Тиркеме 1 (Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 25-февралындагы № 01-01/50 буйругуна)

 

ЖЫЛУУЛУК ЭЛЕКТР БОРБОРУНДАГЫ КАЗАНДЫК АГРЕТТАРЫНАН АТМОСФЕРАГА БУЛГООЧУ ЗАТТАРДЫН ДҮҢ ЭМИССИЯСЫН АНЫКТОО МЕТОДИКАСЫ

 

Бул методика 30 т/сааттан жогору буу чыгаруучу буу казандарга жана 35 МВт (30 Гкал/саат) жана андан жогору кубаттуулуктагы сууга ысытуу казандарына, ошондой эле стационардык газ турбиналуу курулмаларга жайылтылат. Документ жылуулук электр станцияларында жана казандарда катуу, суюк жана газ түрүндөгү отунду жагууда пайда болгон түтүн газдары аркылуу атмосферага чыккан булгануучу заттардын таштандыларын аныктоо ыкмаларын белгилейт. Бул аныктоолор түтүн газдарындагы булгандуучу заттардын концентрациясын мезгил-мезгили менен өлчөө же эсептөө жолу менен жүргүзүлөт.

Бул жетекчилик документ төмөнкүдө колдонулат:

- 2-ТП (аба) формасы боюнча статистикалык отчет түзүүдө;

-болгон жоболорго ылайык атмосферага ташталуучу заттардын максималдуу жол берилген (МЖБ) жана убактылуу макулдашылган (УМБ) нормативдерин аныктоодо;

- чыгашаларды азайтуу боюнча иштерди пландаштырууда;

- электр станциясынын экологиялык паспортун түзүүдө;

- РД 34.02.306-96 “Жылуулук электр станцияларында жана казандарда атмосферага чыгыштарды көзөмөлдөөнү уюштуруунун эрежелери” документине ылайык, мезгил-мезгили менен чыгашаларды контролдоо тартибинде.

Отчеттук мезгилдеги булгануучу заттардын жалпы таштандыларын (тонна менен) аныктоодо эсептөө формулаларына киргизилген баштапкы көрсөткүчтөрдүн маанилери жылуулук электр станциясынын отчеттук маалыматтары боюнча алынып, ошол мезгил үчүн орточо эсептелет. Булгануучу заттардын максималдуу таштандыларын (г/секунда менен) аныктоодо отун чыгымдарынын мааниси отчеттук мезгил ичинде казан жабдууларынын эң жогорку электрдик жана жылуулук жүктөмдөрүнө негизделип алынат.

1. Аспаптык өлчөөлөрдүн маалыматтары боюнча газ түрүндөгү булгануучу заттардын таштандыларын аныктоо

1.1 Дым газдары менен атмосферага түшкөн j булгануучу заттын Мj жалпы көлөмү (г/сек, т/жыл, т/тогуз ай, т/ай) төмөнкү теңдеме боюнча эсептелет

M_j = c_j V_с.г B_p k_п, (1)

 

мында сj — j булгануучу заттын массалык концентрациясы (мг/м³), кургак түтүн газдарында стандарттык аба ашыкчалыгы коэффициенти α₀ = 1,4 жана нормалдуу шарттарда ¹⁾; 1.2-пункт боюнча аныкталат;

¹) Температура 273 К жана басым 101,3 кПа.

Бул жерде жана андан ары (3-бөлүмдө атайын белгиленген учурларды кошпогондо), газ түрүндөгү булгануучу заттардын массалык концентрациясы, кургак түтүн газдарынын көлөмү жана газ түрүндөгү отундун чыгымы нормалдуу шарттарда алынат.

V_c.г - 1,4 болгондо, 1 кг (1 м³) отун толук күйгөндө пайда болгон кургак түтүн газынын көлөмү, м³/кг отунга (м³/м³ отунга);

В_р - эсептелген отун сарпталышы, п. 1.3 боюнча аныкталат; чыгындыны грамм/секунда менен аныктоодо – т/саат (миң м³/саат) менен алынат; отчеттук мезгилге тонна менен – т/жыл, т/квартал, т/ай (миң м³/жыл, миң м³/квартал, миң м³/ай) менен алынат;

kп — кайра эсептөө коэффициенти; таштандыларды грамм/секундада эсептегенде kп = 0,278·10⁻³; тонна менен эсептегенде kп = 10⁻⁶.

1.2 j булгануучу заттын сj массалык концентрациясы өлчөнгөн концентрация боюнча, мг/нм³, төмөнкү катышма аркылуу эсептелет

, (2)

 

мында α — үлгү алынган жердеги абанын ашыкчалык коэффициенти.

__________________

¹⁾Температура 273 К жана басым 101,3 кПа. Бул жерде жана кийинкилерде, өзгөчө белгиленген учурларды (3-бөлүм) эске албаганда, газ түрүндөгү булгануучу заттардын массалык концентрациясы, кургак түтүн газынын көлөмү жана газ түрүндөгү отундун сарпталышы нормалдуу шарттарда алынат.

²⁾ Булгандуучу заттардын концентрациясын өлчөө атмосферага чыккан булгануучу заттардын чыгашаларын инвентаризациялоо (нормалоо, көзөмөлдөө) боюнча тармактык методикалык документтердин тиешелүү жоболору менен жөнгө салынат.

 

Эгерде j булгануучу заттын Ij көлөмдүк концентрациясын өлчөөгө арналган приборлор колдонулса, массалык концентрация төмөнкү катышма боюнча эсептелет

, (3)

 

мында Ij — α аба ашыкчалык коэффициенти шартында өлчөнгөн көлөмдүк концентрация, ppm;

ρj — булгануучу заттын менчик салмагы, кг/нм³.

Казан жабдууларынын түтүн газдарында атмосферага чыгарылуучу негизги газ түрүндөгү булгануучу заттар үчүн (азот кычкылдары NO₂ га кайра эсептелип, көмүртек оксиди жана күкүрт диоксиди) менчик салмак маанилери төмөнкүдөй:

 

 кг/м³,

 кг/м³, (4)

 кг/м³

Бул маанилер аталган газдар идеалдуу деп эсептелген учурда алынган; мындай божомолдон чыккан катачылык өлчөө каталарына салыштырмалуу кыйла аз.

Аба ашыкчалык коэффициенти жетиштүү тактык менен болжолдуу кычкылтек формуласы боюнча аныкталышы мүмкүн.

, (5)

 

мында O₂ — түтүн газдарынын үлгүсү алынган жердеги өлчөнгөн кычкылтек концентрациясы, %.²⁾

Булгануучу заттын максималдуу таштандыларын г/секундада эсептегенде, отчеттук мезгил ичиндеги эң жогорку жылуулук жана электр жүктөмдөрүндө ушул заттын массалык концентрациясынын максималдуу маанилери алынат.

Узак убакыт аралыгындагы жалпы таштандыларды (тонна менен) аныктоодо, бул убакыт аралыгындагы булгануучу заттын массалык концентрациясынын орточо маанисин колдонуу керек. Орточо массалык концентрация казандын ушул мезгил ичиндеги орточо жүктөмү боюнча эсептелет. Бул үчүн алдын ала түзүлгөн булгануучу заттардын концентрациясынын казан жүктөмүнө көз карандылык графиктери колдонулат. Бул көз карандылыктар кеминде үч чекит боюнча — минималдуу, орточо жана максималдуу жүктөмдөрдө түзүлүшү зарыл. ³⁾

_______________________

¹⁾                     1 ppm = 1 см³/м³ = 0,0001 % көлөм.

²⁾                    Аба ашыкчалык коэффициенти αни так аныктоо үчүн (5) теңдемеге ашыкча кычкылтектин концентрациясынын маанисин коюу керек.

Бирок эгерде мештин иштөө режими нормалдуу камсыздалса, анда СО, H₂, СН₄ жана СnНm көлөмү боюнча 0,01 %дан ашпайт жана мындай учурда төмөнкүчө эсептесе болот:

.

³⁾                    Күкүрт диоксидинин узак убакыт аралыгындагы жалпы таштандыларын аныктоодо эсептөө ыкмасын колдонуу зарыл (кар. 2-бөлүм, 2.2-пункт ушул жетекчилик документинде).

 

 

1.3 Эсептик отун чыгымы Вр, т/саат (мин м³/саат) же т/жыл, т/тогуз ай, т/ай (мин м³/жыл ж.б.) төмөнкү катышма боюнча аныкталат

, (6)

 

мында В — казандын отун чыгымы, т/саат (мин м³/саат) же т/жыл (мин м³/жыл) ж.б.;

q₄ — отундун механикалык толук эмес күйүүсүнөн болгон жылуулук жоготуулары, %.

В мааниси прибор көрсөткүчтөрү боюнча же (казанды сыноо учурунда) тескери жылуулук балансына ылайык аныкталат.

1.4 Кургак түтүн газдарынын көлөмүн Vс.г эсептөө нормативдик ыкма¹⁾ менен жагылган отундун химиялык курамына же таблицалык маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт. Эсептөө формулалары 4-бөлүктө да келтирилген.

Жагылган отундун курамы тууралуу маалымат жетишсиз болгон учурда кургак түтүн газдарынын көлөмү болжолдуу формула боюнча эсептелиши мүмкүн.

, (7)

 

мында — отундун күйүү жылуулугу, МДж/кг (МДж/м³);

K — отундун мүнөзүн эсепке алган коэффициент, ал төмөнкүдөй:

газ үчүн ………………………. 0,345

мазут үчүн ……………………. 0,355

таш көмүр үчүн ………………. 0,365

күрөң көмүр үчүн …………….. 0,375

мында - отундун күйүү жылуулугу, МДж/кг (МДж/м³);

1.5 (3), (5) жана (7) формулаларын эске алуу менен (1) катышмасы, приборлор аркылуу ppm менен көлөмдүк концентрация өлчөнгөн учурда, булгануучу заттын Mj жалпы көлөмүн эсептөө үчүн төмөнкүдөй түрдө жазылат

. (8)

(4) формуланы эске алуу менен азот оксиддеринин, көмүртек оксидин жана күкүрт диоксидин жалпы көлөмү төмөнкү катышмалар боюнча эсептелет

, (9)

,                                               (10)

. (11)

1–3 сүрөттөрүндө (5 бөлүк) атмосферага газ түрүндөгү булгануучу заттардын г/секундадагы чыгыштарын графикалык баалоого мүмкүндүк берген номограммалар келтирилген. Номограммага тиешелүү формулаларда kn ордуна анын 0,278·10⁻³кө барабар мааниси коюлган.

__________________

¹⁾ Казан агрегаттарынын жылуулук эсептөөсү: Нормативдик ыкма. — М.: Энергия, 1973.

 

1.6 Азот оксиди жана азот диоксиди үчүн өзүнчө белгиленген ПДКлар менен, ошондой эле атмосферадагы абада азот оксидин трансформациясын эске алуу менен, азот оксиддеринин жалпы көлөмү алардын курамдык бөлүктөрүнө (бул заттардын молекулалык массаларынын айырмачылыгын эсепке алуу менен) бөлүнөт.

                       , (12)

, (13)

 

мында μNO жана μNO₂ — NO жана NO₂нин молекулалык салмагы, тиешелүүлүгүнө жараша 30 жана 46;

0,8 — азот оксидин диоксидге трансформациялоо коэффициенти.

Трансформация коэффициентинин сандык мааниси ушул методиканы негизинде белгилениши мүмкүн, бирок 0,8ден ашпашы керек.

Газ түрүндөгү булгануучу заттардын атмосферага чыгышын эсептөө мисалы 6 бөлүктө келтирилген.

1.7 Ар кандай түрдөгү отундарды биргелешип жаккан учурда, атмосферага түшкөн Mj булгануучу заттын жалпы көлөмү (г/сек, т/жыл ж.б.) анын массалык концентрациясынын казандын жүктөмүнө болгон эксперименталдык көз карандылыктары боюнча аныкталат. Бул көз карандылыктардын графиктери ар бир жагылган отун түрү үчүн кеминде үч эксперименталдык чекит боюнча — минималдуу, орточо жана максималдуу жүктөмдөрдө — түзүлөт.

Эсептөөлөр (1)-формула боюнча жүргүзүлөт. Ошол эле учурда г/секундадагы максималдуу чыгымдар 1.7.1-пунктка ылайык, ал эми отчеттук мезгил ичиндеги тоннадагы жалпы чыгымдар 1.7.2-пунктка ылайык эсептелет.

1.7.1 j булгануучу заттын максималдуу чыгымын г/секундада аныктоо үчүн (1)-формулага сj массалык концентрациясынын максималдуу мааниси коюлушу керек.

Сj нин максималдуу мааниси мг/м³тө төмөнкү формула боюнча аныкталат

c_j = c_jmax1 d_max + c_jmax2 (1 - d_max),                                               (14)

 

мында сjmax₁ жана сjmax₂ — тиешелүүлүгүнө жараша биринчи жана экинчи түрдөгү отун жаккандагы j булгануучу заттын массалык концентрациясынын максималдуу маанилери, мг/м³;

алар массалык концентрациялардын казандын жүктөмүнө болгон эксперименталдык көз карандылыктары боюнча аныкталат; δmax — j булгануучу заттын эң жогорку концентрациясын (сjmax₁ же сjmax₂) жараткан отундун максималдуу үлүшү (жылуулук боюнча);

ал максималдуу жүктөмдө иштеп жаткан казандын отундук балансынын негизинде аныкталат. Кургак газдардын көлөмү Vс.г төмөнкү формула боюнча эсептелет

V_с.г = V_с.г1 · d_max + V_с.г2 (1 - d_max), (15)

 

мында Vc.г₁ жана Vc.г₂ — тиешелүүлүгүнө жараша биринчи жана экинчи түрдөгү отун жагылганда пайда болгон кургак түтүн газдарынын көлөмү, м³/кг шарттуу отун; алар нормативдик ыкма боюнча же ушул методиканын 1.4-пунктуна ылайык аныкталат жана шарттуу отунга кайра эсептелет. Эсептик отун чыгымы Вр төмөнкү формула боюнча аныкталат

B_p = B_p1 + B_p2, (16)

 

мында Вр₁ жана Вр₂ — биринчи жана экинчи түрдөгү отундун эсептик чыгымдары, т шарттуу отун/саат; алар максималдуу жүктөмдө жана j булгануучу заттын эң жогорку концентрациясын жараткан отундун максималдуу үлүшүндө (жылуулук боюнча) аныкталат.

1.7.2 j булгануучу заттын жалпы чыгымдарын т/жыл ж.б. менен аныктоо үчүн (1)-формулага отчеттук мезгилдеги массалык концентрациянын орточо мааниси сjср коюлушу керек.

сjср массалык концентрациясынын орточо мааниси мг/м³тө төмөнкү формула боюнча аныкталат

c_jср = c_jср1 d + c_jср2 (1 - d), (17)

 

мында сjср₁ жана сjср₂ — отчеттук мезгилдеги орточо жүктөмдө биринчи жана экинчи түрдөгү отун жагылгандагы j булгануучу заттын массалык концентрациясынын орточо маанилери, мг/м³; алар массалык концентрациялардын казандын жүктөмүнө болгон эксперименталдык көз карандылыктары боюнча аныкталат;

δ — отчеттук мезгил ичиндеги биринчи түрдөгү отундун үлүшү (жылуулук боюнча).

Кургак газдардын көлөмү Vc.г төмөнкү формула боюнча эсептелет

V_с.г = V_с.г1 d + V_с.г2 (1 - d), (18)

 

мында V_с.г1 жана V_c.г2— тиешелүүлүгүнө жараша биринчи жана экинчи түрдөгү отун жагылганда пайда болгон кургак түтүн газдарынын көлөмү, м³/кг шарттуу отун; алар нормативдик ыкма боюнча же ушул методиканын 1.4-пунктуна ылайык аныкталат жана шарттуу отунга кайра эсептелет. Эсептик отун чыгымы В_р төмөнкү формула боюнча аныкталат

B_p = B_p1 + B_p2, (19)

 

мында В_р1 жана В_р2 — отчеттук мезгил ичиндеги тиешелүүлүгүнө жараша биринчи жана экинчи түрдөгү отундун эсептик чыгымдары, т шарттуу отун.

Газ жана көмүрдү биргелешип жагууда азот оксиддеринин максималдуу жана жалпы чыгымдарын эсептөөнүн мисалы 7-бөлүктө келтирилген.

2. Газ түрүндөгү булгануучу заттардын таштандыларын эсептөө ыкмалары менен аныктоо

2.1 Азот оксиддери

2.1.1 Отунду факелдик ыкма менен күйгүзгөн отканалык орнотмолор үчүн азот оксиддеринин бөлүнүп чыгышын эсептөө

 Өзгөчө учурларда, эгерде иштеп жаткан казандардын түтүн газдарында азот оксиддеринин концентрациясын өлчөө мүмкүн болбосо, азот оксиддеринин чыгарылышын эсептөө ыкмасы менен аныктоого жол берилет. Бул үчүн РД 34.02.304-95 "Жылуулук электр станцияларынын казандарынын түтүн газдарындагы азот оксиддеринин чыгымдарын эсептөө боюнча методикалык көрсөтмөлөрдү" колдонуу сунушталат. Бул методикалык көрсөтмөлөр буу чыгаруусу 75 т/сааттан жогору болгон буу казандарына жана жылуулук өндүрүмдүүлүгү 58 МВт (50 Гкал/саат) болгон суу ысытуучу казандарга, ошондой эле факелдик жагуу ыкмасы колдонулган от жаккычтарда катуу, суюк жана газ түрүндөгү отун жагууга жайылтылат.

30–75 т/саат буу чыгаруучу буу казандары жана 35–58 МВт (30–50 Гкал/саат) жылуулук кубаттуулугундагы суу ысытуучу казандар үчүн төмөнкү эсептик ыкма колдонулат.

Катуу, суюк жана газ түрүндөгү отун жагылганда казандын түтүн газдары аркылуу атмосферага чыккан азот оксиддеринин (NO₂ге эсептегенде) жалпы көлөмү, г/секунда (т/жыл ж.б.) менен, төмөнкү катышма боюнча эсептелет

, (20)

 

мында В  — отун чыгымы, т шарттуу отун/саат (т шарттуу отун/жыл ж.б.);

— азот оксиддеринин чыгышын мүнөздөгөн коэффициент, ушул методиканын 2.1.1.1-пунктуна ылайык аныкталат, кг/т шарттуу отун;

q₄ — отундун механикалык толук эмес күйүүсүнөн болгон жылуулук жоготуулары, %;

β₁ — жагылган отундун сапатынын азот оксиддеринин чыгышына тийгизген таасирин эсепке алган коэффициент, ушул методиканын 2.1.1.2-пунктуна ылайык аныкталат;

β₂ — күйгүзгүчтөрдүн конструкциясын эсепке алган коэффициент, ал күйгүзгүчтөр үчүн төмөнкүчө алынат:

вихревик — 1,0,

түз агымдуу — 0,85;

β₃ — шлак чыгаруу ыкмасын эсепке алган коэффициент, ал төмөнкүдөй барабар:

катуу шлак чыгарууда — 1,0,

суюк шлак чыгарууда — 1,6;

ε₁ — рециркуляцияланган газдардын отко киргизүү шарттарына жараша азот оксиддеринин чыгышына тийгизген таасиринин эффективдүүлүгүн мүнөздөгөн коэффициент, ушул методиканын 2.1.1.3-пунктуна ылайык аныкталат;

ε₂ — эки баскычтуу жагууда негизги күйгүзгүчтөрдөн тышкары абанын бөлүгүн (δв) берүү учурунда, казандын жалпы аба ашыкчалыгын сактоо шарты менен, азот оксиддеринин чыгымдарын азайтуу коэффициенти, 7-бөлүктө 6 сүрөтү боюнча аныкталат;

r — түтүн газдарын рециркуляциялоо даражасы, %;

ηаз — азот тазалоочу жабдууда кармалган азот оксиддеринин үлүшү;

no жана nк — азот тазалоочу жабдуунун жана казандын иштөө узактыгы, саат/жыл;

kn — кайра эсептөө коэффициенти, жалпы чыгымдарды грамм/секундада эсептегенде kn = 0,278, тоннада — kn = 10⁻³.

2.1.1.1 Коэффициент эмпирикалык формулалар боюнча эсептелет:

— 30дан 75 т/саатка чейин буу чыгаруучу буу казандар үчүн

, (21)

 

мында D_н жана D_ф — тиешелүүлүгүнө жараша казандын номиналдуу жана фактикалык буу чыгаруучулугу, т/саат;

— 125–210 ГДж/саат (30–50 Гкал/саат) өндүрүмдүүлүктөгү суу ысытуучу казандар үчүн

, (22)

 

мында Q_н жана Q_ф — тиешелүүлүгүнө жараша казандын номиналдуу жана фактикалык жылуулук өндүрүмдүүлүгү, ГДж/саат; Белгилей кетүү — катуу отун жагылганда (21) жана (22) формулаларында Q_ф жана D_ф ордуна D_н жана Q_н коюлат.

2.1.1.2 Катуу отун жагылгандагы β₁ маанилери төмөнкү формулалар боюнча эсептелет:

 

эгер aт £ 1,25	b1 =0,178 + 0,47 Nr,	(23)
эгер aт >1,25	b1 = (0,178 + 0,47 Nr) aт/1,25,	(24)

Мында N^r - отундагы азоттун курамы, күйүүчү массага карата %. Суюк жана газ түрүндөгү отун жагылганда β₁ коэффициентинин маанилери 1-таблица боюнча кабыл алынат

 

Таблица 1

 

 

Эки түрдөгү отун бир убакта жагылып, алардын биринин чыгымы 90 %дан ашса, β₁ коэффициенти негизги отун түрү боюнча алынат. Калган учурларда β₁ коэффициенти отун боюнча орточо салмактык мааниде аныкталат. Эки түрдөгү отун үчүн

, (25)

 

мында ,  жана В', В" - тиешелүүлүгүнө жараша ар бир отун түрүнүн коэффициенттери жана казанга болгон отун чыгымдары.

2.1.1.3 Номиналдуу жүктөмдө жана түтүн газдарын рециркуляциялоо даражасы r 20 %дан аз болгон учурда ε₁ коэффициентинин маанилери төмөнкүдөй кабыл алынат:

- газ жана мазут жагууда жана рециркуляцияланган газдарды киргизүүдө

подтопко (күйгүзгүчтөр тик экрандарда жайгашканда)....... 0,0025,

күйгүзгүчтөрдүн алдындагы тешиктер аркылуу.................... .......... 0,015,

күйгүзгүчтөрдүн тышкы каналы аркылуу................................. .......... 0,025,

аба үйлөөдө жана эки аба агымын бөлүүдө.......................... .......... 0,035;

- жогорку температурада¹) катуу отун жагууда жана рециркуляцияланган газдарды киргизүүдө

биринчи аэросмеське................................................................... .......... 0,010,

экинчи абага................................................................................... .......... 0,005;

- төмөнкү температурада²) катуу отун жагууда e₁ = 0.

Жүктөм номиналдуу деңгээлден төмөн болгондо ε₁ коэффициенти f коэффициентине көбөйтүлөт, ал төмөнкү катышма боюнча аныкталат

. (26)

(26)-формула төмөнкү шартта жарактуу 0,5 £ D_ф/D_н £ 1.

_____________________

¹⁾ Жогорку температурадагы жагуу деп бардык көмүрлөрдү суюк шлак чыгаруу менен мештерде жагууну, төмөнкү күйүү жылуулугу 23,05 МДж/кг же андан жогору болгон учурларды, ошондой эле катуу шлак чыгаруу менен мештерде жалындын температурасы 1500 °C же андан жогору болгон жагууну түшүнүшөт.

²⁾ Төмөнкү температурадагы жагуу деп катуу отунду төмөнкү күйүү жылуулугу 23,05 МДж/кгдан төмөн болгон жана катуу шлак чыгаруу менен мештерде жалындын температурасы 1500 °Cдан төмөн болгон жагууну түшүнүшөт.

 

2.1. 2. Газ турбиналуу курулмалар үчүн азот оксиддеринин чыгымдарын эсептөө

Газ турбиналуу курулмалардын иштетилген газдары менен атмосферага чыккан азот оксиддеринин (NO₂ге эсептегенде) жалпы көлөмү, г/секунда, т/жыл ж.б., төмөнкү катышма боюнча эсептелет

, (27)

 

мында - иштетилген газдардагы азот оксиддеринин NO₂ге эсептелген концентрациясы NO₂, мг/м³;

V_c.г - турбинадан чыккан кургак түтүн газдарынын көлөмү, м³/кг отун (м³/м³ отун), төмөнкү формула боюнча эсептелет

, (28)

 

мында - газдардын теориялык көлөмү, м³/кг топл. (м³/м³ топл.);

V⁰ - теориялык жактан зарыл болгон абанын көлөмү, м³/кг топл. (м³/м³ топл.);

- Турбинадан кийинки чыккан газдагы абанын ашыкча коэффициенти;

- отундун 1 кг үчүн суу буусунун теориялык көлөмү, м3 (отундун 1 м3 үчүн м3);

В_к.с - күйүү камерасындагы отундун чыгымы; грамм менен секундасына чыгарууну аныктоодо B_к.с т/саат (миң м3/саат) менен алынат; отчеттук мезгил үчүн тонна менен – т/жыл, т/квартал, т/ай (миң м3/жыл, миң м3/квартал ж.б.).;

k_n - Коэффициентти кайра эсептөө; секундасына грамм менен чыгарууну аныктоодо k_n = 0,278·10^-6; тонна менен - k_n = 10^-6.

2-таблицада айрым иштеп жаткан орнотмолор үчүн номиналдык режимдерде иштегенде газ турбинасынын чыгуучу газдарындагы азот оксиддеринин концентрациялары (NO2ге карата) келтирилген.

мында — теоретикалык газ көлөмү, м³/кг отун (м³/м³ отун);

V₀ — теоретикалык зарыл аба көлөмү, м³/кг отун (м³/м³ отун);

a_от — турбинадан чыккан иштетилген газдардагы аба ашыкчалык коэффициенти;

— теоретикалык суу буусунун көлөмү, м³/кг отун (м³/м³ отун);

В_к.с — күйүү камерасындагы отун чыгымы;

чыгым грамм/секунда менен аныкталганда Bк.с т/саат (миң м³/саат) менен алынат;

В_к.с отчеттук мезгил үчүн тонна менен — т/жыл, т/тогуз ай, т/ай (миң м³/жыл, миң м³/тогуз ай ж.б.) менен алынат;

k_n — кайра эсептөө коэффициенти;

чыгым грамм/секундада аныкталганда k_n = 0,278·10⁻³;

тоннада — k_n = 10⁻⁶.

2-таблицада айрым иштеп жаткан ГТУлар үчүн номиналдуу режимде иштегендеги NO₂ге эсептелген азот оксиддеринин концентрациялары келтирилген.

Энергетикалык ГТУларда абаны күйүү зонасына кезектеп киргизүүчү жогорку кубаттуу күйүү камералары жана бардык аба фронттук түзүлүш аркылуу берилүүчү микрофакелдик күйүү камералары колдонулган учурда, азот оксиддеринин концентрациясы, мг/м³ менен, болжолдуу төмөнкү формула боюнча эсептелет

, (29)

мында а — отун түрүнө жараша өзгөрүүчү коэффициент, ал төмөнкүдөй:

-          жогорку кубаттуу күйүү камераларында жагууда: табиғи газ.................................................1,8 газотурбиналык жана дизелдик отун....2,4

-          микрофакелдик күйүү камераларында жагууда: табиғи газ.................................................6,2 газотурбиналык жана дизелдик отун....7,7

k_т — турбина алдындагы газдардын температурасынын (Тг.т) NOₓ пайда болушуна тийгизген таасирин чагылдырган коэффициент. kтнин Тг.тдан көз карандылыгы күйүү камераларынын эки тиби үчүн 7 жана 8 сүрөттөрүндө (7 бөлүк) берилген.

k_p — күйүү камерасындагы басымдан азот оксиддеринин концентрациясынын көз карандылыгын чагылдырган коэффициент.

, (30)

 

мында p_в - күйүү камерасындагы аба басымы, МПа.

 

Таблица 2