АК-МОЮН АЙЫЛДЫК КЕҢЕШИ

ТОКТОМ

2014-жылдын 25-ноябры № 9/5

Жайытты башкаруунун орто мөөнөттөгү долбоорун бекитүү жөнүндө

Ак-Моюн айыл аймагынын айылдык Кеңешинин депутаттары жогорудагы маселени угуп жана талкуулап

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Ак-Моюн айыл аймагында жайытты башкаруунун орто мөөнөттөгү долбоору бекитилсин (тиркелет).

2. Бул токтомду аткаруу жагы Ак-Моюн айыл аймагынын жайыт комитетинин төрагасы Ж.Осмонбековго тапшырылсын.

3. Бул токтомду аткаруу жана аткарылышын көзөмөлдөө жагы Ак-Моюн айылдык Кеңешинин Жер маселелери, айыл-чарбасы жана жайыт маселелери боюнча туруктуу комиссиянын төрагасы Т.Түмөнбаевге тапшырылсын.

 

Тѳрайым:

Г. Аттокурова

 

«Бекитемин»  

Ак-Моюн айылдык

Кеңешинин төрайымы

______________Г.Р Аттокурова 

«____» ___________2014-жыл

 

 

Ак-Моюн айыл аймагынын жайыт пайдалануучулар бирикмесинин  (ЖПБ) 2014-2017 жылдарга карата жайыт башкаруу планы

Нарын облусу

Ат-Башы району

Ак-Моюн айылы

К.Кыдыралиев көчөсү 62

 

 

Кириш сөз

     Жайыт- ата-бабабыздан калган түгөнгүс байлык. Жайыттарды сарамжалдуу, экологияга терс таасирин тийгизбегидей кылып колдонуп, урпактарыбызга жакшы абалда калтыруу азыркы муундун негизги милдеттеринин бири.

Жайыттар союз таркагандан кийин ар кандай башкарылып келген. Мурда токой чарбасына тиешелүү, бирок колхоз,совхоздор узак мөөнөткө алган жайыттар токой чарбасынын башкаруусуна өтүп кеткен. Ички жайыттар  айыл өкмөтү,ортоңку жайыттар район,алыскы жайыттар область аркылуу башкарылып келген. Жайыт инфраструктурасы бузулуп, аларды калыбына келтирүүгө бир сом да акча каражаттары жумшалган эмес. Ички жайыттарга басым көбөйүп, деградацияга учурай баштаган. Ал эми алыскы жайыттар жолдун алыстыгынан,начардыгынан пайдаланылбай калган.Жайытты арендага алган фермерлер жайыттарды башка адамдарга пайдаланууга (субарендага) берип, пайда таба башташкан. Жайытты пайдалануу боюнча чыр-чатактар көбөйүп, нааразылыктар күчөй баштаган. Кыштоо,жаздоо жайлоо,күздөө деген түшүнүктөр жоголуп, арендаторлор ата-бабадан келе жаткан жайытты башкаруу принциптерин буза башташкан. «Жайыттар тууралуу»  мыйзамдын кабыл алынышы менен жайыттарды пайдалануу жана башкаруу укугу жайыт пайдалануучулар бирикмелерине өткөрүлүп берилип, жайыттар ырааттуу пайдаланыла баштады.

 Жайыттарды башкаруу планы атайын түзүлгөн жумушчу тобу тарабынан даярдалып, жайыт пайдалануучулардын талкуусунан өткөн. Жумушчу топтун курамы: -Түмөнбаев Тойгонбай-жетекчиси, айылдык Кеңештин депутаты, жайыт комитетинин мүчөсү, жайыт пайдалануучулардын Ат-Башы райондук ассоциациясынын төрагасы, Шайкидинов Нурбек-айылдык Кеңештин депутаты, жайыт комитетинин текшерүү комиссисынын төрагасы, Осмонбеков Жолдош-жайыт комитетинин төрагасы.

Жайыт планын иштеп чыгууда Кыргыз Республикасынын Жайыт департаменти, «Айыл чарба инвестициялары жана кызмат көрсөтүү» долбоору тарабынан даярдалган «Негизги жайыт өсүмдүктөрү» , Борбордук Азия Университетинин Тоолук Коомчулукту Изилдөө институту тарабынан даярдалган «Малчылар үчүн колдонмо»,КЭМП Алатоо коомдук фондусу даярдаган жайытты башкаруу пландарын түзүү боюнча методика, Шрайбер мырзанын сунуштары , айыл өкмөтүнүн жана госрегистрдин статистикалык маалыматтары, айыл аймагын өнүктүрүүнүн жол картасы (стратегиясы)  колдонулду.

Жайытты башкаруу планына жайытка гана байланыштуу маселелер көтөрүлбөстөн, жалпы мал чарбасы,тоют өндүрүү, ветеринария боюнча маселелер каралды

Жайыт башкаруу планы малды тоюттандырууда жайыттан алган тоют менен кышка даярдалган тоюттун балансасын түзүүнү, ветеринардык-профилактикалык иш чараларды координациялоону жана жайыттын абалын, инфраструктурасын жакшыртуу боюнча жайыт пайдалануучулар бирикмесинин орто мөөнөттөгү планын турмушка ашырууну көздөйт.

1-бөлүм .Жайыттарды туруктуу башкаруу

1.1 Жайытты башкаруунун укуктук –ченемдик негиздери

Ат-Башы районундагы Ак-Моюн айыл аймагынын жайыт пайдалануучулар бирикмеси  Кыргыз Республикасынын Конституциясынын, Жарандык коддексинин, Жер кодексинин, “Жайыттар тууралуу”, “Коммерциялык эмес уюмдар жөнүндө” ,“Жергиликтүү өзүн өзү башкаруу жана мамлекеттик администрациясы жөнүндө” ,мыйзамдарына жана башка Кыргыз Республикасынын укуктук-ченемдик актыларына ылайык  айыл аймагындагы мал ээлеринин  жана башка жайыт пайдалануучулардын жайыттарды пайдалануу жана аларды жакшыртуу боюнча ,жайыт пайдалануучулардын таламдарын талашуу үчүн түзүлгөн Ак-Моюн айыл аймагынын жарандарынын ыктыярдуу бирикмеси болуп эсептелет.

 

                 Кыргыз Республикасынын “Жайыттар жөнүндөгү” мыйзамынын жана Кыргыз Өкмөтүнүн 19.06.2009-ж токтомунун негизинде 2009 жылдын

8-сентябрынан  баштап Ак-Моюн айыл округунун Жайыт Пайдалануучулар Бирикмеси түзүлүп иштей баштады.

Жайыт пайдалануучулар бирикмеси (ЖПБ) жөнүндөгү кыскача маалымат:

Жайыт пайдалануучулар бирикмеси Ак-Моюн айыл округунун территориалдык коомдук өзүн-өзү башкаруу  органы болуп эсептелет.

ЖПБ- бул Ак-Моюн айыл округунун тургундарынан өз ыктыярдуулугу менен куралган бирикме.

ЖПБ- Ат-Башы районуна караштуу Ак-Моюн айыл округунун териториясында жайгашып бүтүндөй Ак-Моюн айыл округунун территориясында иш жүргүзөт.

ЖПБ иш аракетинин мөөнөтү чектелген эмес.

ЖПБ коммерциялык эмес уюм болуп эсептелет, анан уюштуруу-укуктук формасы аймактык коомдук өз алдынча башкаруу органы болуп саналат. ЖПБ мамлекеттик каттоодон өткөн учурдан тартып өз иштерин жүргүзүү боюнча юридикалык жактын статусуна, укугуна жана милдеттерине ээ болот жана соттордо доогер,жооп берүүчү катары чыгат.

ЖПБ нын аталышы түшүрүлгөн мөөрү, кыргыз жана орус тилдеринде штампы, эсептик, жана башка банктык эсептер  бар ЖПБ юридикалык адреси: Кыргыз Республикасы, Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Моюн айылы.

ЖПБнын уставы Жайыт пайдаланучулар бирикмесинин Жалпы жыйынында № 1 протоколу 8- сентябрь 2009-ж

Юридикалык каттодон 19 сентябрь 2011-жылы өткөрүлүп,  ГР № 0054178 күбөлүгү берилген

: Жалпы чогулушу – жогорку башкаруу органы болуп эсетелет;

Аткаруу орган- Жайыт комитети;

Ак-Моюн айыл окмотунун жайыт комитетинин курамы 15 адам, анын ичинен 6-А/К депутат,айыл аймак башчысы, ЖИКтин төрагасы жайыт комитетинин курамына кирет.

ЖПБ нын ревизиалык комиссиясы – ревизиялык контролдоочу орган.

Текшеруу комиссиясынын курамы 3 адамдан турат, торагасы -Шайкидинов Нурбек.

.

Жайыт пайдалануучулар бирикмесинин мүчөлөрүнүн укуктары жана милдеттери

     Ак-Моюн айыл аймагынын баардык тургундары ,эрезеге жеткен жана эмгекке жарамдуу курактагы жарандары  ЖПБ мүчөсү боло алат.

     ЖПБ мүчөлөрү  чечүүчү добуш берүү укугу менен жалпы жыйынга катышууга укуктуу.

     ЖПБ мүчөлөрү Жайыт пайдалануучулар бирикмесинин баардык отурумдарында түзүлгөн протоколдору менен таанышууга укуктуу жана ЖПБ жалпы жыйындын баардык отурумдарына  жана ЖПБ конкреттүү маселелери боюнча баардык угууларга катышууга, ошондой эле ЖПБ иштерине иштерине тиешелүү каалагандай маалымат алууга укуктуу.

ЖПБ мүчөлөрү төмөндөгүлөргө милдеттүү: Кыргыз Республикасынын жер жана жаратылышты коргоо мыйзамдарынын талаптарын так сактоого;

-жайыттарды жана алардын инфраструктураларын сарамжалдуу жана пайдалануу пайдаланышын камсыз кылууга;

-ЖПБ жана жайыт комитетинин жалпы жыйынында кабыл алынган чечимдерди аткарууга;

-жайыттарды пайдалангандыгы үчүн  акыны өз учурунда төлөөгө, малды эмдөөлөргө.

 1.2 Ак-Моюн  айыл аймагынын территориясынын табигый шарттары жана өзгөчөлүктөрү.

1.2.1.       Жайгашкан жери.

Ак-Моюн айыл округу Ат-Башы дарыясынын сол жээгинен орун алып Нарын облусунун Ат-Башы районунун курамына кирет. Райондун борборунан 21 км алыстыкта жайгашкан. Батыштан Ак-Жар, чыгыштан Ак-Муз айылдык округу менен, түштүк-чыгыш тарабынан  Нарын району  менен чектешет.

.  Областын борбору –Нарын шаарына чейин 66 км, райондун борбору Ат-Башы айылына чейин 21  км алыстыкта , жакынкы темир жол станциясы жайгашкан Балыкчы шаарынан 368 км алыстыкта.турат.

 Дениз деңгээлинен 2160 м бийиктикте жайгашкан.

1.2.2.       Климаты.

          Ак-Моюн  айыл аймагынын  териториясы мэлүүн жана субтропик алкактардын тутумдашкан тилкесинде жатат. Айыл аймагы баардык тарабынан тоолор менен курчалып, көпчүлүк бөлүгү деңиз деңгээлинен 2000-3000 м  бийиктикте жайгашкандыктан климаты кескин континенттик жана кургак. Жайы мэлүүн жылуу,июлдун орточо айлык температурасы  15,8-17,2 С.Орточо суткалык температура 10 С тан ашкан жылуу мезгил 4,5-5 айга созулат. Кышы суук жана узак. Январь айынын орточо температурасы  - 18,7 С, кыштоолор жайгашкан Ак-Сай өрөөнүндө -24,7-27,7 градуска чейин төмөн. Ак-Сай өрөөнүндө кыш 7-8 айга чейин созулат.  климаттык шарты кескин континенталдык бийик тоолуу аймакка кирет:  Жылдык жаан-чачындын өлчөмү дыйканчылык зоналарында 300-350 мм түзсө, тоолордо 400-450 мм түзөт.

. 1.2.3.     Топурак.

Ак-Моюн айылдык округунун жайыттарынын күңгөй жерлеринин, кыштоолорунун топурагы сары топурактуу келет. Жайлоолорунун жана жаздоо, күздөө жайыттары кара топурактуу..           

1.2.4.       Гидрология.

Ак-Моюн айыл аймагында суу ресурстары мөңгү жана жер астындагы суулардан куралат. Жер астындагы суулар 150-200 м тереңдикте топтолгон.. Чар жаздоосундагы суулар  мөңгүдөн эрип аккан жана жер астындагы суулардан куралат. Сасык –Булак жаздоосундагы суулар жер астынан чыгат. Бул суулар туздуу келип, малчылар ичүүгө жараксыз. Ак-Сай,Беш-Белчир,Кайнар  жайлоолорундагы суулар мөңгүдөн жана жер астынан чыккан суулардан (булактардан) куралат. Ак-Сайда Балык-Суу, Мүдүрүм сыяктуу чоң суулар агып өтөт. Мал сугарууга  жана малчылар ичүүгө жайлоолордо суу жетиштүү. Кээ бир гана кургакчыл жылдары (мисалы 2013-жыл ) айрым жайлоо участокторунда суунун жетишсиздиги байкалды. Ички өрөөндө жайгашкан кыштоолордо кышкысын суу аз, бирок мал сугаруу системасын калыбына келтиргенден кийин суунун тартыштыгы байкала элек. Алыскы Ак-Сай өрөнүнда жайгашкан  Кулжа-Башы,Көк-Кыя кыштоолорунда кышында суу жок. Малчылар музду,карды эритип ичишет, мал болсо кардайт.Айыл аймагынын териториясында Арашан  минералдык суусу чыгат.

    

Дыйканчылыкка калк сууну Чоң, Өмүке каналдарындагы суулардан пайдаланышат. Бул суулар апрель айынын ортосунан баштап берилип, ноябрь айынын башында токтойт.

 1.3. Калкынын саны тууралуу маалымат:

Ак-Моюн а/о калкынын саны- 3918киши.

Тутундун саны- 916.

Ак-Моюн айылдык округу Ак-Моюн, Бирлик айылдарынан турат

1.4 Айыл чарбасы

Табл.1.Ак-Моюн айыл аймагынын айыл чабасына жарактуу жерлеринин структурасы( 2014-жылдын статистикалык маалыматтары боюнча)

Сугат аянттарынын структурасы

Тоют өсүмдмдүктөрүнүн орточо түшүмдүүлүгү.ц/га

Эспарцет 65 ц/га

Арпа 16ц/га

Сулуу (чөп) 70 ц/га

Айдалбаган кысыр аңыз жерден 15ц/га

 

 

 

1.5.Мал чарбасы боюнча маалымат

 

1.6.Жайыт ресурстарын инвентаризациялоо

1.6.1Жаздоолор.

Ак-Моюн ЖПБ жаздоолору  айылдын четинде жайгашкан, жалпы аянты7415  га. Бул жаздоолор негизинен 2 жайыт участогунан турат: Чар жана Сасык-Булак. Чар участогунун жалпы аянты _____ га, Сасык-Булактыкы____ га

Бул жаздоолор мал жайлоодон түшкөндөн кийин күздөө, кыштоо катарында пайдаланат Чар участогунда ____ кыштоо, Сасык-Булакта ____ кыштоо жайгашкан. Алыскы Ак-Сай өрөөнүндөгү жаздоолор  мал барбагандыктан колдонулбай жатат.

Негизги жайыт өсүмдүктөрү

Ак-Моюн айыл аймагынын жаздоолорунда дандуу (злаковые) жана чанактуу (бобовые)  тоют өсүмдүктөрү басымдуулук кылат.

Кара баш бетеге (мятлик луковичный)-бул тоют өсүмдүгүн жылдын баардык мезгилинде кой жана жылкы жакшы жейт. Жаздоолордо мал жайылып кеткенден кийин күзгө чейин кайра калыбына келет, Күз мезгилинде, айрыкча жаанчыл болгон жылдары жайыттагы тоюттун негизги массасын түзөт.

Арпакан-(костер кровельный)-Бул тоют өсүмдүгү Чардын Ак-Чий, Омпол участкаларында кеңири таркаган. Малдын баардык түрлөрү жакшы жейт

Сары кашка беде (люцерна серповидная)-белоктуу тоют. Жаздоолордо кеңири тараган. Жазында жакшы желет. Күзүндө сабагы катып мал жакшы жебей калат.

Жапайы эспарцет- белоктуу бийик өскөн тоют өсүмдүгү. Мал жайылгандан кийин кайра калыбына жакшы калыбына келе албайт

Уй беде(клевер)-суунун жээктеринде өсөт. Жаанчыл болгон жылдары шалбаалардагы эң баалуу тоют

Ак беде (клевер ползучий)-Сасык-булак,Чар сууларынын жээгинде өскөн баалуу белокко бай тоют. Малдын туягына жакшы туруштук берет, мал жайылып кеткенден кийин күзүндө кайра калыбына келип, негизги күзгү тоют болуп эсептелет.

Шыбак (полынь)- эрте жазда тоют катары жакшы пайдаланылат Кар кетээри менен эле “шыбак жарылды” деген калк арасында түшүнүк бар. Эрте жаздагы эң баалуу тоют. Кийин ачуу заттар көбөйүп, жакшы желбей калат

Төшөлгөн кымыздык (горец птичий, спорыш)-малдын баардык түрлөрү жакшы жеген өсүмдүк. Мал жайылып кеткенден кийин кайра жакшы өсүп чыгат.

Бака жалбырак (подорожник) суу жээктеп өскөн тоют өсүмдүгү. Кой-эчкилер жакшы жейт. Медицинада кеңири колдонулат.

Эрмен (полынь горькая) жазында кой эчкилер тарабынан жакшы желет.Кийин ачуу заттар көп болгондуктан эчки эле пайдаланат. Чардын Ак-Чий, Сасык-Булактын оозунда ,Май-Букада көп тараган. Эрмендүү жайыттарда көп жайылган  кой-эчкилерде малдын ички органдарындагы мите курттар( гельминттер) жоголот.

Чий (Ахнатерум блестящий)-эрте жаздан баштап жылдын төрт мезгилинде  пайдаланылуучу тоют. Эрте жазда жаңы өсүп келе жаткан сабактарын майда мал жакшы жейт.. Кыш мезгилинде, айрыкча кар оор түшкөн жылдары  жылкынын негизги кышкы тоюту. Калк арасында кыштын кандай болгондугу тууралуу чийдин сакталып калышы кабар берет деген түшүнүк бар. Кышында башка тоюттар мол болсо, чий толугу менен сакталып калат. Кар анчалык оор түшпөсо, мал чийдин бүрүн эле түгөтөт. Кар оор түшсө мал чийди дүмүрүнө чейин жеп салат.

Мал жебей турган өсүмдүктөр.

Мал жебей турган өсүмдүктөрдөн  чекенде(хвойник хвощевидный), адырашман ( гармала обыкновенная), шимүүр (фломоидес Фетисова). тикен (шмальгаузения гнездистая) ,эндик ( линддолефия столбиковая) сасык каз таңдай ( тысячелистник таволголистный) кездешет.

     Кийинки жылдары  жайыттарда  “чытыр” деп аталган уулуу өсүмдүк пайда боло баштады. Бул уулуу өсүмдүк Бейшекенин кайкысы деген участокто көп өсөт.Жаан-чачын жокто бул чөптө уулу заттар жоктой сезилет, мал оттосо эч нерсе болбойт. Жаан-жаагандан кийин бул чөптү оттогон уйлардын ичи көөп (вздутие живота)  чыгып мал 1-2 саатын аралыгында өлүп калат. Кийинки жылдары чытырдан ууланып өлгөн бададагы уйлардын саны 15-20 башка жетип, мал ээлерине ири көлөмдөгү зыян алып келүүдө. Бул чөптү тааныган тажрыйбалуу адамдар аз. Чытыр өскөн аянт  баданын ую жайытка чыгуучу жолдо жайгашкандыктан  баданын уюн бул жайыттарга жайбай, тез айдап өтүү керек экендигин малчыларга түшүндүрүү зарыл. Жайыт комитети   Мал чарбасы жана Жайыт илим изилдөө институтуна бул өсүмдүк боюнча илимий изилдөөлөрдү жүргүзүү боюнча сураныч жөнөтөлү деген пландары бар

 

Инфраструктурасы  Чар участогуна баруучу жол айдоо аянттарын аралап өтөт Бул жолдун 2 жерине АРИС тин гранты менен 2 көпүрө курулган .Жолдун айрым участоктору оңдоп-түздөөнү талап кылат. Жайыт аянттарын аралабай өтүүчү альтернативдик жол салынган,(Көк-Жар аркылуу)  бирок бул жолду ремонттоого көп акча каражаты талап кылынат. (Өмүке каналына 1 чоң көпүрө курулушу, суу жеп кеткен жолдун нугун толтурулушу керек.) Жай мезгилинде  айылдагы баданын ую жайылат. Сары-Коо каналына мал айдап өтүүчү жолуна бир көпүрө 2008-жылы курулган. Жогоруда айтылып өткөндөй жылдын баардык мезгилинде мал суу менен камсыз болгон. Союз мезгилинде курулуп, кийин талкаланып кеткен мал сугаруучу система 2011-жылы АРИСтин гранты менен кайра калыбына келтирилгендиктен  бул жайыт аянттарына чыккан малчыларды, малды  суу менен  жайы-кышы толук кандуу камсыз кылууда.

Жайыт комитетинин келечектеги иш-пландары боюнча  бул системаны эксплуатациялоого, утурумдук ремонтун жүргүзүп турууга каражаттар бөлүнөт. Чар участогунда колхоз мезгилинде курулган малды купкалоочу жай бар.Бул купка бузулуп, талкаланып кеткен. Бул купканы кайра калыбына келтирүү жайыт комитетинин жакынкы иш-пландарына киргизилген. 1980-жылдары курулуп кийин бузулган БСР (бассейн суточного регулирования) да бар. Бул объектти ремонттоп ишке киргизсек, кыштоолорго жакын жайгашкан малчылар кышка тоютту бул өрөөндөн камдап, кышкы,жазгы жайыттар азыраак пайдаланылган болоор эле.Бул проблема айыл өкмөтүүнүн өнүгүүсүнүн жол картасына (стратегиясына) киргизилген жана ремонттон өткөрүү үчүн  акча каржаттар изделүүдө.

 

Сасык-Булакка баруучу жолдо 1 көпүрө бар жана оңдоону талап кылат. Бул участокко дагы бир көпүрө (Эмилдин сарайынын артына) куруу жайыт комитетинин иш –пландарына киргизилген. Мал сугаруучу системанын трассаларындагы трубалар казылып кеткен жана чоң инвестицияларды талап кылат. Трассаданын  казылып алынып, жок болуп кеткен суу түтүктөрүн  орнотуу, мал суу ичүүчү аянттарын куруу жайыт комитетинин алыскы перспективалуу пландарына кириши мүмкүн жана бул маселе мамлекеттик деңгээлдеги инвестицияларды талап кылат.

1.6.2.Жайлоолор

. Айыл аймагынын жайкы жайыттары Ак-Сай  өрөөнүндө жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 3000 м ашык бийиктикте жайгашкан. Жайыт сезону июнь айынан башталат.  Аянты - _______ га.

Инфраструктурасы  Кышында кар оор түшүп калган жылдары Кында ашуусу май айынын аягында ачылат. Жолдорунун абалы орто. Жолдору жол тейлөө мекемелери тарабынан , чек арачылардын техникалары менен оңдолуп турат. Кызыл-Булактан Арашан тарапка кетүүчү жолдун 4 участогунун көпүрөлөрүн  жазында эриген кардын суулары алып кетип, жыл сайын №957ДЭУ-  нун күчү менен оңдолуп турат. Кызыл-Булакта малды купкалоочу жай, кыркын пункту бар..Бирок азыркы учурда талкаланып кеткен. Кайра калыбына келтирүү ири инвестицияларды талап кылат жана жайыт комитетинин келечектеги иш-планында бар. Кызыл-Булакта  Кында чек ара заставасы, жол тейлөө ишканасынын тамдары бар. Мал айдап келе жаткан малчылар өргүсө болот. Малчылар  суу жээктей конушат. Малчылар жана мал үчүн суу жетиштүү. Кызыл-Булакта кен казуу иштери жүргүзүлүп жатат. Бул бир жагынан малчылар үчүн пайдалуу-иштеген жумушчуларга мал чарба азыктарын сатышат, жергиликтүү калк жумуш менен камсыздалат, техникалары жолдорду көпүрөлөрдү оңдойт. Начар жагы-алтын чайкоого суу колдонулгандыктан суу булганып, малчылар сууну алыс жактан ташып ичүүгө аргасыз болушууда.

Пайдаланылбаган участоктор. Жолдун алыстыгынан Ак-Байтал, Кең-Суудагы, жалпы аянты  9247 га жайытка малчылар барышпайт. Көңдөй, Кежиге, Көкарттын суусунун жээгиндеги  жайыттар пайдаланылбайт. Аянты 3021 га (Жайыт картасында 9 деген цифралар менен белгиленди).

 

 Негизги жайыт өсүмдүктөрү

 Деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте жайгашкандыктан  ботаникалык составы боюнча көп түрдүүлүгү менен айырмалана албайт. Ошентсе да төмөндө кеңири тараган тоют өсүмдүктөрүнө мүнөздөмө берилет.

Бетеге (овсяница-типчак)-мал жакшы жейт, малдын туягына жана кургакчылыкка туруктуу, мал жайылгандан кийин кайра тез өсүп чыгат Мал семиртүүчү тоют өсүмдүктөрдүн бири.  Жайлоолордун 70% бетеге ээлеп турат

Доңуз сырт-(кабрезия волосовидная)-  Ак-Сай өрөөнүндөгү негизги тоют өсүмдүктөрүнөн бири. Доңуз сырты малдын туягына туруштук берет. Жер кыртышынын абалын жакшы сактайт. Жылкы жакшы жейт.

Ыраң (осока черноцветковая)- малдын баардык түрү, айрыкча кой-эчкилер жакшы жейт.

Айгыр жыгаар(осока узкоплодная) – малдын баардык түрү жакшы жейт Бийик өскөндүктөн  кышында жылкы жакшы тээп оттойт.

Согон( лук многолистный)-жылкы, кой жакшы жейт. Көңдөй, Мүдүрүмдө көп тараган.

Жөргөмүш (горец живородящий) саздуу жерлерде өсөт. Малдын баардык түрү жакшы жейт.

Көбүргөн-(лук черно-красный)- малдын баардык түрү колдонот. Июнь июль айларында жаңы өсүп келе жатканда мал жакшы жейт. Августа  чөп катканда кой-эчки,төө жакшы жейт, себеби жашыл бойдон узак убакыт сакталып тура берет..

Сары чай чөп-(зверебой)   Кынданын белинде өсөт. Мал орто жейт

Мамыры ( полынь зеленая) –малдын баардык түрү жейт. Мамыры нын тамыры терең жайгашпагандыктан мал тамыры менен жулуп салат. Мамыры “бышканда” Ак-Сай өрөөнү мамыры жыттанып турат. Дарылык касиети зор баалуу өсүмдүк.  Союз убагында мал  көп жайылган участкаларда аз кездешет (Арашан, Кызыл-Булак) Боз-Жалпактын мал жетпеген жерлеринде көп.

Мал жебей турган өсүмдүктөр:

Мал жебей турган өсүмдүктөрдөн  тикен (шмальгаузения гнездистая)-төөдөн башка мал жебейт, аккодол эндик ( линддолефия столбиковая) кездешет .Жайлоолордо уулуу чөптөр бар, тажрыйбалуу малчылардын көп жылдык байкоосу боюнча  жайлоолордо мал ууланган фактылар жок.

1.6.3. Күздөөлөр

Ак-Моюн айыл аймагындагы күздөөлөрдүн аянты 7415 га. Жайлоодон келген мал жаздоо катарында колдонулуп келген жайыттарга, аңыздарга келишет. Негизги тою өсүмдүктөрү  жаздоолордукундай.

1.6.3. Кыштоолор

     Айыл аймагынын кыштоолору алыскы Ак-Сай өрөөнүнөн орун алган. Жалпы аянты -15367 гектар. Кышкы жайыттары  Алыскы Ак-Сай өрөөнүндө жайгашкан. Кыш мезгилинде бул кыштоолорго малчылардын катташы оор, себеби Кында ашуусу жабылып калат, Көл-Суу участкасындагы көпүрө 2011-жылы бузулуп ,азыр мамлекеттин каражаты менен кайра салынууда.. Малчылар медициналык жактан тейлөө жок.  Торугарт аркылуу каттам бар .Жолунун узактыгы 250 км. Шарттардын жоктугунан алыскы Ак-Сай өрөөнүндөгү кыштоолордо азырынча топоз баккандар эле кышташууда. Субай койлорду Ак-Сайдагы кыштоолордо багууну уюштуруу Айыл өкмөтүнүн, жайыт комитетинин иш-пландарына кириши керек. Негизги тоют өсүмдүктөрү жайлоолордо өскөн өсүмдүктөр.

Жайыттардын абалы

Союз мезгилинде жаздоо-күздөө катары колдонулуп келген  айылдын жанындагы жайыт участкалары мал көп жайылгандыктан  деградацияга дуушар боло баштаган. Кийин  малдын санынын азайышы менен жайыттар кайра калыбына келе баштады. Кээ бир жаанчыл жылдары (2011-жыл) айрым фермерлер, мисалы Саякбаев Токтобек, Касмалиев Доктурбек мал жайлоого көчүп кеткенден кийин жайыт участокторунан чөп чаап, кышка тоют даярдап алышкан. Бул болсо жайыттардын абалынын жакшы экендигинен кабар берет.

 Бирок , мал чарба азык-түлүктөрүнө суроо-талаптардын өсүшү менен элдин малынын саны өсүүдө.  Жаздоо-күздөөлөргө басымды туура аныктап, жайытты туура башкарбаса , деградацияга кайра учурашы толук ыктымал. Алыскы жайлоолор өз калыбына келди.

     Жайыттарды баалоодо  кайчылаш сызык методикасы жана эки индикатор колдонулган. Биринчи индикатор-жер кыртышынын өсүмдүктөр менен капталуусу жана экинчиси-өсүмдүктөрдүн ботаникалык составында  мал жей турган өсүмдүктөрдүн болушу. Эки индикатор тең бирдей мааниге ээ болгон . Жаздоо-күздөөлөрдүн абалы Чар участкасынан Нурмамбетов Курманбектин  жаздоосунун жанынан аныкталган. (бул методика суу жээктериндеги жайыт участкаларына жарактуу). Сасык-Булак жаздоосуна да ушул көрсөткүчөр мүнөздүү.

 

 

 

Жайыттардын сыйымдуулугу

Тоют балансасын түзүү

Малды туура  тоюттандыруу – мал чарбасындагы  ийгиликтердин ачкычы болуп саналат. Ак-Моюн айыл аймагында мал тоютка болгон мутаждыгын жайыттардан (жаздоо,күздөө, жайлоолорлон) жана айдоо аянттарынан өндүрүлгөн тоюттардан алат.

Ак-Моюн  айыл аймагындагы баардык малдын кургак затка муктаждыгын эсептөө ( тирүүлөй салмактын 0,25%)