Кыргыз Республикасынын Жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министрлигинин 2026-жылдын 12-июлундагы № 01-01/186 буйругуна тиркеме

 

 

Кыргыз Республикасынын өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын (ӨКЖА) туристтик-рекреациялык сыйымдуулугун аныктоонун

усулдук колдонмосу

 

1. Киришүү

 

Туризм Кыргыз Республикасынын ички дүӊ өнүмүн көбөйтүүгө, жумуш орундарын түзүүгө жана региондорду өнүктүрүүгө кошкон олуттуу салым камсыз кылган экономиканын маанилүү тармактарынын бири. Туристтик агымдардын өсүшү менен жаратылыш комплекстерине, өзгөчө биологиялык ар түрдүүлүктү коргоо функциясын аткарган, экологиялык жана тоо туризми үчүн жагымдуу аянт катары кызмат кылган ӨКЖАга антропогендик басым көбөйөт.

Туризм Кыргыз Республикасынын экономикасынын маанилүү тармактарынын бири болуп саналат, ал ички дүң продуктуну түзүүгө, жумуш орундарын түзүүгө жана региондорду өнүктүрүүгө олуттуу салым кошот. Туристтик агымдардын өсүшү менен жаратылыш комплекстерине, өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарына (ӨКЖА) антропогендик жүк көбөйөт, алар бир эле учурда биологиялык ар түрдүүлүктү коргоо функциясын аткарат жана экологиялык жана тоо туризми үчүн жагымдуу аянтча болуп саналат.

Туристтик тармактын активдүү өнүгүшү менен ӨКЖА аймактарынын жаратылыш экосистемаларын коргоо маселеси өзгөчө актуалдуулукка ээ болууда. Туризмдин муктаждыгы менен жаратылышты коргоо режиминин ортосундагы балансты камсыз кылуу үчүн уруксат берилген рекреациялык сыйымдуулукту аныктоого илимий жактан негизделген мамиле талап кылынат. Бул экосистемалардын деградацияга дуушар болушунун алдын алат, уникалдуу жаратылыш ландшафттарын сактайт жана рекреациялык потенциалды туруктуу пайдаланууну камсыз кылат.

Рекреациялык сыйымдуулук көптөгөн факторлорго – ландшафттын тибине, экосистемалардын туруктуулугуна, аймактын өздөштүрүлгөн деӊгээлине, инфратүзүмгө жана структуралык уюштурууга көз каранды болгондуктан эсептөөнүн адистештирилген методикасын иштеп чыгуунун зарылдыгы келип чыгат.

Кыргыз Республикаcынын ӨКЖА аймактарынын туристтик-рекреациялык сыйымдуулугун аныктоо боюнча ушул усулдук колдонмо (мындан ары – Усулдук колдонмо) Кыргыз Республикасынын өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарында колдонуу үчүн иштелип чыккан.

Кыргыз Республикасынын “Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары жөнүндө” Мыйзамына ылайык (ӨКЖА жөнүндө мыйзам), мамлекеттик жаратылыш парктары (МЖП), биосфералык аймактар (резерваттар), геопарктар сыяктуу категориялардагы ӨКЖА жеринде, ошондой эле жергиликтүү маанидеги ӨКЖАда алардын функционалдык зоналарынын режимин сактоону эске алуу менен туристтик жана рекреациялык ишмердүүлүктү жүргүзүүгө уруксат берилет.

Мамлекеттик жаратылыш (биосфералык) коруктарынын чегинде (МЖК, МБК) белгиленген режимге ылайык, жөнгө салынуучу рекреациялык иш-аракеттерге уруксат берилген буфердик жана коргоо зоналарын кошуп алганда, атайын бөлүнгөн зоналарда туризмге тыюу салынбайт. Мыйзамда туристтик ишмердүүлүктү пландаштырууда жана ишке ашырууда туристтик-рекреациялык сыйымдуулукту милдеттүү түрдө аныктоо дагы каралган. ӨКЖАнын туристтик-рекреациялык сыйымдуулугу ар бир ӨКЖА үчүн өз-өзүнчө аныкталат жана алардын негизги жаратылыш объектилерин жана табигый экосистемаларын калыбына келбөөчү деградациялык процесстерге алып келбей турган ӨКЖАга боло турган антропогендик чектүү жүктөм эсепке алынат. ӨКЖАнын туристтик-рекреациялык сыйымдуулугу токой түзүү иштерин жүргүзүүнүн жүрүшүндө илимий мекемелер менен бирдикте аныкталат.

 

Аймактарды пайдалануунун ар түрдүү режимин аныктаган функциялык зоналаштыруу ӨКЖАны башкаруунун негизги элементи болуп саналат. Зоналаштыруу рекреациялык жана туристтик ишмердүүлүккө уруксат берилген участкаларды (зоналарды), ошондой эле жаратылышты коргоо боюнча артыкчылыктар адамдардын баруусун жокко чыгарган же чектеген зоналарды бөлүү үчүн негиз катары кызмат кылат.

Сунушталган Усулдук колдонмо ӨКЖА аймактарынын так ошол туристтик жана рекреациялык сыйымдуулукка жол берилген функциялык зоналарынын рекреациялык сыйымдуулугун аныктоого багытталган. Усулдук колдонмону колдонуу басымдын илимий жактан негизделген ченемдерин аныктоого, жаратылыш комплекстерине таасир этүүнүн уруксат берилген чегинен ашып кетүүгө жол бербөөгө, туруктуу туристтик инфратүзүмдү жаратууга жана Кыргыз Республикасынын ӨКЖАнын табигый баалуулугун узак мөөнөттүү сактоого мүмкүндүк берет.

Усулдук колдонмо чет элдик адабияттардын негизинде иштелип чыкты, формулалар жана терминдер Кыргыз Республикасынын климаттык шарттарына жана мыйзамдарына ылайыкташтырылды.

 

2.Ушул Усулдук колдонмодо колдонулган түшүнүктөр:

 

бивак жайы - түнөө же эс алуу үчүн туристтик топ жайгашуучу жер (токтоочу жай);

туристтик жана рекреациялык иш зонасы – жаратылыш комплекстеринин жана объекттеринин сакталышын камсыз кылуучу коргоо режими белгиленген, анын аймактарында рекреациялык оорчулук келтирүүнүн ченемдерин эске алуу менен жөнгө салынуучу туристтик жана рекреациялык ишке, анын ичинде туристтик маршруттарды, чыйыр жолдорду, конуштарды жана кароочу аянттарды уюштурууга жол берилген мамлекеттик жаратылыш парктарынын аймагы

туристтик объектилер – бул туристтердин бир катар муктаждыгын канааттандырууга жарактуу табигый, тарыхый, социалдык, маданий объектилер. Аларга экологиялык маршруттар, эс алуу зоналары жана жээк зоналары кирет;

өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын (ӨКЖА) туристтик-рекреациялык сыйымдуулугу – бул жаратылыш жана соцалдык-маданий чөйрөнүн бузулушуна жол бербестен, туристтик тажрыйбанын жогорку сапатын камсыз кылуу жана келүүчүлөргө кызмат көрсөтүү жана инфраструктуранын сыйымдуулугу боюнча мүмкүнчүлүктөрдү эске алуу менен, ӨКЖА, анын айрым туристтик объектиси же зонасы бир убакыт бирдигинде кабыл ала турган рекреациялык ишмердүүлүктүн белгилүү бир түрүн жүзөгө ашырган адамдардын максималдуу саны (В.В. Непомнящий ж.б., 2021);

базалык рекреациялык сыйымдуулук – ӨКЖА аймагында, анын өзүнчө бөлүгүндө же өзүнчө объектиде (маршрутта, участкада) бир убакыт бирдигинде боло турган адамдардын эӊ жогорку саны;

потенциалдуу рекреациялык сыйымдуулук – жаратылыш комплекстеринин учурдагы абалынын жана туристтик ишмердүүлүктү ишке ашыруу шарттарынын негизинде объектилерди уруксат берилген пайдалануунун белгиленген режимине ылайык базалык рекреациялык чоӊдугун коррекциялоо жолу менен аныкталган келүүчүлөрдүн эӊ жогорку саны.

жол берилген рекреациялык сыйымдуулуктун чеги – бир убакыт бирдигинде ӨКЖАга, же болбосо анын бир бөлүгүнө турист катары барган, жаратылыш комплекстеринин жана объектилеринин, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнүн, табигый экологиялык системалардын деградациясына алып келбей турган сандагы келүүчүлөрдүн эӊ жогорку саны;

функциялык зоналарга бөлүштүрүү - зоналардын чектеринде өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын экологиялык системаларынын жана алардагы мамлекеттик жаратылыш-корук фондунун объекттеринин абалдарына, алардын калыбына келүүсүнө терс таасир этүүчү ар кандай иштерге тыюу салууну жана (же) чектөөнү караган өзүнчө зоналарды белгилөө (ӨКЖА жөнүндө мыйзам);

ӨКЖА аймагындагы экологиялык туризм – туристтик иштин адистештирилген түрлөрүнүн бири болуп саналат, анын негизги максаты айлана-чөйрөнү сактоочу жана жергиликтүү тургундардын жыргалчылыгын колдогон жаратылыш аймактарына жоопкерчиликтүү саякат жасоо болуп саналат.

 

3. ӨКЖАнын туристтик-рекреациялык сыйымдуулугун аныктоо

ӨКЖА туристтик-рекреациялык сыйымдуулугу төмөнкү үч туристтик объектинин категориялары боюнча аныкталат:

1). Экологиялык маршруттар (атчан, жөө ж.б.);

2). Эс алуу зоналары (ачык эс алуу орундары, боз үй тигүү орундары, туристтик-рекреациялык ишмердүүлүктү өнүктүрүү үчүн жеӊил конструкциядагы курулмаларды жайгаштыруу жана башкалар);

3). Жээк сызыгынын боюндагы эс алуу зоналары.

 

Туристтик-рекреациялык сыйымдуулукту аныктоо үчүн алгач ӨКЖАнын чегиндеги туристтик объектилердин жана экологиялык маршруттардын картасын иштеп чыгуу зарыл. Сыйымдуулук ар бир объект үчүн өзүнчө суткасына жана сезонго аныкталат. ӨКЖАнын туристтик-рекреациялык сыйымдуулугу туристтик объектилердин сыйымдуулугунун суммасы боюнча аныкталат (адам/сутка же сезон).

 

3.1. Базалык рекреациялык сыйымдуулукту аныктоо

Туристтик-рекреациялык сыйымдуулукту аныктоонун биринчи кадамында базалык рекреациялык сыйымдуулукту эсептөө керек.

 

Ар бир категория үчүн базалык рекреациялык сыйымдуулук ар кандай формулалар боюнча аныкталат:

 

3.1.1. Экология маршруттардын базалык рекреациялык

сыйымдуулугун аныктоо (эко чыйыр).

ӨКЖАдагы маршруттардын базалык рекреациялык сыйымдуулугун эсептөө үчүн төмөнкү параметрлерди билүү зарыл (1-таблица).