1-тиркеме

 

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2026-жылдын 29-июнундагы № 448 токтому менен бекитилди)

 

2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын чакан жана орто

ишкердигин колдоо жана өнүктүрүү программасы

 

1-бөлүм. Киришүү

§ 1. Стратегиялык максаттар жана багыттар

§ 2. ЧОИ-2030 программасынын негизги принциптери

§ 3. Ишкердикти өнүктүрүү факторлору

2-глава. Кырдаалды талдоо

§ 1. ЧОИ секторунун макроэкономикалык аспекттери

§ 2. Мыйзам чыгаруу жана институттук чөйрө

§ 3. Ишкердикти колдоонун санариптик системасы

§ 4. Ресурстарга жетүү

§ 5. Аймактык диспропорция

3-глава. ЧОИ секторун өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары

§ 1. Кыргыз Республикасында ЧОИ субъекттерин колдоо институттарынын консорциуму жана финансылык колдоо инструменттери

§ 2. Санариптик ядро – «ЧОИ-хаб» жана «Бизнес-Түндүк» улуттук сервистик платформасы

§ 3. Алдын ала белгилүү жөнгө салуу чөйрөсүн түзүү: ишкердикти мамлекеттик жөнгө салууну системалуу жаңылоо жана ишкерлердин укуктарын коргоо

§ 4. Кластердик мамиле: региондордун экономикалык потенциалын теңдөө

§ 5. Жаңы типтеги ишкерлердин санариптик жана башкаруу көндүмдөрүн өнүктүрүү үчүн билим берүү экосистемасы

4-глава. Ишке ашыруу процессин башкаруу

5-глава. Мониторинг жүргүзүү жана баалоо

6-глава. Күтүлүүчү натыйжалар

7-глава. Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер

 

1-бөлүм. Киришүү

 

1. 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын чакан жана орто ишкердигин колдоо жана өнүктүрүү программасы (мындан ары – ЧОИ-2030 программасы) Кыргыз Республикасынын Президентинин 2025-жылдын 5-июнундагы № 178 «2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө» Жарлыгы менен бекитилген 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасына ылайык иштелип чыккан жана ишкерлердин укуктарын коргоо, жагымдуу ишкердик чөйрөнү түзүү жана чакан жана орто ишкердик секторунун туруктуу өнүгүүсүн тездетүү боюнча өлкө жетекчилиги койгон милдеттерди ишке ашырууга багытталган.

ЧОИ-2030 программасын иштеп чыгуу үчүн негиз ЧОИ секторун комплекстүү макроэкономикалык талдоонун натыйжалары, Кыргыз Республикасынын бардык региондорундагы 500дөн ашык ишкерди социологиялык сурамжылоонун маалыматтары, ошондой эле бизнестин, мамлекеттик органдардын, өнүктүрүү институттарынын өкүлдөрүнүн жана эл аралык эксперттердин катышуусу менен стратегиялык сессиялардын жыйынтыктары болду. Бул ишкерлердин реалдуу керектөөлөрүн, ишкердик активдүүлүктү өнүктүрүүнүн тармактык жана региондук өзгөчөлүктөрүн эске алууга мүмкүнчүлүк берди.

2. ЧОИ-2030 программасы ишкердин жашоо циклинин жана долбоордук-программалык мамиленин негизинде ишкердикти өнүктүрүүнүн заманбап башкаруу моделине өтүүнү карайт, мында негизги демилгелер системалуу долбоорлор, институттук реформалар жана бизнести мамлекеттик колдоонун интеграцияланган механизмдери аркылуу ишке ашырылат.

3. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу туруктуу ишкердик экосистеманы түзүүгө, улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, ишкердик субъекттердин инвестициялык жана экспорттук активдүүлүгүн кеңейтүүгө, ошондой эле жаңы жумуш орундарын түзүүгө жана калктын бакубаттуулугун жогорулатууга багытталган.

 

§ 1. Стратегиялык максаттар жана багыттар

 

4. 2030-жылга карата Кыргыз Республикасынын ишкердик чөйрөсүнүн келечегинин картинасы заманбап, интеграцияланган жана технологиялык өнүккөн ишкердик экосистеманы түзүү менен байланышкан, анда ишкер бирдиктүү санариптик мейкиндик аркылуу мамлекеттик колдоого ээ болот, бизнес үчүн мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөр санариптик сервис форматында иштейт, жөнгө салуу чөйрөсү ачык, туруктуу жана болжолдуу болуп саналат, ал эми экономикада компетенттүү, инновацияга багытталган жана региондук жана эл аралык рыноктордо атаандаштыкка жөндөмдүү – ишкерлердин жаңы мууну калыптанат.

5. ЧОИ секторунун өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнө кошкон олуттуу салымына карабастан, анын андан аркы өсүшү бир катар системалык чектөөлөр менен кармалып турат. Негизги тоскоолдуктардын ичине узак мөөнөттүү каржылоого жетүүнүн чектелгендиги, бизнестин жашоо циклинин ар кандай баскычтары үчүн финансылык инструменттердин ар түрдүүлүгүнүн жетишсиздиги, кредиттик ресурстардын жогорку наркы жана алардын кыска мөөнөттүү мүнөзү, жөнгө салуучу жол-жоболорунун татаалдыгы жана фрагменттүүлүгү, ченемдик укуктук базанын тез-тез өзгөрүшү, ишкерлердин мыйзамдуу укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоонун жетишсиз деңгээли кирет.

Кошумча чектөөчү факторлор болуп бизнес үчүн санариптик чечимдердин жетишсиз өнүгүшү, ишкердик жана башкаруучулук компетенциялардын тартыштыгы, мамлекеттик колдоо чараларын начар координациялоо, ошондой эле контролдоо-көзөмөлдөө механизмдеринин ачык эместиги жана укук колдонуу практикасынын бирдей эместиги саналат. Аталган факторлор ишкердик активдүүлүктү төмөндөтөт, бизнестин инвестициялык потенциалын чектейт жана экономикалык иштин олуттуу бөлүгүн формалдаштырууга тоскоолдук кылат.

Ушуга байланыштуу ЧОИ-2030 программасынын стратегиялык максаты болуп өнүктүрүү институттарынын интеграцияланган системасына, ишкердик экосистеманы санариптик трансформациялоого, бизнеске жөнгө салуучу жана административдик жүктү азайтууга, адам капиталын жана ишкердик компетенцияларды өнүктүрүүгө, ошондой эле ишкерлердин финансылык жана финансылык эмес ресурстарга жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүгө негизделген чакан жана орто ишкердикти колдоонун жана өнүктүрүүнүн мамлекеттик саясатынын жаңы моделин түзүү саналат

6. Бул чөйрөдө мамлекеттик саясаттын негизги артыкчылыктары ишкердикти өнүктүрүүнүн инклюзивдүүлүгүн камсыз кылуу, ишкердикте аялдар жана жаштар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү түзүү, экономикалык өсүштүн аймактык тең салмактуулугу, ишкердик кластерлерди өнүктүрүү, жашыл жана санариптик технологияларды интеграциялоо, ошондой эле мамлекеттин, бизнестин жана эл аралык уюмдардын өнөктөштүгүн бекемдөө болуп саналат.

Түзүлүүчү ишкердик чөйрө туруктуу экономикалык өсүштү, жумуш орундарын түзүүнү, инновацияларды өнүктүрүүнү, Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалын кеңейтүүнү жана экономикасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууну камсыз кылуу менен жеткиликтүү, болжолдоно турган жана институттук жактан корголгон болууга тийиш.

7. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруунун стратегиялык алкактары төмөнкү беш багытка негизделет:

1) ЧОИни колдоо консорциумунун базасында ишкердикти колдоонун бирдиктүү экосистемасын түзүү жана ЧОИ үчүн финансылык инструменттерди сапаттуу кеңейтүү;

2) координациялык санариптик ядрону – «ЧОИ-хаб» жана «Бизнес-Түндүк» улуттук сервистик платформасын камтыган ишкердикти колдоонун операциялык борборун түзүү;

3) болжолдоно турган жөнгө салуу чөйрөсүн түзүү, ишкерлердин укуктарын коргоо системасын бекемдөө, мамлекеттик жөнгө салуунун сапатын жогорулатуу;

4) кластерлерди региондук диспропорцияларды жеңүү инструменти катары өнүктүрүү;

5) ишкердик көндүмдөрдү жана санариптик компетенцияларды өнүктүрүү, санариптик экономика жана глобалдык атаандаштык шарттарында натыйжалуу иштөөгө жөндөмдүү ишкерлердин жаңы муунун калыптандыруу.

8. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу негизги системалык долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу программалык-долбоордук мамиленин негизинде жүзөгө ашырылат:

1) «Кластердик өнүктүрүү акселератору»;

2) «ЧОИ-хаб»;

3) «Бизнес-Түндүк».

Аталган долбоорлор ишкердикти колдоо системасын модернизациялоонун институттук негизин түзөт, өзгөчө ЧОИ жана кластердик экосистемаларды өнүктүрүүгө, бизнес үчүн мамлекеттик сервистерди санариптештирүүгө жана мамлекет менен ишкердик коомчулугунун өз ара аракеттенүүсүнүн натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган.

 

§ 2. ЧОИ-2030 программасынын негизги принциптери

 

9. ЧОИ-2030 программасын ийгиликтүү ишке ашыруунун маанилүү шарты болуп мамлекеттик саясаттын ырааттуулугу, реформалардын институттук туруктуулугу жана ишкердикти өнүктүрүүнүн стратегиялык багытын узак мөөнөттүү жактоочулук саналат.

10. ЧОИ-2030 программасы төмөнкү негизги принциптерге негизделет:

биринчиден, ишкердик потенциалды ишке ашыруу. Ар бир активдүү жаран Кыргыз Республикасынын аймагында өзүнүн ишкердик потенциалын ишке ашыруу мүмкүндүгүнө ээ болууга тийиш. Мамлекеттик саясат жашаган аймагына, социалдык статусуна жана тармактык адистешүүсүнө карабастан бизнести түзүү жана өнүктүрүү үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөр чөйрөсүн түзүүгө багытталган;

экинчиден, жөнгө салуучу чөйрөнүн божомолдуулугу жана туруктуулугу. Ишкердикти өнүктүрүү туруктуу жана божомолдуу ченемдик укуктук чөйрөнү талап кылат. Ишкердик чөйрөсүндөгү мыйзамдар ачык-айкындуулук, экономикалык максатка ылайыктуулук жана бизнес-коомчулуктун пикирин милдеттүү эсепке алуу принциптеринин негизинде түзүлүшү керек. Ар бир жаңы ченем далилденген экономикалык жана социалдык баалуулукка ээ болушу жана бизнеске ашыкча административдик жүктү жаратпашы керек деген принцип колдонулат;

үчүнчүдөн, ишкердикти өнүктүрүүгө карата экосистемалык мамиле: ЧОИнин жашоо циклинин бардык этаптарында ишкерди колдоонун системалык моделине өтүү – ишкердик идеяны калыптандыруудан жана бизнести баштоодон өнүктүрүүгө, масштабдоого жана бизнестен чыгууга чейин. Ишкердикти колдоонун мамлекеттик саясаты колдоонун финансылык жана финансылык эмес инструменттерин, өнүктүрүү институттарын, билим берүү уюмдарын, бизнес-ассоциацияларды жана эл аралык өнөктөштөрдү бириктирген бирдиктүү интеграцияланган экосистема катары ишке ашырылат. Колдоо инструменттерин интеграциялоо санариптик чечимдер жана координациялоонун бирдиктүү механизмдери аркылуу камсыз кылынат;

төртүнчүдөн, мамлекеттик кызматтардын кардарларга багытталгандыгы. Мамлекеттик кызматтар ишкердин муктаждыктарына багытталышы керек. Бизнестин мамлекеттик органдар менен өз ара аракеттенүүсүнүн жөнөкөйлүгүн, ылдамдыгын, жеткиликтүүлүгүн жана ачыктыгын болжолдогон «мамлекет сервис катары» принциби аларды өнүктүрүүнүн негизи болот;

бешинчиден, менчик укуктарын жана ишкердик ишин коргоо. Мамлекет жеке менчиктин кол тийбестигине, ишкерлердин мыйзамдуу укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоого жана чарбалык ишке негизсиз кийлигишүүгө жол бербөөгө кепилдик берет. Мамлекеттик органдардын ар кандай аракеттери мыйзамдуулук, шайкештик жана жоопкерчилик принциптерине негизделүүгө тийиш;

алтынчыдан, мамлекеттин, бизнестин жана эл аралык уюмдардын өнөктөштүгү. Ишкердикти өнүктүрүү мамлекеттин, жеке сектордун, илимий коомчулуктун жана эл аралык өнөктөштөрдүн активдүү өз ара аракеттенүүсүн талап кылат. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу ачык диалог, чечимдерди биргелешип түзүү жана күч-аракеттерди координациялоо принциптерине негизделет.

 

§ 3. Ишкердикти өнүктүрүү факторлору

 

11. ЧОИ-2030 программасы ЧОИнин өсүшүнүн төмөнкү негизги факторлоруна негизделген:

1) экономиканын инфраструктурасын, билим деңгээлин, технологиялык потенциалды, ошондой эле топтолгон билимди жана көндүмдөрдү, рыноктун ачыктыгын жана либералдаштырууну камтыган топтолгон потенциал ишкердиктин узак мөөнөттүү өсүшү үчүн базаны түздү;

2) экономикалык өсүш энергиясынын булактары. Бизнести өнүктүрүү үчүн финансылык капитал, адамдык капитал, жаратылыш ресурстары жана ишкердик демилгеси сыяктуу ресурстар керек. Бул өсүш энергияларынын болушу өнүгүүнүн маанилүү драйвери болот;

3) институттук потенциалды колдонуу механизмдери.

Негизги ролду институттар жана экономиканы башкаруу механизмдери ойнойт.

Өзгөчө мааниге: мамлекеттик жана жеке өнүгүү институттары, корпоративдик башкаруу системалары жана ишкердик өнөктөштүк жана кластерлер ээ.

 

2-глава. Кырдаалды талдоо

 

§ 1. ЧОИ секторунун макроэкономикалык аспекттери

 

12. Сектор туруктуу өсүштү көрсөтүүнү улантууда жана улуттук экономикада өзүнүн ролун күчөтүүдө. УСКнын акыркы расмий маалыматтарына ылайык 2025-жылдын 9 айында ЧОИ субъекттеринин иши өлкөнүн дүң кошумча наркынын олуттуу бөлүгүн түзөт жана экономикалык динамикага негизги таасирин тийгизет.

ЧОИ субъекттери тарабынан 2025-жылдын январь – сентябрында өндүрүлгөн дүң кошумча нарктын көлөмү 640 985,3 млн сомду түздү, бул 2024-жылдын ушул мезгилиндеги көрсөткүчтөн кыйла ашты (437 783,3 млн сом). Өсүш 203 202,0 млн сомду же 46,4 %ды түздү, бул ЧОИ секторунун экономикалык активдүүлүгүнүн олуттуу жогорулагандыгы, ишкердик иштин кеңейгендиги жана улуттук экономикадагы анын ролунун бекемделгени жөнүндө күбөлөндүрөт.

УСКнын маалыматына ылайык 2025-жылдын январь – сентябрында өлкөнүн ИДПсындагы ЧОИнин дүң кошумча наркынын салыштырма салмагы 51,7 %га жетип, 2024-жылдын ушул мезгилине салыштырганда (42,6 %) көбөйгөн.

Демек, ЧОИнин ИДПны түзүүгө кошкон салымы жарымынан ашты, бул акыркы жылдардагы эң жогорку көрсөткүчтөрдүн бири болуп саналат жана бизнестин чакан жана орто формалары барган сайын маанилүү орунду ээлеген экономикадагы структуралык өзгөрүүлөрдүн тездешин чагылдырат.

ЧОИнин дүң кошумча наркына эң көп салымды чакан ишканалар түзөт, алардын КДНнын көлөмү 2025-жылдын январь – сентябрында 300 327,2 млн сомду түздү, бул ИДПнын 24,2 % туура келет. 204 924,2 млн сом КДНди (ИДПнын 16,5 %) түзгөн жеке ишкерлер олуттуу ролду ойноону улантууда. Орто ишканалар 62 044,5 млн сом дүң кошумча наркты (ИДПнын 5,0 %), ал эми дыйкан (фермер) чарбалары 73 689,4 млн сомду же ИДПнын 5,9 % түздү.

Маалыматтар экономикага эң маанилүү салымды чакан ишканалар жана жеке ишкерлер түзөрүн ырастайт, алар улуттук экономиканын ишкердик структурасынын негизи бойдон калууда (алардын 20 %га жакыны аял ишкерлер).

 

§ 2. Мыйзам чыгаруу жана институттук чөйрө

 

13. Акыркы он жылда Кыргыз Республикасы ишкердикти либералдаштырууга, рыноктун иштешине мамлекеттин ашыкча кийлигишүүсүн кыскартууга жана бизнес жүргүзүү жол-жоболорун жөнөкөйлөтүүгө багытталган бир катар маанилүү жөнгө салуучу реформаларды ишке ашырды. Ишкердикти колдоо жана өнүктүрүү чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын негизги принциптерин, чакан жана орто бизнестин субъекттеринин ишине мамлекеттик дем берүүнүн формаларын жана методдорун, ошондой эле ишкерлердин укуктарын коргоо механизмдерин жана ченемдик укуктук актыларды кайра кароо жол-жоболорун аныктаган базалык мыйзам актылары кабыл алынган.

14. Ишкердик чөйрөнү өнүктүрүү, экономиканын структуралык өзгөрүүлөрү жана тездетилген санариптик трансформация укуктук жана институттук системаны андан ары өркүндөтүүнү талап кылат. Азыркы учурда ишкердик чөйрөсүн жөнгө салуучу базалык ченемдик укуктук актылардын бир бөлүгү заманбап экономикалык реалдуулукка жана ишкердик сектордун өнүгүү динамикасына толук көлөмдө ылайык келбейт.

15. Ченемдик жана институттук чөйрө жөнгө салуунун фрагменттүүлүгү, бири-бирин кайталаган жана карама-каршы ченемдердин болушу, ошондой эле ведомстволук өзгөрүүчүлүктүн жогорку даражасы менен мүнөздөлөт. Мыйзамдарды тез-тез өзгөртүү, ишкердик ишти жөнгө салууга системалуу мамиленин жоктугу жана башкаруучулук чечимдердин алдын ала белгисиздиги бизнес үчүн кошумча жөнгө салуучу тобокелдиктерди калыптандырат.

Натыйжада, ишкердикти колдоо жана өнүктүрүү чөйрөсүндө башкаруу чечимдерин кабыл алуунун учурдагы ченемдик укуктук базасы жана практикасы комплекстүү жаңылоону жана экономикалык өнүгүүнүн заманбап милдеттерине ылайык келтирүүнү, улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууну жана ишкердик демилгеге дем берүүнү талап кылат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишкердикти колдоонун мамлекеттик саясатын ишке ашырууга жетишсиз тартылышы да олуттуу институттук чектөө болуп саналат. Колдонуудагы мыйзамдарда жагымдуу ишкердик чөйрөнү түзүү жана ЧОИ секторун өнүктүрүү үчүн мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын так бекитилген ыйгарым укуктары, милдеттери жана жоопкерчилик механизмдери жок, бул улуттук деңгээлде кабыл алынган стратегиялык чечимдер менен аларды региондордо практикалык ишке ашыруунун ортосундагы ажырымга алып келет.

16. Чакан жана орто бизнести өнүктүрүү үчүн маанилүү тоскоолдуктардын бири болуп укук колдонуу практикасы жана ишкерлердин мамлекеттик органдар, өзгөчө контролдоочу, фискалдык жана укук коргоо түзүмдөрү менен өз ара аракеттенүүсүнүн мүнөзү калууда. Ишкерлер ашыкча текшерүүлөргө, административдик жолжоболордун создуктурулушуна, мыйзамдардын ченемдерин колдонуудагы белгисиздиктерге, ошондой эле соттук чечимдер чыгарылганга чейин мүлктү алып коюу жана ишке бөгөт коюу практикаларына көп дуушар болушат.

Мындай тажрыйбалар бизнес үчүн олуттуу административдик жана финансылык чыгымдарды жаратат, инвестициялык активдүүлүктү чектейт жана жалпы ишкердик климатка терс таасирин тийгизет.

17. Ишкерлердин укуктарын коргоого багытталган мыйзам ченемдеринин бар экендигине карабастан, бузулган укуктарды калыбына келтирүү жана зыяндын ордун толтуруу механизмдери азыркы учурда чектелүү мүнөздө колдонулат, ал эми укукка жат ишаракеттер үчүн кызмат адамдарынын жеке жоопкерчилиги эпизоддук түрдө ишке ашырылууда. Бул мамлекет менен ишкерлердин ортосундагы тобокелдиктердин ассиметриясын калыптандырат жана бизнестин мамлекеттик институттарга болгон ишеним деңгээлин төмөндөтөт.

Ишкерлерге административдик кысымды күчөтүүчү кошумча фактор болуп мамлекеттик органдардын ишинин натыйжалуулугун баалоонун колдонуудагы системасы саналат. Айрым учурларда контролдоочу жана фискалдык түзүмдөрдүн натыйжалуулугу башкаруунун сапаты, тартип бузууларды алдын алуу жана ишкердикти өнүктүрүүгө жана инвестицияларды тартууга көмөктөшүү боюнча эмес, салынган айыптардын жана кошуп эсептөөлөрдүн көлөмү сыяктуу сандык фискалдык көрсөткүчтөр боюнча артыкчылыктуу бааланат.

Дем берүүнүн мындай системасы бизнеске контролдук басымды күчөтүү жана ишкердик субъекттеринин административдик чыгымдарын көбөйтүү үчүн өбөлгөлөрдү түзөт.

18. 2025-жылы жүргүзүлгөн чакан жана орто бизнестин өкүлдөрүн сурамжылоонун натыйжаларына ылайык ишкердик ишти өнүктүрүүнү кечеңдетүүчү негизги факторлор катары ишкерлер бизнестин укуктук жактан корголушунун жетишсиз деңгээлин, контролдоо-көзөмөлдөө жол-жоболорунун алдын-ала болжолдонбостугун, жөнгө салуучу талаптардын татаалдыгын жана фрагменттүүлүгүн, ошондой эле ченемдик укуктук базанын тез-тез өзгөрүшүн белгилешет.

Көрсөтүлгөн факторлор ишкердик чөйрөсүнүн туруксуздугун күчөтөт жана бизнес үчүн инвестициялык тобокелдиктерди жогорулатат.

Бул көйгөйлөр административдик жол-жоболорду санариптештирүүнүн жетишсиз деңгээли, бизнес үчүн мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн бирдиктүү стандарттарынын, лицензиялык-уруксат берүүчү жана башка ачык кызмат көрсөтүүлөрдүн административдик регламенттеринин жоктугу менен да татаалдашууда.

Ишкердикти өнүктүрүүдөгү кошумча чектөө болуп мамлекеттик жана эл аралык донордук колдоонун колдонуудагы инструменттеринин ортосундагы жетишсиз координациялоо саналат. Колдоо чараларынын фрагменттүүлүгү жана координациялоонун бирдиктүү системасынын жоктугу ЧОИ субъекттеринин олуттуу бөлүгүнө колдоонун колдонуудагы механизмдеринин ачык-айкын жана системалуу жеткиликтүү эместигине алып келет, бул мамлекеттик жана эл аралык ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун төмөндөтөт.

19. Ишкердик чөйрөнүн абалына баа берүү ДБ тарабынан өткөрүлгөн эл аралык Business Ready (мындан ары – B-READY) 2024 изилдөөсүнүн натыйжаларында чагылдырылган.

Изилдөөнүн натыйжаларына ылайык Кыргыз Республикасынын ишкердик чөйрөсү бирдей эместик менен мүнөздөлөт, мында салыштырмалуу жагымдуу ченемдик укуктук шарттар жөнгө салуу жол-жоболорун иш жүзүндө ишке ашыруу жана бизнеске мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү деңгээлинде олуттуу чектөөлөр менен айкалышат.

20. Маанилүү позитивдүү факторлордун катарына жеке сектордун операциялык ыңгайлуулугунун жогорку деңгээли кирет. «Операциялык натыйжалуулук» көрсөткүчү боюнча Кыргыз Республикасы 74,71 балл алган, бул изилдөөгө катышкан 50 өлкөнүн ичинен экинчи деңгээлге туура келет. Бул көрсөткүч ишкерлердин институттук жана инфраструктуралык чектөөлөргө ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгүнүн жогору экендигин күбөлөндүрөт.

«Жөнгө салуу чөйрөсү» багыты боюнча Кыргыз Республикасы 65,22 балл алган, бул бааланып жаткан өлкөлөрдүн ичинен үчүнчү деңгээлге туура келет жана ишкердик иш жүргүзүү үчүн базалык укуктук шарттардын бар экендигин чагылдырат.

Мындан тышкары «Ачык сервистер» багыты боюнча Кыргыз Республикасы 41,23 балл алган, бул төртүнчү деңгээлге туура келет жана бизнес үчүн мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүнүн, санариптик жетилгендиктин жана макулдашылгандыктын жетишсиздигин көрсөтөт.

Ченемдик жөнгө салуу менен аны ишке ашыруу практикасынын ортосунда түзүлгөн ажырым ишкерлер үчүн, өзгөчө чакан жана орто бизнестин субъекттери үчүн кошумча административдик жана транзакциялык чыгымдарды түзөт.

Ачык сервистер чөйрөсүндөгү көрсөткүчтөрдүн салыштырмалуу төмөн болушу, ошондой эле салыктык башкаруунун татаалдыгы, өзүн-өзү тейлөөнүн электрондук сервистерин чектелген пайдалануу, ошондой эле ишкерлерге кызмат көрсөтүүдө мамлекеттик органдардын ортосундагы жетишсиз координация менен байланыштуу.

Бул шарттарда ишкердик чөйрөнү андан ары өнүктүрүү мыйзамдардын алдын-ала божомолдуулугун жогорулатууга, укук колдонуу практикасын өркүндөтүүгө, контролдоо-көзөмөлдөө ишинин ачык-айкындуулугун жогорулатууга жана мамлекет менен бизнестин өз ара аракеттенүүсүн санариптик трансформациялоого багытталган системалуу жөнгө салуу реформасын жүргүзүүнү талап кылат.

 

§ 3. Ишкердикти колдоонун санариптик системасы

 

21. Кыргыз Республикасы базалык санариптик сервистерди сунуштоодо прогрессти көрсөтүүдө, бирок сунушталган кызмат көрсөтүүлөрдүн кеңдиги жана татаалдыгы чектелүү, өзгөчө бизнес үчүн (Government to Business, G2B) чектелүү бойдон калууда. Кыргыз Республикасында санариптик мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү, камтуусу жана сапаты БУУнун электрондук өкмөттү өнүктүрүү индексинин «онлайн-сервистер» (Online Services Index, OSI) компонентинин баалоолоруна ылайык орто же төмөнкү деңгээлде турат.

22. Негизги көйгөйлөр «Түндүк» электрондук кызмат көрсөтүүлөр мамлекеттик порталы, «Кыргыз Республикасынын лицензиялары жана уруксат берүүчү документтери» маалыматтык порталы, Кыргыз Республикасын Министрлер Кабинетине караштуу Мамлекеттик салык кызматынын санариптик сервистери жана башкалар сыяктуу санариптик платформалардын жетишсиз интеграциясы, ошондой эле маалыматтарды бир жолку берүү («once-only») принцибинин начар ишке ашырылышы менен байланышкан.

23. Ишкерлер үчүн санариптик сервистерге бирдиктүү кирүү чекитинин жоктугу да көйгөйдү курчутууда. Бүгүнкү күндө ишкерлер санариптик мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдүн ыңгайлуулугун бир түрдүү эмес баалап жатышат: дээрлик үчтөн бири техникалык үзгүлтүктөргө жана түшүнүксүз жол-жоболорго туш болууда. Уруксаттар жана лицензиялар санариптештирилген эмес жана кагаз түрүндө берилет.

Мамлекеттик, финансылык, финансылык эмес жана билим берүү сервистеринин чачырандылыгы «санариптик лабиринтти» түзөт жана ишкерлерди көп сандаган ар кандай порталдарга (салыктык, лицензиялык, статистикалык, колдоо фонддору жана башкалар) катталууга жана жогорулатылган чыгымдарды тартууга мажбурлайт. Мындай жагдай бардык ишканаларга терс таасирин тийгизет, бирок ресурстары чектелген микро жана чакан ишканалар үчүн өзгөчө оор.

ЧОИ санариптик технологияны барган сайын активдүү колдонсо да бул негизинен мессенджерлер жана социалдык тармактар менен гана чектелет. Алсак, социалдык тармактардагы жарнамаларды сурамжылоого катышкан ишкерлердин 29 %ы, ал эми 19 %ы сатуу үчүн онлайн каналдарды колдонушат. Кардарлар менен мамилелерди башкаруу системалары (Customer Relationship Management, CRM), ишкананын ресурстарын пландаштыруу системалары (Enterprise Resource Planning, ERP), булут бухгалтериясы же маалымат аналитикасы сыяктуу кыйла татаал сервистер сейрек колдонулат.

Ишкерлерди, инновациялык ишканаларды жана стартаптарды колдоодо фрагменттүлүк жана системанын жоктугу өзгөчө мааниге ээ. Алар үчүн бирдиктүү жол картасы жок, ал эми учурдагы акселераторлор, инкубаторлор, гранттык жана донордук программалар экономиканын реалдуу секторлору, өнүктүрүү институттары жана бири-бири менен байланышсыз, чачыранды иштейт. Натыйжада ЧОИ, стартаптар жана технологиялык чакан ишканалар өз убагында жана жетиштүү колдоо ала алышпайт.

24. Дүйнөдө санариптик экономиканын жалпы ИДПдагы үлүшү динамикалуу өсүүдө жана 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча ИДПнын 25 %дан ашыгын түздү. Ошондой эле санариптик кызмат көрсөтүүлөр дүйнөлүк сооданын алдынкы бөлүгүнө айланууда. UNCTADдын маалыматы боюнча 2024-жылы өнүккөн өлкөлөрдө кызмат көрсөтүүлөрдүн экспортунун 60 %дан ашыгы санариптик кызмат көрсөтүүлөргө туура келет. OECDдин маалыматы боюнча дүйнөдө ЧОИ ири компанияларга караганда жөнгө салуучу талаптарды 2–3 эсе көп (бир кызматкерге эсептелген) аткарууга сарпташат. ДБнын маалыматына ылайык жол-жоболорду кыскартуу жана аларды санариптик кызмат көрсөтүүлөргө өткөрүү бизнес жүргүзүүгө убакытты 30–80 %га кыскартат.

ЕАЭБ санариптештирүүнүн үлүшүн 20 %га чейин жеткирүүнү пландап жатат жана бүгүнкү күндө төмөнкүлөрдү активдүү киргизүүдө:

– электрондук административдик жол-жоболорду;

– санариптик бажы жол-жоболорун;

– интеграциялык санариптик чечимдерди (реестрлер, стандарттарды таануу ж.б.)

Ошондуктан ЕАЭБдин бир өлкөсү бизнести тезирээк жана жеңилирээк тейлеген учурда инвесторлор жана ишкерлер компанияларды ал жакта көп каттайт, операцияларды жана ишти кыйла ыңгайлуу санариптик платформалар аркылуу жүзөгө ашырат. Бул Кыргыз Республикасы үчүн региондук атаандаштыктын түздөн-түз фактору.

 

§ 4. Ресурстарга жетүү

 

25. Актуалдуу, анык жана структураланган маалыматтын, ошондой эле билимдин жана ишкердик компетенциялардын өз убагында жеткиликтүү болуусу ЧОИни туруктуу өнүктүрүүнүн негизги факторлорунун бири болуп саналат.

Эл аралык тажрыйба ишкердикти колдоонун маалыматтык жана билим берүү инфраструктурасы финансылык ресурстардын жеткиликтүүлүгүнөн кем эмес маанилүү ролду ойной тургандыгын көрсөтүүдө. Ишкердик идеянын жаралышынан жана стартапты ишке киргизүүдөн баштап масштабдоого жана жаңы рынокторго чыгууга чейинки бизнестин жашоо циклинин бардык баскычтарында ишкерлер сапаттуу маалыматка, аналитикалык маалыматтарга, консультациялык колдоого жана кесиптик билимге муктаж.

Кыргыз Республикасында ишкердикти колдоонун маалыматтык инфраструктурасы мамлекеттик органдардын, өнүктүрүү институттарынын, билим берүү уюмдарынын, ошондой эле консалтингдик компанияларды, бизнес-ассоциацияларды жана билим берүү борборлорун кошкондо маалыматтык-консультациялык кызмат көрсөтүүлөрдүн жеке провайдерлеринин ишинин эсебинен түзүлөт. Бул түзүмдөр бизнес-пландарды иштеп чыгуу, инвестициялык долбоорлорду коштоо, ченемдик жөнгө салуу маселелери боюнча консультацияларды берүү, бизнести каттоо жана финансылык инструменттердин жеткиликтүүлүгү сыяктуу кызмат көрсөтүүлөрдүн кеңири спектрин көрсөтөт.

26. Колдонуудагы маалыматтык жана билим берүү инфраструктурасы олуттуу даражада ишкерлердин базалык керектөөлөрүн гана камсыз кылат жана ишкердик компетенцияларды өнүктүрүүнү колдоонун бирдиктүү системасын түзбөйт.

Ишкерлердин, айрыкча ЧОИ үчүн мамлекеттик колдоо чаралары, каржылоо мүмкүнчүлүктөрү, рыноктук аналитика, ченемдик укуктук база жана билим берүү программалары жөнүндө актуалдуу маалыматтарга системалуу жеткиликтүүлүгүн камсыз кылган бирдиктүү интеграцияланган маалыматтык ресурс жок.

Мамлекеттик булактар аркылуу жеткиликтүү болгон маалыматтардын олуттуу бөлүгү фрагменттүү мүнөзгө ээ, көбүнчө ченемдик укуктук актылардын тизмеги түрүндө берилген жана көп учурда өз убагында жаңыртылбайт. Экономикалык статистиканын, рыноктор, тармактык мүмкүнчүлүктөр жана экспорттук рыноктор жөнүндө аналитикалык маалыматтардын жеткиликтүүлүгү чектелген. Натыйжада ишкерлер жеке сектордун маалыматтык жана консультациялык кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатын мамлекеттик түзүмдөр көрсөткөн ушул сыяктуу кызмат көрсөтүүлөргө караганда жогору баалашат.

27. Түзүлгөн кырдаал ишкердикти колдоонун маалыматтык-билим берүү мейкиндигин калыптандырууга жана билимди жана иштиктүү маалыматты жайылтуунун заманбап системасын түзүүгө карата мамилелерди түп-тамырынан кайра карап чыгуунун зарылдыгын күбөлөндүрөт.

Калктын ишкердик көндүмдөрүн жана базалык экономикалык компетенцияларын өнүктүрүү деңгээли өзүнчө көңүл бурууну талап кылат.

28. Кыргыз Республикасында билим берүү системасы азырынча ишкердик ой жүгүртүүнү, финансылык сабаттуулукту жана бизнес жүргүзүүнүн практикалык көндүмдөрүн калыптандырууга чектелген деңгээлде багытталган. Натыйжада жаңыдан иш баштаган ишкерлердин олуттуу бөлүгү финансылык башкаруу, ишкердик ишти укуктук жөнгө салуу, маркетинг, санариптик технологиялар, бизнеспроцесстерди башкаруу жаатында базалык билимдердин жетишсиздигине туш болууда, бул аларды жеке билим берүү бизнес-секторуна ишкердик потенциалын жогорулатуу үчүн кайрылууга түрткү берүүдө.

29. Эл аралык тажрыйба ишкердик компетенттүүлүктү өнүктүрүү билим берүүнүн алгачкы этаптарынан башталышы керек экендигин көрсөтүүдө. Ишкердик экосистемасы өнүккөн өлкөлөрдө финансылык жана укуктук сабаттуулуктун, укуктук маданияттын элементтери, ишкердиктин негиздери жана долбоорлорду башкаруу көндүмдөрү мектеп деңгээлинен баштап билим берүү программаларына интеграцияланат.

OECD, ДБ жана UNESCO сыяктуу уюмдар өз изилдөөлөрүндө ишкердик ой жүгүртүүнү, финансылык жана укуктук сабаттуулукту калыптандыруу инновациялык экономиканы өнүктүрүүдө жана чакан жана орто бизнестин туруктуу өсүшүндө маанилүү фактор болуп саналарын белгилешет.

Заманбап глобалдык тенденциялар ошондой эле санариптик экономика шарттарында ишкердик билим берүүнүн өсүп жаткан ролун күбөлөндүрүүдө, мында жаңы санариптик бизнес-моделдерди түзүү, инновацияларды киргизүү жана рыноктун өзгөрүшүнө ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгү атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн негизги факторлорунун бири болууда.

30. Инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү. Бүгүнкү күндө ЧОИ дуушар болгон кыйынчылыктардын бири болуп чакан жана орто бизнестин ишкерлерине операциялык чыгымдарды кыйла азайтууга, сатуу каналдарын жогорулатууга жана кеңейтүүгө, өндүрүлгөн товардын же көрсөтүлгөн кызматтын сапатын жогорулатууга мүмкүндүк бере турган инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү саналат.

ЧОИни сурамжылоого ылайык басымдуу бөлүгү ишти ийгиликтүү өнүктүрүү үчүн алар ишкердикти жүргүзүүдө негиз болуп саналган инфраструктурага жете албай жатканын белгилейт. 

Азыркы учурда инфраструктураны курууга өзүнүн каражаттарын жумшаган ири компанияларга гана инфраструктура толук жеткиликтүү.

Долбоорлордун масштабын жана жогорку потенциалды эске алуу менен ири долбоорлор үчүн өзүнүн инфраструктурасын куруу экономикалык жактан негизделген.

Ошол эле учурда ЧОИ секторунун мындай чыгымдарга мүмкүнчүлүгү жок жана учурда болгон инфраструктурага гана жете алат.

31. Жер ресурстарынын жеткиликтүүлүгү. Азыркы учурда ЧОИ керектүү максаттуу багыттагы жер тилкелерин алууда же сатып алууда бир катар көйгөйлөргө туш болууда. Алсак, жер фондунун 28 %дан ашыгы айыл чарба багытындагы жерлерге туура келет, ошол эле учурда өнөр жай, транспорт, байланыш жана башка багыттарга жер фондунун болгону 1,1 % гана туура келет.

Өнөр жай секторунда иш жүргүзүү үчүн бүгүнкү күндө өтө аз болгон өнөр жай же башка багыттагы жерлерди сатып алуу же ижарага алуу керек. Мындан тышкары ЧОИ сектору жер үлүштөрүн айыл чарба багытындагы жерлерден башка категорияларга андан ары (мүмкүн болгон) трансформациялоодо бири биринен келип чыккан бир катар кыйынчылыктарды башынан кечирүүдө.

32. Инженердик тармактардын жеткиликтүүлүгү. Кыргыз Республикасында ишкерлер инженердик тармактарга кошулууда бир катар системалык чектөөлөргө дуушар болушат. Электр, жылуулук, газ, суу менен жабдуу жана саркынды сууларды чыгаруу системаларына кошулуунун колдонуудагы жол-жоболору административдик жол-жоболордун жетишсиз ачык-айкындыгы, татаалдыгы жана инфраструктуралык кызмат көрсөтүүчүлөр менен өз ара аракеттенүүнүн бирдиктүү стандарттарынын жоктугу менен мүнөздөлөт.

Айрым инфраструктуралык операторлордун кадимки монополиясынын шарттарында ЧОИ субъекттери инженердик тармактарга кошулууда көп учурда бирдей эмес сүйлөшүү шарттарына дуушар болушат. Өтүнмөлөрдү берүүнүн ачык-айкын регламенттеринин жана санариптик жол-жоболорунун жоктугу бизнес үчүн кошумча административдик жана финансылык тоскоолдуктарды жаратат.

Айрым учурларда ишкерлер макулдашуу жол-жоболорун создуктурууга, кошулуунун ачык эмес шарттарына, көптөгөн макулдашуулардан өтүү зарылдыгына жана техникалык кошулуунун кымбаттыгына дуушар болушат. Мындай практика коррупциялык тобокелдиктердин пайда болушу үчүн өбөлгөлөрдү түзөт жана бизнести баштоодо жана өнүктүрүүдө ишкерлердин чыгымдарын көбөйтөт.

Бул маселе өндүрүштүк ишканалар жана кайра иштетүүчү өнөр жай ишканалары үчүн өзгөчө сезимтал болуп саналат, алар үчүн энергетикалык жана инженердик инфраструктурага ишенимдүү жеткиликтүүлүктүн болушу чарбалык ишти жүзөгө ашыруунун базалык шарты болуп саналат.

33. Финансылык ресурстардын жеткиликтүүлүгү. ЧОИ субъекттерине каржылоонун чектелген жеткиликтүүлүгү системалуу мүнөзгө ээ жана үч деңгээлде: ишкерлердин өздөрү, финансыкредиттик уюмдар жана макроэкономикалык чөйрө тарабынан түзүлөт.

ЧОИ субъекттери тарабынан негизги тоскоолдуктар ликвиддүү күрөөнүн жетишсиздиги, финансылык ачык-айкындыктын төмөндүгү, башкаруучулук эсепке алуунун начардыгы, жеке жана бизнесфинансылардын аралашуусу, сезондуулук жана акча агымдарынын туруксуздугу калууда. Стартаптар жана формалдаштырылган активдердин азыраак көлөмүнө ээ аялдар жана жаштар ишкердиги өзгөчө аялуу.

Финансылык уюмдар тарабынан жогорку пайыздык ставкалар (көбүнчө улуттук валютада 20 %дан жогору), камсыздоого катуу талаптар, кууш продукт линейкасы жана кредиттердин кыска мөөнөттүүлүгү сакталып турат. Факторинг, лизинг, күрөөсүз жана инвестициялык куралдар, ошондой эле санариптик чечимдер жетишсиз өнүккөн. Өтүнмөлөрдү кароонун узак мөөнөттүү жол-жоболору ЧОИнин инвестициялык активдүүлүгүн чектейт.

Кошумча тобокелдиктерди инфляция, валюталык волатилдүүлүк, көмүскө экономиканын болгон үлүшү, укуктук белгисиздик жана мүлктүк укуктардын начар корголушу түзөт, бул финансы-кредиттик уюмдардын кредиттик саясатынын консервативдүүлүгүн күчөтөт

 

§ 5. Аймактык диспропорция

 

34. ЧОИ секторунун туруктуу өсүшүнө карабастан, Кыргыз Республикасында ишкердик активдүүлүктү өнүктүрүү олуттуу региондук бирдей эместик менен мүнөздөлөт. Экономикалык активдүүлүк, бизнести колдоо инфраструктурасы, каржылоонун, сатуу рынокторунун жана квалификациялуу кадрлардын жеткиликтүүлүгү кыйла деңгээлде өлкөнүн ири экономикалык борборлорунда – Бишкек жана Ош шаарларында топтолгон.

УСКнын маалыматы боюнча чакан бизнес субъекттеринин жана жеке ишкерлердин олуттуу бөлүгү борбордук региондо топтолгон, атап айтканда Бишкек шаарына чакан жана орто бизнестин 70 %га жакыны туура келет, бул экономикалык активдүүлүктүн, финансылык институттардын жана ишкердикти колдоо инфраструктурасынын жогорку концентрациясын чагылдырат.

Ошол эле учурда өлкөнүн региондорунун олуттуу бөлүгү ишкердик активдүүлүктүн кыйла төмөн деңгээли, инфраструктуранын жана финансылык ресурстардын жеткиликтүүлүгүнүн чектелгендиги, ошондой эле экономикалык түзүмдүн жетишсиз диверсификацияланышы менен мүнөздөлөт.

Ишкердикти өнүктүрүүнүн мындай түзүмү ички экономикалык асимметрияны күчөтөт, ири шаарларга эмгек ресурстарынын миграциясын өбөлгөлөйт жана региондордун экономикалык потенциалын пайдаланууну чектейт.

35. Кыргыз Республикасынын аймактары агроөнөр жай комплексинин кластерин, айыл чарба продукциясын кайра иштетүүнү, туризмди, текстиль жана жеңил өнөр жайын, энергетиканы, логистиканы, кен казуу тармактарын, ошондой эле креативдүү жана санариптик экономиканы өнүктүрүү менен байланышкан олуттуу экономикалык мүмкүнчүлүктөргө ээ.

Потенциалга карабастан түзүмдүк чектөөлөр сакталууда: туризмде жана кайра иштетүүдө кошумча нарктын төмөндүгү, айыл чарбасынын салыштырмалуу төмөн өндүрүмдүүлүгү (25 %дан ашык жумуштуулукта ИДП 12–14 %), азык-түлүк соодасынын терс сальдосу жана ЧОИ, илим жана мамлекеттин ортосундагы кооперациянын начардыгы. Ошол эле учурда изилдөөлөр ЧОИнин биригүүгө даярдыгынын жогорку деңгээлин көрсөтүүдө: 65 % биргелешкен долбоорлорго катышууга даяр, 70 % өз региондорунда кластерлерди түзүү мүмкүн деп эсептешет. Негизги тоскоолдуктар болуп ишенимдин төмөн деңгээли жана ыктыярдуу кооперация үчүн жетишсиз өнүккөн институттук чөйрө калууда.

 

3-глава. ЧОИ секторун өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу

багыттары

 

§ 1. Кыргыз Республикасында ЧОИ субъекттерин колдоо

институттарынын консорциуму жана финансылык колдоо

инструменттери

 

36. Кыргыз Республикасында ЧОИ субъекттерин колдоо институттарынын консорциумун (мындан ары – Консорциум) түзүү Кыргыз Республикасынын Президентинин 2026-жылдын 31-январындагы № 24 «Кыргыз Республикасында чакан жана орто ишкердик субъекттерин колдоо институттарынын консорциумун түзүү жөнүндө» Жарлыгы менен каралган жана ЧОИни мамлекеттик колдоонун бүтүн жана натыйжага багытталган системасын түзүүгө багытталган.

Консорциум ЧОИни институттук колдоонун негизи болот, демек бардык мамлекеттик органдардын, өнүктүрүү институттарынын, финансылык институттардын жана коммерциялык банктардын, кепилдик жана инвестициялык фонддордун, бизнес-ассоциациялардын жана донордук түзүмдөрдүн ишин натыйжалуу координациялоо жана уюштуруу маселеси жаңы сапаттык деңгээлге көтөрүлөт.

Аянтча өлкөнүн стратегиялык артыкчылыктарына ылайык ЧОИни өнүктүрүү чөйрөсүндөгү демилгелерди консолидацияланган жана натыйжалуу ишке ашырууну камсыз кылууга багытталат.

37. Түз жана кайтарым байланышты камсыз кылуу максатында эл аралык жана улуттук мыкты тажрыйбалардын негизинде Консорциумдун ишине бизнестин катышуу ыкмаларын киргизүү зарыл.

Ишкердикти колдоо боюнча мамлекеттик саясатты ишке ашыруунун ийгиликтүүлүгүнүн негизги индикатору туруктуу негизде өлчөнүүчү мамлекеттик органдар жана институттар тарабынан жүргүзүлүп жаткан иштердин натыйжаларына ишкерлердин «ишеним индикатору» болот. Натыйжалуулуктун негизги көрсөткүчтөрүнүн (KPI) системасын киргизүү бардык өнүктүрүү институттарынын натыйжалуулугуна өтмө баа берүүнү камсыз кылат жана ЧОИни колдоонун мамлекеттик саясатын ишке ашыруунун сапатын контролдоо үчүн фундамент болот.

38. Консорциумдун маанилүү милдеттеринин бири ЧОИ секторун колдоого жана өнүктүрүүгө багытталган финансылык ресурстарды эффективдүү жана натыйжага багыттап колдонуу болот.

39. Ресурстук базаны кеңейтүү жана зайымдык капиталдын наркын төмөндөтүү максатында каржылоонун комплекстүү моделине өтүү зарыл. Ал финансы инструменттеринин төмөнкү линейкасын ишке ашыруу аркылуу ЧОИге узак мөөнөттүү инвестицияларга жана жүгүртүү каражаттарына жетүүнү камсыз кылат:

1) улуттук валютадагы «узак мөөнөттүү» каражаттардын булагы катары ЧОИни өнүктүрүүнүн сом фондун түзүү жана түптөө. ЧОИ субъекттерине финансылык ресурстарды берүүдөн тышкары, сом фондун колдоо зайымчылардын жана финансылык институттардын алмашуу курсунун өзгөрүүсүнө алсыздыгын төмөндөтүү үчүн валюталык тобокелдиктерди хеджирлөө механизмдерин киргизүүнү камсыздоого да багытталат;

2) пайыздык ставка аукциондорун уюштуруу жана өткөрүү, ошондой эле кредиттик аукциондорду жаңылоо жана өркүндөтүү, аларды өткөрүү финансылык ортомчулардын маржиналдуулугун жана спрэддерин кыскартууга түрткү берүүгө басым жасалат;

3) санариптик платформа жана скоринг чечимдери менен интеграцияланган зайымдарды кепилдөөнүн көп деңгээлдүү улуттук системасын түзүү (бюджеттик кайра камсыздандыруунун же кайра камсыздандыруунун элементтери менен каржылоо суммасынын 50 %дан 80 %га чейин жабууну кеңейтүү). Система кепилдик камтууну дифференциациялоону камтыйт:

– каржылоо суммасынан 50 %га чейин – күрөө жетишсиз болгон учурда;

– каржылоо суммасынан 80 %дан ашык эмес – инновациялык, аялдарга жана жаштарга тиешелүү долбоорлор үчүн.

«Кепилдик фонду» ачык акционердик коому (мындан ары – «Кепилдик фонду» ААК) өз каражаттарынын эсебинен каржылоонун суммасынын 50 %ына чейин кепилдик камтууну камсыздайт. Зайымчы дефолт болгон учурда бюджеттен «Кепилдик фонду» ААКка 30 % компенсациялоону караган тобокелдиктерди бөлүштүрүү механизмине мамлекеттин катышуусу менен 80 %га чейин жабууну көбөйтүү мүмкүн;

4) мамлекеттик жана коммерциялык уюмдардын ортосунда биргелешкен кепилдик механизмин кошо алганда, адистештирилген кепилденген продуктуларды киргизүү, ошондой эле факторингдик операциялар боюнча, анын ичинде экспорттоочу ишканалар үчүн кепилдиктерди берүү.

40. Базалык чаралардан тышкары, төмөнкү финансылык инструменттерди пайдаланууну интенсификациялоо механизми ишке киргизилет:

1) ЧОИни өнүктүрүүнүн сом фонду тарабынан каржылоонун жеткиликтүүлүгүн көбөйтүү жана кеңейтилген маалыматтык кампанияны өткөрүү аркылуу факторингди (анын ичинде дебитордук карыз үчүн санариптик платформалык чечимдерди, ошондой эле экспортерлор үчүн факторингди) өнүктүрүү:

2) лизингди өнүктүрүү trade-in моделдерин жана баштапкы төгүмдү жарым-жартылай кепилдик менен жабуу механизмдерин киргизүү менен ЧОИни өнүктүрүүнүн сом фонду тарабынан колдоого алынат (20 % – «Кепилдик фонду» ААК, 10 % – арыз ээси). Жабдууларды модернизациялоо үчүн лизингге, ошондой эле жол-жоболорду тездетүү үчүн заманбап скоринг чечимдерин колдонууга өзгөчө басым жасалат;

3) жеңилдетилген кредиттөөнүн продукттук линейкасын кеңейтүү. Салттуу инструменттерден тышкары күрөөсүз кредиттөө, ошондой эле кампалык каржылоо механизмдерин киргизүү пландалууда. Контракттык каржылоо, анын ичинде экспорттук контракттарды адистештирилген кредиттөө механизми ишке киргизилет, бул ЧОИге жүгүртүү каражаттарын колдонбостон ири заказдарды аткарууга мүмкүндүк берет. Мындан тышкары соода, венчурдук жана стартап-каржылоо механизмдери иштелип чыгууда;

4) «жашыл» каржылоо жана ESG жашыл кредиттерди жана лизингди киргизүү, экологиялык долбоорлорду субсидиялоо, верификацияланган «жашыл» демилгелердин реестрин жана ЧОИ үчүн жөнөкөйлөтүлгөн ESG-пакетти түзүү аркылуу ишке ашырылат жана ЧОИни өнүктүрүүнүн сом фонду тарабынан колдоого алынат;

5) венчурдук каржылоо жана краудфандинг үчүн укуктук базаны түзүү, ошондой эле жеке капиталды тартуу жана стартаптардын инвестициялык тобокелдиктерин азайтуу үчүн бирге бир биргелешип инвестициялоо механизми менен мамлекеттик-жеке венчурдук фонддорду ишке киргизүү. Бул фонддун инструменттеринин иши ЧОИни өнүктүрүүнүн сом фонду тарабынан да колдоого алынат;

6) креативдүү экономика, аялдар бизнеси, социалдык жана жаштар ишкердиги секторлорунан жаңыдан иш баштаган ишкерлерди колдоо үчүн шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берген «Социалдык ваучер» жана «Креативдүү ваучер» системаларын ишке киргизүү. Ошондой эле ваучердик механизмдерди киргизүү сапаттуу кызмат көрсөтүүлөргө жетүүдөгү тоскоолдуктарды азайтууга, долбоорлордун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана конкреттүү натыйжаны каржылоонун эсебинен мамлекеттик каражаттарды кыйла натыйжалуу пайдаланууну камсыздоого мүмкүндүк берет.

41. Мамлекеттик жана финансылык институттарды бириктирген Консорциум үчүн эң натыйжалуу гибриддик инструменттер маанилүү багыт болот. Алар мамлекетке тобокелдиктерди азайтууга, ал эми банктарга ликвиддүүлүктү ЧОИ секторуна багыттоого мүмкүндүк берет.

ЧОИнин субъекттеринин капиталга жана инвестициялык ресурстарга үзгүлтүксүз жетүүсүн камсыз кылуу үчүн мамлекеттик жана финансылык институттарды консолидациялоонун бирдиктүү экосистемасын түзүү максатында Консорциумдун катышуучуларынын ортосунда ЧОИнин дефолт тобокелдигинин 50 %ына чейин автоматтык түрдө бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берүүчү кол чатыр кепилдиктер механизми, күрөөлүк оорчулуксуз жүгүртүү капиталын толуктоону камсыз кылуу менен мамлекеттик контракттар тизмегинде берүүчүлөр үчүн жеңилдетилген факторинг жана лизинг программасы сыяктуу каржылоонун гибриддик инструменттери киргизилет. Ошондой эле капитал рынокторун өнүктүрүү үчүн Консорциум ЧОИге листинг чыгымдарын жана инвесторлорго купондук кирешени субсидиялоо жана облигациялардын эмиссиясынын чыгымдарын компенсациялоо аркылуу төлөмдөрдүн бир бөлүгүн компенсациялоо менен биржага (өсүү сектору) чыгууга жардам берет.

Финансылык колдоо жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жана смарт-контракттарды ишке киргизүү боюнча консолидацияланган мыйзам демилгелерин даярдоо максатында ЧОИнин субъекттерин натыйжалуу каржылоого тоскоол болгон жөнгө салуучу тоскоолдуктарды аныктоо жана жоюу үчүн Консорциумдун алкагында эксперттик-укуктук аудиттин туруктуу иштөөчү механизми түзүлөт.

Ошону менен бирге алгач укуктук базаны жана катышуучулардын өз ара аракеттенүүсүнүн бирдиктүү стандарттарын мамлекеттик колдоо чараларынын жана банктык ликвиддүүлүктүн синергиясын камсыз кылуу менен түзүү зарыл.

 

§ 2. Санариптик ядро – «ЧОИ-хаб» жана «Бизнес-Түндүк»

улуттук сервистик платформасы

 

42. Санариптик трансформация жөнгө салуучулук тескөөнү радикалдуу төмөндөтүүнү, ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачыктыгын жана бизнес менен өз ара аракеттенүүнүн проактивдүү моделине өтүүнү камсыз кылуу менен ЧОИни колдоо системасынын натыйжалуулугун жогорулатуунун базалык шарты болуп саналат.

43. Санариптик инструменттерди киргизүү жөнгө салуучу функцияларды автоматташтыруу жана ашыкча администрациялык тоскоолдуктарды жокко чыгаруучу үзгүлтүксүз өз ара аракеттенүү чөйрөсүн түзүү аркылуу ЧОИни өнүктүрүү процесстерин оптималдаштырууга багытталат.

44. «ЧОИ-хаб» санариптик платформасы консорциумдун операциялык өзөгү жана ЧОИ-2030 программасынын негизги санариптик продуктусу болот. Ошондой эле «ЧОИ-хаб» платформасы мамлекет менен бизнестин ортосунда бизнеске мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн оперативдүүлүгүн, отчеттуулукту жана ачыктыкты камсыз кылган ишенимдин санариптик инструменти болот.

45. Ишкердикти колдоонун санариптик системасын комплекстүү өнүктүрүү системалык чечим болот, ал эми негизги продукт болуп мамлекеттик системалар, колдоо институттары жана финансылык институттар менен интеграция аркылуу «бирдиктүү терезе» принцибин ишке ашыруучу «ЧОИ-хаб» улуттук санариптик платформасы эсептелет.

46. Мындай комплекстүү мамиленин натыйжалуулугу эл аралык тажрыйба менен ырасталат. Алсак, Сингапурда «SMEs Go Digital» ЧОИни санариптештирүүгө көмөктөшүү программасы жана «Business Grants Portal» бизнес үчүн гранттар порталы ишканаларды кадамдап санариптештирүүнү, текшерилген технологиялык чечимдерге жетүүнү жана бирдиктүү санариптик идентификация («SingPass») аркылуу гранттарды борбордоштуруп алууну камсыз кылат. Россия Федерациясында «Менин бизнесим» платформасы ишкерлер үчүн маалыматтык, билим берүү жана финансылык сервистерди, анын ичинде ата мекендик программалык камсыздоону киргизүүгө чыгымдарды субсидиялоону бириктирет. Кыргыз Республикасында ушундай эле сервис «ЧОИ-хаб» платформасында ишке ашырылышы мүмкүн.

«ЧОИ-хаб» платформасы мамлекет менен бизнестин ортосундагы ишенимдин санариптик аспабы болууга да багытталган. Бул системанын негизги звеносу болуп мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү процессин үзгүлтүксүз санариптик өз ара аракеттенүү форматына трансформациялаган «Бизнес Түндүк» санариптик сервиси саналат. Платформа колдоого ээ болууга сарпталган убакытты кескин кыскартууну (ыкчамдыкты) камсыз кылууга, ар бир административдик иш-аракеттердин толук көзөмөлгө алынышын (отчеттуулукту) кепилдөөгө жана абсолюттук маалыматтык ачыктыктын стандарттарын киргизүүгө багытталган. Платформалык чечимдерди колдонуу билдирме моделинен бизнести активдүү коштоого өтүүгө, чечимдердин субъективдүүлүгүн минималдаштырууга, бизнестин чыгымдарын төмөндөтүүгө жана ЧОИ секторунун инвестициялык жагымдуулугун жогорулатууга мүмкүндүк берет.

47. «ЧОИ-хаб» технологиялык платформасы башка өлкөлөрдүн учурдагы кыргыз системаларына ылайыкташтырылган ийгиликтүү тажрыйбасын эске алуу менен түзүлөт. Платформа стандартташтырылган жана интеграцияланган системаларды киргизүү аркылуу мамлекеттик органдардын ортосунда коопсуз маалымат алмашууну камсыз кылат, ал эми контентти жана сервистерди агрегациялоо механизми ишкерлерге бардык колдоону жана санариптик инструменттерди жеткиликтүү кылат.

48. «ЧОИ-хаб» платформасынын түзүмү төмөнкүлөрдү камтыйт:

1) ЧОИнин санариптик профили: платформанын бардык модулдарында автоматтык түрдө өтүнмөлөрдү толтуруу үчүн ишкер жана ишкана жөнүндө маалымат;

2) ишкердин жеке кабинети: колдоонун бардык түрлөрүнө өтүнмөлөр; өтүнмөнүн статусун көзөмөлдөө; долбоорду санариптик коштоо;

3) колдоо чараларынын каталогу: мамлекеттик, финансылык/банктык, донордук, региондук;

4) финансылык модуль: субсидияларга, кепилдиктерге, жеңилдетилген кредиттерге өтүнмөлөр, «санариптик ваучер»; маалыматтарды автоматтык түрдө текшерүү; банктар жана фонддор менен интеграциялоо, скоринг моделдерин колдонуу; краудфандинг жана краудинвестинг;

5) бизнести өнүктүрүү модулу: окутуу, акселераторлор, консалтинг; бизнести диагностикалоо жана колдоо куралдарын тандоо;

6) экспортту колдоо модулу: рынокторду тандоо, сертификациялоо, логистика, СӨП жана САЧКӨМ менен электрондук өз ара аракеттенүү;

7) инновацияларды жана стартаптарды колдоо модулу: колдоо чаралары (гранттар, акселераторлор, салык жеңилдиктери), стартапты өнүктүрүү үчүн кадамдык жол картасы, өтүнмөлөр, инвесторлорду жана өнөктөштөрдү тандоо системасы, өнөр жай ишканаларынан жана мамсектордон технологиялык суроо-талаптардын (милдеттердин) базасы менен интеграциялоо, релеванттык мүмкүнчүлүктөрдү автоматтык түрдө тандоо үчүн ЧОИнин санариптик профили менен байланыш;

8) бизнеске ачык жана лицензиялык-уруксат берүү кызматтарын көрсөтүү үчүн санариптик платформа түзүлөт. Платформа бизнеске бардык негизги ачык кызмат көрсөтүүлөрдү этап-этабы менен санариптештирүүнү, кагаз жүзүндөгү жол-жоболордон баш тартууну, мамлекеттик органдар менен байланышты минималдаштырууну жана МСК, МБК жана УСК менен интеграциялоону камсыз кылат;

9) ачык маалымат модулу: бизнести колдоо формалары жөнүндө ачык маалыматтар; ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруунун натыйжалуулугунун көрсөткүчтөрү, ошондой эле сапаттуу ишкердик маалыматтар, аналитикалык маалыматтар. 

49. Базалык «ЧОИнин санариптик профилин» түзүү артыкчылыктуу милдет болуп саналат. Базалык версиясында ишкерлерге бизнестин түрүнө жана тармагына жараша өнүгүү үчүн автоматтык чечимдер жана жол карталары сунушталат, анда бардык керектүү уруксаттар, өтүнмөлөр жана талаптар камтылат. Акырындык менен бул модулга системалуу колдоо чаралары жана окутуу модулдары кошулат.

Инновацияларды жана стартаптарды колдоо модулунун негизги элементи реалдуу суроо-талапка багыт алуу үчүн өнөр жайдан жана мамлекеттик сектордон технологиялык суроо-талаптардын (милдеттердин) базасы менен интеграциялоо болот. Модуль мүмкүнчүлүктөрдү автоматтык түрдө тандоо үчүн ЧОИнин санариптик профили менен байланыштырылат.

50. Санариптештирүүгө түрткү берүү үчүн «Санариптик ваучер» микрогранттарынын программасын ишке киргизүү пландалууда, ал «ЧОИ-хаб» платформасында санариптик идентификациянын улуттук системасын жана ЭКМ, МСК, «Ишкердикти өнүктүрүү фонду» микрокредиттик компаниясы ачык акционердик коомунун, «Кепилдик фонду» ААК жана башка мамлекеттик жана финансылык мекемелердин санариптик маалыматтар базаларын, ошондой эле алдын ала жактырылган ПК каталогун бириктирет.

ЧОИ-2030 программасынын алкагында каталогдон ПКны сатып алуунун наркынын 50–70 % ордун толтуруу сунушталат, ага ата мекендик жана эл аралык сатуучулардын татаал (CRM, ERP) жана массалык (онлайн-кассалар, сайттардын конструкторлору) чечимдери кирет. Баштапкы этапта «ЧОИ-хаб» системасы натыйжалуулукту баалоо үчүн пилоттук режимде ишке киргизилет. Система ЧОИни баштапкы санариптештирүү үчүн тоскоолдуктарды азайтууга мүмкүндүк берүүгө, алардын өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнө жана ата мекендик МКТ-секторун өнүктүрүүгө көмөк көрсөтөт деп күтүлүүдө.

Санариптик трансформация ЧОИнин жер ресурстарына жана инженердик тармактарга жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуунун, институттук жана жөнгө салуучу механизмдерин терең реформалоо үчүн негиз болот. Адистештирилген санариптик сервисти киргизүү жана инфраструктуралык операторлор менен өз ара аракеттенүүнү толук санариптештирүү жол-жоболорун мөөнөтүн кескин кыскартууга жана алардын абсолюттук ачыктыгын камсыздоого мүмкүндүк берет.

Долбоорлор:

1-долбоор. «ЧОИ-хаб».

Негизги блоктор:

- финансылык колдоо;

- финансылык эмес колдоо;

- экспорттук акселератор;

- аймактык өкүлчүлүктөр.

2-долбоор. «Бизнес-Түндүк».

Ишке ашыруу этаптары:

- бизнес үчүн бардык мамлекеттик кызматтардын аудити;

- 20дан көп негизги административдик кызмат көрсөтүүлөргө артыкчылык берүү;

- АРI аркылуу интеграциялоо;

- кызмат көрсөтүүлөрдү санариптик форматка өткөрүү;

- аналитикалык панелди ишке киргизүү.

 

§ 3. Алдын ала белгилүү жөнгө салуу чөйрөсүн түзүү:

ишкердикти мамлекеттик жөнгө салууну системалуу жаңылоо

жана ишкерлердин укуктарын коргоо

 

51. Туруктуу, ачык-айкын жана алдын ала белгилүү жөнгө салуучу чөйрөнү түзүү ЧОИни өнүктүрүүнүн, экономиканын инвестициялык жагымдуулугун жогорулатуунун жана узак мөөнөттүү экономикалык өсүштү камсыз кылуунун негизги шарттарынын бири болуп саналат.

Инвестициялар жана ишкердик активдүүлүк үчүн заманбап глобалдуу атаандаштыктын шарттарында мамлекеттер эрежелердин туруктуулугу, административдик тоскоолдуктарды минималдаштыруу жана ишеним, ачыктык жана административдик жол-жоболорду санариптештирүү принциптерине негизделген мамлекет менен бизнестин өнөктөштүк өз ара аракеттенүүсүнүн принциптерине негизделген жөнгө салуу системасын түзүүгө умтулушат.

52. Укуктук чөйрөнү өркүндөтүү максатында ишкердик ишти жөнгө салуучу мыйзамдарды комплекстүү модернизациялоо жүргүзүлөт. Анда ченемдик базаны эл аралык стандарттар менен шайкеш келтирүү, анын ичинде ЧОИ субъекттерине киргизүү критерийлерин унификациялоо, мамлекеттик колдоо механизмдерин синхрондоштуруу жана жөнгө салууну санариптик сервистик экономиканын шарттарына адаптациялоо каралган.

53. Ошондой эле ыйгарым укуктарды так ажыратуу жана жөнгө салуучу чөйрөнүн сапатына мамлекеттик-коомдук контролдоо системасын киргизүү аркылуу ишкердикти өнүктүрүүдө облустук жана райондук мамлекеттик администрациялардын ролун жогорулатууга өзгөчө көңүл бурулат.

54. ЧУАны коомдук экспертизалоонун туруктуу иштөөчү механизми түзүлөт жана атаандаштык жана ишкердик чөйрөгө зыян келтирүүчү чечимдерди кабыл алуу үчүн жөнгө салуучулардын жоопкерчилик инструменттери киргизилет.

55. Санариптик төлөмдөр чөйрөсүндө QR-төлөмдөрдү накталай эмес эсептешүүлөр катары классификациялоо бөлүгүндө Кыргыз Республикасынын Салык кодексинин ченемдерин бир мааниде колдонуу камсыз кылынат, бул администрациялоодогу карама-каршылыктарды четтетет жана бизнестин санариптик инструменттерге болгон ишенимин бекемдейт. Төлөм системаларынын катышуучуларынын комиссиялары ЧОИ субъекттери үчүн QR-коду боюнча төлөмдөрдү кабыл алгандыгы үчүн бирдиктүү ставкага келтирилет.

56. Бизнес-омбудсмен институтун күчөтүү, медиацияны жана талаш-тартыштарды соттон тышкары жөнгө салууну өнүктүрүү, зыянды компенсациялоо механизмдерин киргизүү, укук колдонуу практикасынын жана ченемдик актылардын кесепеттерин талдоо, андан кийин мурдагы жылдары кабыл алынган чечимдерди текшерүү жана жөнгө салууну атаандаштык жана пропорционалдык принциптерге ылайык келтирүү маанилүү багыттардын бири болот.

Ошондой эле контролдоочу, салык, бажы жана көзөмөлдөөчү органдардын КРI системасы кайра каралат: басым фискалдык көрсөткүчтөрдөн сервистик моделге, административдик жүктү азайтууга жана бизнестин ишениминин өсүшүнө жасалат.

57. Ченемдик укуктук актылардын ишкердик чөйрөгө тийгизген таасирин баалоо механизмдерин киргизүү, ошондой эле ачык консультациялар, сунуштарды эсепке алуу жана талкуулоонун жетиштүү мөөнөттөрү аркылуу ченем жаратууга бизнестин катышуусун кеңейтүү маанилүү механизм болот. Чаралардын жыйындысы ЧОИни туруктуу өнүктүрүү үчүн институттук шарттарды түзүүчү жөнгө салуунун алдын ала белгилүү болгон, жооптуу жана өнөктөштүк моделине өтүүнү камсыз кылат.

58. Бизнестин экосистемасын санариптик трансформациялоо шарттарында заманбап ченемдик укуктук базаны түзүү жана бизнеске административдик кызмат көрсөтүүнүн бирдиктүү стандарттарын киргизүү, анын ичинде кызмат көрсөтүүнүн так мөөнөттөрү жана көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатынын өлчөнүүчү критерийлери менен катуу администрациялык регламенттерди белгилөө зарыл.

Жөнгө салуучу таасирди баалоо инструменттери өнүктүрүлөт, аларды этап-этабы менен жоюу механизми менен жөнгө салуучу тоскоолдуктардын ачык реестри, ошондой эле «ЧОИ-хаб» аркылуу ишкерлердин даттанууларын кабыл алуу, мониторинг жүргүзүү жана талдоо системасы түзүлөт. Ошондой эле ченемдик укуктук актылар кабыл алынганга чейин эле чакан бизнестин реалдуу чыгымдарына баа берүүгө мүмкүндүк берген мыкты дүйнөлүк тажрыйба катары жөнгө салуучу таасирди талдоо методикасына ЧОИ-тест механизми киргизилет.

Колдонуудагы ченемдик укуктук актыларды системалык ревизиянын алкагында бири-бирин кайталаган жана эскирген талаптарды четтетүүгө, инфраструктурага (жайга, жерге, инженердик инфраструктурага) жеткиликтүүлүктү жөнгө салуучу мыйзамдарды жакшыртууга, ошондой эле улуттук жана региондук деңгээлдерде административдик жол-жоболорду унификациялоого багытталган комплекстүү жөнгө салуучу трансформация ишке ашырылат. Реформанын негизин ар бир ченемдин экономикалык жана социалдык наркын баалоо принциби түзөт. Жөнгө салуучу таасирди талдоо методологиясы жөнгө салуунун бүткүл жашоо циклинде – көйгөйдү аныктоодон жана чечимди иштеп чыгуудан тартып иш жүзүндө натыйжаларды баалоого жана саясатты андан ары оңдоого чейин колдонулат.

 

§ 4. Кластердик мамиле: региондордун экономикалык

потенциалын теңдөө

 

59. Региондордун экономикалык потенциалын ачуу үчүн айрым ишканаларды фрагменттүү колдоодон ресурстарды топтоону, бизнестин кооперациясын жана туруктуу өндүрүштүк чынжырды түзүүнү камсыз кылуучу экономикалык өсүштүн кластердик моделин өнүктүрүүгө өтүү боюнча максаттуу иш жүзөгө ашырылат.

60. Принциптүү багыт ЧОИни бирдиктүү өндүрүштүк чынжырларга интеграциялоону камсыз кылуучу тармактык кластерлерди түзүү жана колдоо аркылуу балансталган региондук өнүгүүнү стимулдаштыруу жана жергиликтүү атаандаштык артыкчылыктарын пайдалануу болот.

Бүгүнкү күндө Кыргыз Республикасы жаратылыш ресурстарына, агрардык базага жана жаштардын жана аялдардын ишкердүүлүгүнүн жогорку үлүшүнө негизделген олуттуу кластердик потенциалга ээ. Кластердик мамиле АЖК, туризм, логистика, жеңил өнөр жай, IТ жана креативдик индустрия жана кен казуу тармагына басым жасоо менен социалдык-экономикалык саясаттын артыкчылыгы катары болот.

61. Региондук экономикада кластерлерди өнүктүрүү үчүн «Кластердик өнүктүрүү акселератору» (мындан ары – Акселератор) түзүлөт. Бул республикалык деңгээлде кластерлерди башкаруунун компетенциясын калыптандыруучу кластердик демилгелерди борборлоштуруп колдоо органы болуп саналат, ал ишкерлерге бир тармактын же региондун ичинде биригүүгө, кызматташтыкты түзүүгө жана өндүрүштү жана экспортту (ички жана тышкы) биргелешип өнүктүрүүгө жардам берет.

62. Акселератор үч негизги маселени чечет: иштеп жаткан бирикмелердин жана уюмдардын базасында ар бир кластердин туруктуу «өзөгүн» түзүү, окутуу жана консультациялар аркылуу ишкерлердин ортосундагы кооперацияны өнүктүрүү, ошондой эле ар бир тармактын өзгөчөлүгүн эске алуу менен даректүү мамлекеттик колдоону камсыз кылуу. Мунун негизинде «айыл чарба – кайра иштетүү – туризм – креативдүү индустрия – экспорт» модели боюнча экспорттук кластерлердин улуттук программасы өнүктүрүлөт, бул кошумча нарктын толук чынжырларын түзүүгө жана региондор ортосундагы кызматташтыкты күчөтүүгө мүмкүндүк берет.

Экспорттук потенциалы жогору жана масштабдоо мүмкүнчүлүгү бар кластерлерге артыкчылык берилет: агроөнөр жай комплекси (анын ичинде бал, эт, өрүк, төө буурчак, мөмө-жемиштер, жаңгактар, кургатылган жемиштер жана терең иштетилген продукция), туризм, логистика, IТ, креативдүү индустриялар жана жеңил өнөр жай.

Мультипликативдик натыйжаны түзүү үчүн иш этап менен жүргүзүлөт: адегенде – кластерлердин менеджерлерин жамааттарды түзүү технологияларына окутуу, андан кийин – окутулган менеджерлердин күчү менен ар бир потенциалдуу кластерде кооперацияны активдештирүү программаларын ишке ашыруу жана өнүгүүнүн жол карталарын түзүү, мамлекеттин колдоосу менен бул пландарды ишке ашыруу.

Колдоо гранттарды, кепилдиктерди, салыктык стимулдарды, сертификаттоого жана стандартташтырууга жардам берүүнү, бренддерди өнүктүрүүнү, өндүрүмдүүлүктүн заманбап инструменттерин киргизүүнү, ошондой эле кластердин катышуучулары үчүн санариптик «бир терезе» кызматтарын камтыйт.

Натыйжада, инвестициялардын, кирешелердин, катышуучулардын санынын жана экономикага кошкон салымынын өсүшүн көрсөткөн ЧОИнин катышуусу менен 10дон кем эмес туруктуу кластерлерди түзүү пландалууда.

63. Экспорттук атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу үчүн Акселератор өнүктүрүү программасын ишке ашыруу этабында ички региондор аралык да, тышкы да экспортту колдоо борборунун функцияларын аткарат. Колдоо өзүнө эл аралык стандарттарды киргизүүдө, эл аралык сертификациядан өтүүдө жана аккредиттелген лабораторияларда сыноолорду өткөрүүдө ишкердик субъекттерине чыгымдардын бир бөлүгүнүн ордун толтуруу, эл аралык көргөзмөлөргө жана жарманкелерге катышуу, транспорттук чыгымдар жана экспорттооочулар үчүн «бирдиктүү терезе» кызматтарын көрсөтүү, бизнес-миссияларды уюштуруу үчүн чыгымдарды компенсациялоо боюнча чараларды камтыйт.

64. Акселератор модернизациялоого, өндүрүштү өнүктүрүүгө жана кошумча нарктын өсүшүнө дем берүү максатында инновациялык жана өнөр жайлык стартап долбоорлордун операциялык жана технологиялык чыгымдарын бирге каржылоо боюнча чараларды ишке ашырат.

65. Кластердик саясат аймактык тең салмактуу экономикалык өнүгүүнүн негизги инструменттеринин бири болот жана региондорду туруктуу ишкердик өсүш түйүнүнө айландырууга мүмкүндүк берет.

Мындан тышкары МЖӨ механизмдери аймактык диспропорцияларды жеңүү куралы катары колдонулат.

66. Келечекте ЧОИни МЖӨ долбоорлоруна институттук интеграциялоо алардын конкурстук документтерге катышуусу боюнча талаптарды ишке киргизүү, субподряддык жана консорциалдык катышуу мүмкүнчүлүгү менен типтүү контракттык моделдерди иштеп чыгуу, ошондой эле эл аралык финансылык уюмдардын катышуусу менен долбоорлордун компоненттерин биргелешип каржылоо механизмдерин кеңейтүү аркылуу ишке ашырылат.

Маалыматтын ачыктыгын жана жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу, ошондой эле жергиликтүү бизнестин инфраструктуралык жана сервистик долбоорлорду ишке ашырууга катышуусуна дем берүү үчүн ЧОИ жеткирүүчүлөрүнүн жана подрядчылардын реестрин түзүү жана жүргүзүү пландалууда.

67. Укуктук колдоо чакан жана орто ишканалардын МЖӨ долбоорлоруна натыйжалуу катышуусу үчүн шарттарды түзүүгө багытталган. Анда ЧОИнин конкурстарга жергиликтүү катышуусу боюнча милдеттүү талаптарды белгилөө, чакан жана орто ишканалар үчүн өзүнчө лотторду жана модулдарды бөлүү, финансылык жана контракттык тобокелдиктерди азайтуу үчүн камсыздандыруу механизмдерин жана кепилдиктерди киргизүү каралган.

ЧОИни өнүктүрүү үчүн МЖӨ инструменттерин колдонуу ЕАЭБге интеграциялоо шарттарында абдан актуалдуу. ЧОИнин МЖӨ долбоорлоруна жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү жыл сайын стратегиялык мааниге ээ болууда, анткени мамлекеттер аралык биргелешкен долбоорлорду өнүктүрүүгө жана ЕАЭБ ичинде экономикалык кооперацияны тереңдетүүгө өбөлгө түзөт.

ЧОИни ири инфраструктуралык долбоорлордун айланасында кошумча наркты түзүү чынжырчасына тартуу экономикалык интеграцияны күчөтүүгө жана улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Долбоорлор:

3-долбоор. Акселератор.

Этаптар: 

– кластерди өнүктүрүү компетенцияларынын борборлоштурулган матрицалык органын түзүү жана кластерлердин менеджерлерин биринчи кезекте даярдоо;

– пилоттук кластерлерде сертификатталган кластер менеджерлеринин күчү менен кластер ичиндеги кооперацияны тездетүү;

– институционалдаштыруу: ар бир кластер үчүн өнүктүрүүнүн адистештирилген уюмун тандоо (координациялоо борбору);

– ар бир кластер үчүн мамлекеттик колдоо чараларынын комплекси менен жол карталарын түзүү. Кластердин менеджерлеринен жана катышуучуларынан турган жумушчу топтордо эксперттик колдоо менен ишке ашырылат;

– экспортту (ички жана тышкы) колдоо борборун түзүү;

– программаларды региондук кластерлердин кийинки кезегине масштабдоо;

– инфраструктуралык жана ресурстук камсыздоо.

 

§ 5. Жаңы типтеги ишкерлердин санариптик жана

башкаруу көндүмдөрүн өнүктүрүү үчүн билим берүү

экосистемасы

 

68. Ишкердик компетенцияларды санариптик трансформациялоо жана глобалдык технологиялык чакырыктар шартында ишке ылайыкташтырылган бизнес-лидерлеринин жаңы муунун даярдоо ЧОИни колдоонун жана өнүктүрүүнүн негизги элементи болот.

Бул үчүн иштеп жаткан ишкердикти колдоо институттарынын базасында региондук СКБ тармактык түзүмү түзүлөт, ошондой эле борбор шаар менен региондордун ортосундагы санариптик ажырымды жоюу жана окутуунун жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу үчүн ЧОИ фондунун филиалдарынын же региондордогу ишкерлерди тейлөө борборлорунун базасында региондук СКБ тармактарын түзүү пландалууда.

69. СБК «ЧОИ-хаб» платформасынын иштеши үчүн таяныч инфраструктура катары чыгат, ал ишкерлерге билим берүү программаларына жана эксперттик консультацияларга жеткиликтүү болуу менен консультациялык жана билим берүү боюнча колдоону камсыз кылат. СКБнын функцияларына ишкердик субъекттери үчүн күндүзгү жана онлайн-консультацияларды берүү, өтүнмөлөрдү берүүгө жардам берүү, окутуу программаларын өткөрүү ж.б. кирет. Ошол эле учурда бизнести санариптештирүү жана санариптик рынокко чыгуу маселелери боюнча консультациялар үчүн ата мекендик жана эл аралык эксперттерди тартуу менен аралыктан электрондук насаатчылык системасы ишке киргизилет.

70. Ишкердик билим берүү системасын өнүктүрүү жана коомдо ишкердик маданиятты калыптандыруу мамлекеттик саясаттын маанилүү багыты болот. ЧОИнин өндүрүмдүүлүгүн жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга түздөн-түз таасирин камсыз кылуу үчүн дүйнөлүк деңгээлдеги текшерилген методологиялардын негизинде ишкер-лидерлерди даярдоонун туруктуу программасы түзүлөт.

71. ЧОИни колдоо, анын ичинде экспорттук потенциалды өнүктүрүү үчүн консалтинг кызмат көрсөтүүлөрүнүн максаттуу портфели түзүлөт жана ишканалардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн башталгыч жана иштеп жаткан ишкерлер үчүн окуу, акселерация жана насаатчылык программаларын камтыган үзгүлтүксүз ишкердик билим берүү системасы түзүлөт.

72. Негизги милдеттер мектептердин жана орто кесиптик билим берүү уюмдарынын билим берүү программаларына ишкерликтин, финансылык жана укуктук сабаттуулуктун негиздерин интеграциялоо, жогорку окуу жайларында ишкердик чөйрөсүндө практикага багытталган билим берүү программаларын өнүктүрүү болуп калат.

73. Аялдардын ишкердигин билим берүү жана инфраструктуралык жактан колдоо системасын мындан ары калыптандыруу өзүнчө багыт болот, ал практикалык жардамга, финансылык эмес тоскоолдуктарды азайтууга жана бизнести үзгүлтүксүз коштоону камсыз кылууга багытталат, бул аялдардын ишкердик ишине катышуу деңгээлин жогорулатат. Көрүлүп жаткан чараларга карабастан, аялдар ишкер чөйрөдө дагы эле аялуу категория болуп калууда жана кызмат көрсөтүүлөрдүн өзүнчө спектрине муктаж.

Жалпысынан, жалпы заманбап маалыматтык жана билим берүү инфраструктурасын өнүктүрүү ЧОИнин бардык субъекттери үчүн ишкердик компетенциялардын деңгээлин жогорулатат, ишкердик ишке кирүү тоскоолдуктарын азайтат, чакан жана орто бизнестин туруктуулугун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатат.

 

4-глава. Ишке ашыруу процессин башкаруу

 

74. ЧОИ-2030 программасын ийгиликтүү ишке ашыруу бардык мамлекеттик органдардын консолидацияланган позициясы болгон, бирдиктүү принциптерди жана аткаруу механизмдерин иштеп чыккан шартта гана мүмкүн болот.

75. Координациялык функцияны стратегиялык пландоону, ишчараларды макулдашууну, максаттуу көрсөткүчтөргө жетишүүнүн мониторингин жана отчеттуулукту даярдоону камсыз кылуучу ЧОИ2030 программасынын улуттук координатору катары ЭКМ ишке ашырат. ЭКМге караштуу ведомстволор аралык жумушчу топ оперативдүү координациялоо, макулдашылган чечимдерди кабыл алуу жана колдоо чараларын түзөтүү үчүн платформа болот, ал мамлекеттик жана донордук программаларды макулдашууну, «акылдуу каржылоо» инструменттерин координациялоону жана секторду колдоонун бирдиктүү архитектурасын түзүүнү камсыздаган Консорциум менен тыгыз кызматташат. Консорциумдун алдында ЧОИ-2030 программасын операциялык башкаруу үчүн долбоордук кеңсе түзүлөт, ал түздөн-түз Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине баш иет жана ЭКМ башкарат.

76. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруунун операциялык өзөгү болуп ишкерлер үчүн бирдиктүү оператор жана кирүү түйүнү катары «ЧОИ-Хаб» платформасы саналат. Платформа колдоонун финансылык жана финансылык эмес инструменттеринин, санариптик сервистердин, консультациялык кызмат көрсөтүүлөрдүн жана долбоорлорду коштоо механизмдеринин интеграциясын жолжоболордун ачыктыгын жогорулатуу жана административдик чыгымдарды төмөндөтүү менен камсыз кылат.

77. Бул ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруунун натыйжалуулугу долбоорлорду иш жүзүндө ишке ашыруу менен байланыштуу болот. Ошондуктан бизнес-долбоорлорду жана программаларды даярдоо боюнча атайын долбоордук командалар ишке киргизилет.

78. СӨП, бизнес-ассоциациялар жана тармактык бирикмелер сунуштарды түзүүгө, ченемдик чечимдерди экспертизалоого жана ишкерлер коомчулугу менен кайтарым байланышты камсыз кылууга катышат.

79. Башкаруунун маанилүү элементи болуп эл аралык өнөктөштөр (ЕАӨБ, БУУӨП, ДБ, ЕККУ, JICA, GIZ жана башкалар) менен системалуу өз ара аракеттенүү саналат, бул эл аралык экспертизаны, финансылык ресурстарды жана финансылык инструменттер, санариптештирүү жана институттук өнүктүрүү чөйрөсүндөгү мыкты практикаларды тартууга мүмкүндүк берет.

80. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу максималдуу ачык маалыматтык саясат менен коштолушу керек. Бир жагынан, ЭКМ коомчулукка жүзөгө ашырылып жаткан иш-чаралар жөнүндө маалымат берет, экинчи жагынан, бизнес-коомчулук жүргүзүлүп жаткан саясаттын натыйжалуулугу жөнүндө кайтарым байланышты камсыздай алат.

81. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу процесси мамлекеттик жана муниципалдык кызматчыларды үзгүлтүксүз жана масштабдуу окутуу жана квалификациясын жогорулатуу менен коштолууга тийиш. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча ыйгарым укуктуу орган Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Ж. Абдрахманов атындагы Мамлекеттик башкаруу академиясы менен биргеликте адистештирилген программаларды даярдоого тийиш.

82. ЧОИ-2030 программасын башкарууну толук санариптештирүү негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири болууга жана заманбап технологиялык чечимдерди колдонуунун мүмкүнчүлүктөрүн жана натыйжалуулугун көрсөтүүгө тийиш.

83. Ушул ЧОИ-2030 программасын ишке ашырууну финансылык камсыз кылуу мамлекеттик бюджетти, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн колдоосун, бизнестин демилгелерин жана инвесторлорду камтыган ар кандай булактардын эсебинен камсыз кылынат.

84. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруунун мониторинги автоматташтырылган негизде түзүлөт жана үзгүлтүксүз уюштуруу иш-чаралары менен бекемделген.

 

5-глава. Мониторинг жүргүзүү жана баалоо

 

85. ЧОИ-2030 программасын ишке ашыруу өлчөнүүчү көрсөткүчтөрдүн (KPI) негизинде мониторинг жүргүзүүнүн ачык-айкын жана системалуу моделин түзүүнү карайт. Ар бир багыт үчүн максаттуу индикаторлор, эсептөө методикалары жана маалыматтарды берүүгө жооптуу органдар аныкталат, бул салыштыруучулукту, объективдүүлүктү жана натыйжаларды баалоонун үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылат.

86. Мониторинг негизги багыттар боюнча прогрессти квартал сайын баалоону камтыйт: ЧОИнин ИДПдагы үлүшү, иш менен камсыз кылуу, ЧОИнин экспортунун көлөмү, каржылоого жеткиликтүүлүк, санариптештирүү деңгээли, аялдардын жана жаштардын катышуусу, социалдык ишкердиктин өсүшү, кластерлерди өнүктүрүү жана региондук активдүүлүк.

87. Координациялоону жана мониторингге катышууну Консорциум ЭКМ жана башка ыйгарым укуктуу органдар менен биргеликте камсыз кылат. Консорциум маалыматтарды чогултууга жана талдоого, колдоо инструменттеринин натыйжалуулугун баалоого, чараларды оңдоп-түзөө боюнча сунуштарды иштеп чыгууга жана мамлекеттик, финансылык жана донордук институттардын макулдашылган иш-аракеттерин камсыз кылууга катышат.

88. Индикаторлордун өзүнчө блогу Кыргыз Республикасынын эл аралык позицияларын жакшыртууга, анын ичинде БУУнун электрондук өкмөттү өнүктүрүү индексиндеги көрсөткүчтөрдү жогорулатууга, ДБнын баалоолорундагы жөнгө салуу чөйрөсүнүн параметрлерин жакшыртууга (анын ичинде B-READY жана ишкер чөйрөнүн чектеш индикаторлору), инвестициялык жагымдуулуктун жана кредиттик тобокелдиктин рейтингдерин жогорулатууга, ошондой эле атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн жана институттардын сапатынын эл аралык индекстериндеги позицияларын бекемдөөгө багытталат.

89. ЭКМ жыл сайын максаттуу көрсөткүчтөрдү аткарууну талдоо, аныкталган системалык чектөөлөр жана чараларды оңдоп-түзөө боюнча сунуштамалар менен ачык отчетту даярдоону жана жарыялоону камсыз кылат. Отчеттуулук мамлекеттик органдардын, финансылык институттардын, бизнес-ассоциациялардын, санариптик платформалардын жана региондук түзүмдөрдүн маалыматтарынын негизинде түзүлөт.

90. Каржылоого жеткиликтүүлүк, санариптик трансформация, экспорттук активдүүлүк, гендердик инклюзивдүүлүк жана кластерлерди өнүктүрүү багыттары боюнча реалдуу убакыт режиминде маалыматтарды ыкчам чогултууну, талдоону жана визуалдаштырууну камсыз кылган «ЧОИ-хаб» платформасы менен интеграцияланган санариптик мониторинг панели негизги инструмент болот.

 

6-глава. Күтүлүүчү натыйжалар

 

91. ЧОИ-2030 программасын аяктоонун жыйынтыгы боюнча төмөнкүдөй максаттуу багыттарга жетишилет:

1) ЧОИнин субъекттери өндүргөн дүң кошумча нарктын көлөмүн 3 эсеге көбөйтүү (2024-жылдын көрсөткүчүнө карата);

2) ЧОИнин дүң кошумча наркынын ички дүң продуктунун түзүмүндөгү үлүшүн 50 %дан жогору туруктуу деңгээлге жеткирүү;

3) ишке жарамдуу калктын ишкердик секторунда иш менен камсыз болушунун 60 %га чейин өсүшү;

4) ЧОИ субъекттеринин продукциясынын экспортунун көлөмүн 25 %дан кем эмес көбөйтүү;

5) ЧОИни санариптештирүү деңгээлин 50 %га жогорулатуу;

6) жаңы колдоо программаларына аялдардын жана жаштардын 40 %дан кем эмес катышуусу;

7) 10дон кем эмес туруктуу кластерди түзүү;

8) БУУнун электрондук өкмөттү өнүктүрүү индексинде Кыргыз Республикасынын позициясын 2030-жылга карата 15 позициядан кем эмес жогорулатуу;

9) B-READY баалоосунда жөнгө салуу чөйрөсүнүн жыйынды баллын 10 пункттан кем эмес жакшыртуу;

10) атаандаштыкка жөндөмдүүлүк жана институттардын сапаты боюнча эл аралык индекстерде өлкөнүн позициясын 10 позициядан кем эмес жакшыртуу.

92. Күтүлүүчү финансы-экономикалык натыйжалар:

1) инвестициялык кредиттер боюнча орточо ставканы 19–20 %дан 5 %га чейин төмөндөтүү;

2) кредит берүүнүн орточо мөөнөтүн 32 айдан 42 айга чейин көбөйтүү;

3) региондордогу долбоорлордун үлүшүн 45 %га чейин көбөйтүү;

4) 45 млрд сомго чейин жеке инвестицияларды тартуу;

5) 25000ге чейин жаңы жумуш орундарын түзүү.

 

7-глава. Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер

 

93. ЧОИ-2030 программасы аныкталган тобокелдиктерди даректүү башкаруу жана институттук туруктуулукка, ведомстволор аралык координацияга жана колдоонун санариптик жана финансылык инструменттерин өнүктүрүүгө багытталган шартта ишкердик чөйрөнү трансформациялоо үчүн бекем стратегиялык негизге жана олуттуу потенциалга ээ.

94. ЧОИ-2030 программасын ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн жагымдуу өбөлгөлөр: 

1) ЧОИ-2030 программасынын Кыргыз Республикасынын Президентинин 2025-жылдын 5-июнундагы № 178 «2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө» Жарлыгы менен бекитилген 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын стратегиялык максаттарына, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин артыкчылыктарына шайкештиги мамлекеттик саясатты ырааттуу ишке ашыруу үчүн шарттарды түзөт, пландалган натыйжаларга жетүү үчүн зарыл болгон институттук колдоону жана туруктуулукту камсыз кылат;

2) комплекстүү ыкма (финансы, жөнгө салуу чөйрөсү, укуктарды коргоо, санариптештирүү, кластерлер, потенциалды жогорулатуу, колдоо) ЧОИни колдоого системалуу жана тең салмактуу мамилени камсыз кылуу менен бирге ишкердикти өнүктүрүүнүн негизги тоскоолдуктарын жоюуга мүмкүндүк берет;

3) ЧОИни колдоо жана «ЧОИ-хаб» санариптик платформасы үчүн негиз катары Консорциумду түзүү «бирдиктүү терезе» принциби боюнча бизнести колдоонун натыйжалуу инфраструктурасын түзөт, административдик тоскоолдуктарды азайтат, ишкерлердин кызмат көрсөтүүлөргө жана мамлекеттик колдоо чараларына жеткиликтүүлүктү жогорулатат.

95. Ишке ашыруу тобокелдиктери:

1) каржылоонун жана инвестициялардын жеткиликтүүлүгүнө таасирин тийгизүүчү макроэкономикалык туруксуздук жана инфляция;

2) чараларды каржылоонун тартыштыгы ыктымалдуулугу;

3) тышкы соода тоскоолдуктары, логистиканын өзгөрүшү, тышкы глобалдык өзгөрүүлөргө байланышкан ЧОИнин экспорттук товарларына суроо-талаптын азайышы.