануу процессинен улам атмосферага углеводороддордун үч түрдүү бөлүнүүсү байкалат:

- суткалык температуранын жана тышкы абанын басымынын өзгөрүшү менен шартталган "кичине дем алуудан" бөлүнүп чыгуулар;

- резервуарды бошотууда жана толтурууда анын газ мейкиндигинин көлөмүнүн өзгөрүшүнөн келип чыккан "чоң дем алуудан" бөлүнүп чыгуулар;

резервуардын чатыры тыгыз жабылбаганда газ мейкиндигин желдетүүдөн болгон бөлүнүүлөр.

Резервуарларда узак мөөнөттүү сактоо шарттарында газ конденсатынын чыгышы негизинен « кичине дем алуу» учурунда пайда болот.

Буулануу учурундагы конденсаттын бөлүнүүсүн аныктоо үчүн резервуарлардан углеводороддордун жоготууларын кыйыр түрдө аныктоо ыкмасы (Кошумча Г-да келтирилген).

2.1. « кичине дем алуу» учурундагы конденсаттын бууланышы температуранын өзгөрүшүнө байланыштуу резервуардын газ мейкиндигиндеги басымдын жогорулашынан улам пайда болот. Басым дем алуучу клапанды ачууга жетиштүү деңгээлге жеткенде, бууланган аба менен аралашма атмосферага бөлүнөт.

"Кичине дем алуулардан" жылдык орточо конденсат бөлүнүшү G_м.д,  жер үстүндөгү сталь цилиндр резервуарлар үчүн төмөнкү формула менен эсептелет

  Г _м.д. =1,37× R _ort × D ^1,8 × K _okr × K _v × r _k ,                                (3)

 

мында: Р_ср.г  – резервуардагы орточо жылдык температурадагы конденсаттын каныккан буусунун басымы, кгс/см²; Д – резервуардын диаметри, м; К_окр – резервуардын сырткы боёгуч катмарынын таасирин эске алган коэффициент (ак боёк үчүн К_окр = 0,75, алюминий боёгу үчүн К_окр = 1,0, кызыл же боёлбогон үчүн К_окр = 1,25); К_в  – резервуардагы газдык мейкиндиктин бийиктигинин таасирин эске алган коэффициент; r_к – резервуарда сакталган конденсаттын тыгыздыгы, г/м³; 1,37 – тажрыйба жолу менен алынган коэффициент.

Конденсаттын каныккан буусунун басымы Р_ср.г, кгс/см²; эки өлчөмдүн орточо арифметикалык мааниси сынактын жыйынтыгы катары кабыл алынат.Резервуардагы газ мейкиндиктин бийиктигинин таасирин эске алган коэффициент К_в тажрыйба жолу менен алынган формула боюнча эсептелет.

K _v = 0,175×(0,328× H _g +5) ^0,57 - 0,1, (4)

 

мында H _g - газ мейкиндигинин бийиктиги, м;

Формула (4) жыл ичинде абанын орточо суткалык температурасынын өзгөрүшү Dt_в = 9 °С болгон шартта алынган. Эгерде Dt_в башка мааниге ээ болсо, анда "кичине дем алуу" учурунда бөлүнүп чыккан конденсаттын көлөмү G_м.д  формула (13.3) боюнча, фактикалык суткалык температура термелүүсүнө пропорционалдуу түрдө эсептелет.

Конденсат жер алдындагы резервуарларда сакталганда, "кичине дем алуу" учурунда углеводороддордун бөлүнүшү абдан аз өлчөмдө болот, ошондуктан аларды эске албаса деле болот.

2.2. «Чоң дем алуудан» буулануу резервуарды конденсат менен толтурууда болот, натыйжада газ мейкиндигинен буу-аба аралашмасы атмосферага чыгарылат.

«Чоң дем алуудан» чыккан жылдык мунай продуктуларынын, анын ичинде газ конденсатынын бөлүнүүлөрү G_б.д, т, тажрыйбалык формула боюнча эсептелет:

 

  G _b.d =3× P _ort.g × V × r _k /700,                                  (5)

мында: Р_ср.г  — продукттун орточо жылдык температурасындагы конденсаттын каныккан буулардын басымы, кгс/см²; V — резервуардын жылдык айлануусу, м³; r_к — конденсаттын тыгыздыгы, г/м³.

Резервуардын жылдык айлануусу V, м³, төмөнкү формула боюнча эсептелет:

               V = n × V _пол (6)

 

мында: n – резервуар жыл ичинде канча жолу бошотулганын (жүктөн толугу менен бошогон учурлардын саны) көрсөтөт;

V_пол  – резервуардын пайдалуу көлөмү, м³ (V_пол  = 0,95 × V₀, мында V₀ – резервуардын толук көлөмү, м³).

2.3. Углеводороддордун резервуарлардан жыл ичинде буулануу жолу менен бөлүнүшүн эсептөө үчүн эксперименттик жана эсептик маалыматтардын негизинде алынган, "кичине жана чоң дем алуу" процесстерин, анын ичинде "кайра дем чыгарууну" да эске алган жалпы тажрыйбалык теңдеме төмөнкүдөй түргө ээ.

(7)

мында: M₁^жыл – резервуардан i-компоненттеги конденсаттын (углеводороддор С₅⁺ₙ) "кичине жана чоң дем алуу" процесстеринен улам бөлүнүшү, т/жыл;

Q_ж  – резервуарга же резервуарлар тобуна жыл ичинде куюлган суюктуктун көлөмү, м³/жыл;

Kᵢ – атмосфералык басымдагы конденсаттын i-компонентинин буусу менен суюктугу менен резервуардагы газ мейкиндигинин температурасынын ортосундагы тең салмактуулук константасы;

Cᵢ – суюктуктун курамындагы i-компоненттин концентрациясы, молдук үлүштөр менен;

тᵢ – i-компоненттин молекулярдык массасы, кг/моль;

К₁ – резервуардан конденсаттын атмосферага "кичине дем алуу" жолу менен бөлүнүшүн аныктоочу коэффициент (түндүк климаттык зона үчүн К₁ = 1,07, орто зона үчүн К₁ = 1,14, түштүк зона үчүн К₁ = 1,25);

К₂ – бөлүнүүлөрдү азайтуучу техникалык каражаттардын таасирин мүнөздөчү коэффициент (13.1-таблицадагы тажрыйба маалыматтары боюнча аныкталат);

t_г.пр  – резервуардагы газ мейкиндиктин орточо жылдык температурасы, °С;

0,0134 – тажрыйбалык коэффициент, К/(м³×кг).

Кᵢ чоңдугу формуласы боюнча аныкталат

K _i = P _i / P _a , (8)

мында: Р_i  – газ мейкиндигиндеги температурада i-компоненттеги конденсаттын буусунун басымы, мм сымап мамычасы (мм рт.ст);

Р_а – атмосфералык басым, мм сымап мамычасы (мм рт.ст);

Таблица 1

 

Бөлүнүүлөрдү кыскартууга багытталган техникалык каражаттарды мүнөздөп берүүчү К₂ коэффициентинин маанилери көрсөтүлгөн таблица.