ТЕПЛОКЛЮЧЕНКА АЙЫЛДЫК КЕҢЕШИ

ТОКТОМ

 XXVII-чакырылышынын 28-сессиясы

 

2020-жылдын 29-январы №7

Теплоключенка айыл аймагынын2019-2023-жылдарга карата социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүнСтратегиялык планын бекитүү жөнүндө

Аймактын жашоо-турмушунун тутумунун иштешин жана өнүгүшүн, социалдык-экономикалык пландаштырууну уюштуруу мененкалкка социалдык жана маданий кызматтарды көрсөтүүнү уюштуруу максатында айыл аймагынын айылдык кенеши токтом кылат:

1. Теплоключенка айыл аймагынын 2019-2023-жылдарга карата социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн Стратегиялык планы толуктоолор менен бекитилсин, тиркелет.

2. Бул токтом айыл өкмөтүнун сайтына жайгаштырылып, Мамлекеттик каттоо реестр журналына катталсын жана юстиция органына мамлекеттик реестрге киргизүү үчүн жиберилсин.

3. Бул токтомдун аткарылышыайыл өкмөтүнүн башчысы Т.Ш.Кобонбаевге жүктөлсүн.

 

Төрага

Э.А.Темиров

 

Ысык-Көл облусу

Ак-Суу району

Теплоключенка айыл аймагы

 

Теплоключенка айыл аймагынын

2019-2023-жылдарга карата

социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн

СТРАТЕГИЯЛЫК ПЛАНЫ

 

 

 Бекитилди

 Айылдык кеңештин 2020-жылдын

 “____”______ № ____ токтому менен

 

МАЗМУНУ

1.Теплоключенка айыл аймагынын социалдык экономикалык абалы

1.1. Жалпы географиялык абалы

1.2. Теплоключенка айыл аймагынын өнүгүүсүндөгү өзгөчөлүктөр жана резервдер

 

2. Теплоключенка айыл аймагынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүндөгү көйгөйлөр

Экономикалык маселелер

Социалдык маселелер.

Экологиялык маселелер.

Инфраструктуралык маселелер.

 

3. Теплоключенка айыл аймагынын өнүгүүсүнүн стратегиялык анализи

4. Теплоключенка айыл аймагынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн стратегиясы

4.1. Айыл чарбасынын өнүгүүсүнүн анализи

4.2. Курулуш иштеринин анализи

4.3. Эмгек ресурстарынын өнүгүүсүнүн анализи

4.4. Калкты социалдык жактан коргоонун анализи

4.5. Билим берүү тармагынын өнүгүүсүнүн анализи

4.6. Дене тарбия, спорт жана туризмдин өнүгүүсүнүн анализи

4.7. Коммуналдык чарбасынын өнүгүүсүнө анализ

4.8. Ишмердүүлүктүн тармактарынын жана өзүнчө түрлөрүнүн анализи

4.9. Керектөөчүлөр рыногунун анализи

4.10. Кичи бизнестин өнүгүүсүнө анализ

4.11. Өздүк киреше булактарына болгон анализ

4.12. Укук коргоо ишмердүүлүгүнүн анализи

4.13. Айлана-чөйрөнү коргоо, жаратылышты пайдалануу жана туризмдин өнүгүүсүнүн анализи

4.14. Территориалдык өнүгүүнүн анализи

4.15. Айыл аймактын чегинде көрнөк -жарнактарды жайгаштыруунун анализи

 

5. Стратегиялык анализдин негизги жыйынтыктары

5.1.Ички чөйрөнүн күчтүү жана алсыз жактары

5.2. Мүмкүнчүлүктөрү жана коркунучтары

6. Мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашыруу үчүн Теплоключенка айыл аймагынын бардык артыкчылыктарын пайдалануу

7. Теплоключенка айыл аймагын 2023-жылдарга чейин өнүктүрүүнүн негизги максаты жана миссиясы

8. Теплоключенка айыл аймагын 2023-жылга чейин өнүктүрүүнүн стратегиялык багыттары

8.1. Социалдык чөйрө

8.1.1. Калкыты социалдык жактан коргоо

8.1.2. Жаштар стратегиясы

8.1.3. Жарнактарды жайгаштыруу

8.1.4. Билим берүү

8.1.5. Дене тарбиясы жана спорт.

8.1.6. Маданият жана искуссвто

8.2. Коммуналдык чарба

8.3. Экология

8.4. Жарандык коргонуу жана өзгөчө кырдаалдар

8.5. Айыл аймактын экономикасынын негизги тармактары

9. Стратегиялык планга мониторинг жүргүзүү

10. Теплоключенка айыл аймагынын стратегиялык иш-чараларын ишке ашыруунун мерчеми (тиркеме 1-2)

11. Стратегиялык максаттардын ишке ашырылышынын жыйынтыктарынын көрсөткүчтөрү

12. Стратегияны ишке ашыруунун этаптары

 

Киришүү

Теплоключенка айыл аймагынын 2023-жылга чейин социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн стратегиясы (Стратегия) төмөндөгүлөргө негизделип жазылды:

- өнүгүү стратегиясынын башкы максаты болгон социалдык абалды турукташтыруу. Айыл аймактын калкынын жашоо-шартын жакшыртуу, сапаты менен деңгээлин жогорулатуу;

- райондун социалдык -экономикалык өнүгүү стратегиясы;

- айыл аймакты туруктуу өнүктүрүү, экологиялык коопсуздугун сактоо менен социалдык-экономикалык өнүгүү процесстерин тең салмактуулугун көзөмөлдөө;

- менчиктин түрүнө карабастан мекемелер, ишканалар, чарба субъектилери менен иш алып баруу;

- айыл аймактын өнүгүүсүнө тиешелүү болгон бардык чечимдерди кабыл алууга коомчулукту катыштыруу, алардын кызыкчылыктарын эске алуу менен чечимдерди кабыл алуу. Коомчулуктун катышуусуна жол берүү жана аларды баардык коомдук иштерге активдүү катышууга кызыктыруу.

     Стратегиялык план айыл аймактын өнүгүүсүнүн көп жылдык жумушчу документи болуп саналат. Себеби ал өзүнө айыл ичинде жүргүзүлүүчү иш-аракеттерди, алардын ар тараптуулугун жана аларда жаралган ар кандай меселелерди, өнүгүүнүн жаңы кадамдарын өзүнө камтыйт. Стратегиялык пландын негизинде иш алып баруу келечектин ачкычы болуп эсептелинет.             Бүгүнкү күндө көптөгөн социалдык-экономикалык маселелердин чечилиши жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынан көз каранды . Ал маселелерди көтөрүүдөн мурун, анын чечилүү жолдорун стратегиялык жактан мерчемдөө керек. Бардык социалдык-экономикалык көйгөйлөр стратегиялык жактан тыкыр изилденип, максаттары менен милдеттери, жүргүзүлүүчү иш-чаралары так аныкталып ишке ашырылса, ал аймактын экономикасынын туруктуу өнүгүүсүнө алып келет.

     Айыл аймакта ишкердүүлүктүн, кызмат көрсөтүүлөрдүн түрүнүн көбөйүшү, жергиликтүү бюджеттин көбөйүшүнө алып келет. Бюджеттин көбөйүшү менен аймактын экономикалык көрсөткүчтөрү жогорулап, элге кызмат көрсөтүүнүн сапаты жакшырат, ошондой эле, жумуш орундарынын көбөйүшү калк арасындагы кедейчиликтин санын кыскартып, жашоо-шарттын жакшырышына алып келет. Бул процесстердин бардыгы жергиликтүү өз алдынча башкаруу бийлиги тарабынан көзөмөлгө алынып, бирине -бирин ыңгайлаштырып, шарт түзүп берүүсү социалдык-экономикалык өнүгүүнүн туруктуулугуна алып келет. Аймактын экономикасынын туруктуу өнүгүүсүн стратегиялык пландоо менен айкалыштыруу натыйжалуу жана жемиштүү жетишкендиктерге алып келээри шексиз.

     Теплоключенка айыл аймагынын стратегиялык мерчеми - айыл аймактын тургундарынын кызыкчылыктарын, жашоо өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен жазылган, коомчулуктун бардык чөйрөлөрүн, ири инвесторлорду, сырттан келген долбоорлорду, бизнес адамдарын ж.б. өзүнө тарта алган, жалпы элге түшүнүктүү, так жана маңыздуу болгон көп жылдык документи. Ошондой эле, бул мерчем айыл аймакты өнүктүрүүнүн көп кырдуу программаларын жана иш чараларын камтыйт.

 Стратегия Теплоключенка айыл өкмөтүнүн башчысы Т.Ш.Кобонбаевдин жетекчилигинин алдында иштелип чыкты.

 

1.    Теплоключенка айыл аймагынын

социалдык-экономикалык абалы тууралуу маалымат

 

 1.1. Жалпы географиялык абалы: Теплоключенка айыл аймагы Ысык-Көл облусунун, Ак-Суу районунун, түштүк чыгышында жайгашкан. Эки айылдан турат: Теплоключенка жана Лесное. Аймактын жалпы территориясы 6762 кв/км. түзүп, деңиз деңгээлинен 1798 м. бийиктикте турат .

Теплоключенка айылы Ак-Суу районунун борбору болуп саналат. Ал Каракол шаарынан 12 км алыстыкта жайгашкан жана Октябрь, Отрадный жана Кереге-Таш аймактары менен чектешет.

 

1.2.Жаратылыштык-ресурстук шарттары:Айыл аймактын климаттык шарты абдан жагымдуу, тоолуу алкак болгондугуна байланыштуу абасы таза, мээлүүн келет. Тоо этегинде жайгашкан Ысык-Көл ойдуңунун эң кооз жерлеринин бири болуп саналат. Айылдын башындагы Ак-Суу капчыгайында радон суулары чыккан Ак-Суу курорту жайгашкан. Ошондой эле Алтын Арашан, Алмалуу жайлоолору менен белгилүү.

Айыл чарбасына жана мал өстүрүүгө абдан ыңгайлуу, бардык талаа-түздөр сугат суусу менен жабдылган. Сугат системасынын узундугу 89,9 км аралыкты түзөт.

Айыл аймакта жашылча-жемиштердин, мөмөлөрдүн баардыгы өсөт. Мындан сырткары, Теплоключенка арча карагайдын мекени болуп саналат. Токой чарбачылыгы, питомник, дендропарк бар. Ал жерде тал-теректердин, арча-карагайлардын ар кандай көчөттөрү өстүрүлөт.

 

 

 

1.3. Демографиялык абалы жана эмгек ресурстары: Айыл аймактын жалпы калкынын саны 2018-жылдын 1 январында берилген маалыматка ылайык 13428 адамды түзөт. Жалпы Ак-Суу районунун калкынын 48% түзөт. Айыл аймакта 13 улуттун өкүлдөрү жашайт.

Аялдардын саны 7027 адам, эркектердин саны 6401 адам. Эмгекке жарамдуусу 8876 адам. Пенсионерлер 872, майыптар 524, жалгыз бой карылар 22, мектеп жашындагылар 2588, мектеп жашына чейинкилер 1663, көп балалуу үй-бүлөлөр 230, толук эмес үй-бүлөлөр 138, мигранттардын балдары 177, жумушсуздар 518, жумуш менен камсыз кылуу бөлүмүндө каттоого тургандар 81 адам.

УАМС катышуучулары 1, оорукта эмгектенгендердин саны 8, Ооган коогалаңына катышкандар 6, Баткен коогалаңына катышкандары 18, ЧАЭС 5 адам.

1.4. Экономикасы жана инвестициялык иш-аракеттери: Айыл тургундарынын негизги пайда көрүү булагы болуп мал чарбасы 30%, айыл чарбасы 30%, кызмат көрсөтүү чөйрөсү (соода-сатык, коомдук тамактануу жайлары ж.б.) 40%. Айыл амакта 144 фермердик дыйкан чарбалары, “Заря” айыл чарба үрөнчүлүк кооперативи жана “Элита” , “Луч” үрөнчүлүк чарбалары бар.

Айыл чарба продукцияларын 1880 жеке чарбалар өндүрөт. Алардын басымдуу бөлүгүн картошка ээлейт. Дан эгиндери, чөп өндүрүлүп малга тоют даярдалат. Айыл чарба жерлеринин 1215 га жери себилип, 30.8% дыйканчылык жерлери түзөт. Мындан сырткары жашылча-жемиш, мөмөлөрдү өстүрүшөт.

     Мал чарбачылыгы да негизги пайда көрүү булагы. Аймакта 6585 бодо мал, 18020 кой, 1965-жылкы, 13328 канаттуу бар. Айыл өкмөтү тарабынан асыл тукум малдарды көбөйтүү максаты коюлуп, бадаларга букалар сатылып алынган. Алар жашына жараша жаңыртылып турат. Ошондой эле, эт жана сүт багытындагы уйларды көбөйтүү максатында четтен долбоорлорду тартып келишет. Жалпылап айтканда мал чарбачылыгынан тургундар эт, сүт, жумуртка өндүруп келишет.

Малдардын ден соолугуна кам көрүү үчүн ветеринардык пункт жана малдарды жуундуруучу жай салынган. Малдар жеке мал догдурлар тарабынан убагында эмделип, дарылоодон өтүп турушат. Аймактагы бардык бодо малдар идентификациялык каттоодон өткөрүлуп, биркаланган.

Акыркы 3 жылдыкта Теплоключенка айыл өкмөтү көптөгөн долбоорлор менен иш алып барып келет. Инвестициялык каржылоонун негизги булагы болуп Ысык-Көл өнүктүрүү фондусу саналат. Республикалык бюджеттен дагы жыл сайын социалдык объктилерди каржылоого дем берүүчү гранттар бөлүнүп берилет. Мындан сырткары, жаштар тармагын өнүктүрүү, таза органикалык айыл чарба азыктарын өндүрүү, айыл чарба азыктарын кайра иштетүү, жайыт жерлерин жакшыртуу, кичи ишкердикти жандандыруу жана сапаттуу кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу, таштандыларды чыгаруу боюнча бир топ долбоорлор айыл өкмөтү менен иштешип келет: GIZ, BIO KG, USAID, АРИС, Мерсико, ПРООН, Азия өнүктүрүү сектору, Ассалом жаштар ассамблеясы, Экофонд ж.б.

1.5. Турак-жай жана коммуналдык чарбасы: айыл аймакта райондук мекемелер жайгашкан. Андан сырткары айыл өкмөтүнүн карамагында 11 муниципалдык объект бар, алардын эң негиздүүлөрү: 2 мектеп-гимназиясы, 2 бала бакча, 1 маданий спорт ордосу, 1 чоң стадион кирет.

Айыл өкмөтүнун карамагында 2 муниципалдык ишкана бар: “Ак-Суу Тазалык-Техсервис МТС” жана “Ак-Суу коммуналдык чарба”.

“Ак-Суу-Тазалык-Техсервис МТС” МИ ишканасы айылдын санитардык-экологиялык тазалыгы боюнча иш алып барат жана өздөрүнүн ишмердүүлүгүнө тиешелүү болгон техникаларга ээ.

“Ак-Суу коммуналдык чарбасы” калкты таза суу менен камсыз кылуу, саркынды сууларды тазалоочу курулмаларды, суу түтүктөрүнүн тарамдарын реабилитациялоо жана аймакты жарыктандыруу, көрнөк-жарнактарды илүү иштери менен алектенет. Калктын 95% ичүүчү суу менен камсыз болуп, 5 % Ак-Суу суусунан алып ичет. Ичүүчү суунун тарамдары жана түтүктөрү толук реабилитациялоодон өтө элек.

Мындан сырткары, айыл өкмөтүнүн карамагында “Ак-Суу-2015” суу пайдалануучулар ассоциациясы түзүлгөн. Ал өзүнө аймактын ирригациялык системасын, ички жана талаа арыктарынын абалын жакшыртуунун, сугат суу менен камсыз кылуунун камтыйт.

1.6. Кичи ишкердик жана керектөө рыногу:Айыл аймакта кичи ишкердик жүргүзүү өсүү тенденциясында. Кичи жана орто бизнес кылуу, соода-сатык түйүндөрүн ачуу жана кызмат көрсөтүүнүн түрлөрү акырындык менен өнүгүүдө. Айыл аймактын чегинде каттоодон өткөн жеке ишкерлердин саны-1237, ошондой эле “Кереге” жана “Хан тенгри” 2 акционердик коом бар. Азыркы учурда крахмал заводу, картошка салынуучу сеткаларды чыгаруучу цех, токой мөмө-жемиштерин кара иштетүүчү цех, нан азыктарын даярдоочу, пельмен түйүүчү кичи цех жана курулуш тактайларын дайындоочу пилорама иштеп жатат. Ошондой эле, профилакториялык жеке ванналар, бассейндер бар: “Өмүр-Дарыя”, “Ак-Суу кенч”, профилакторий “Ак-Суу” ж.б. Мындан сырткары 5 мончо, ателье, эмеректерди реставрациялоочу цех, чач тегиздеп берүүчү, косметикалык кызмат көрсөтүүчү салондор бар.

1.7. Транспорт жана байланыш: Теплоключенка Каракол-Жыргалаң трассасынын боюнда жайгашкан. Айыл аймактагы транспорттук система автоунааларга ыңгайлуу. Камсыз болуучу жолдордун узундугу 142,5 км түзөт, алардын ичинен 19,8 км же 12% асфальт төшөлгөн. Айыл ичинде жана шаарларга каттоо боюнча коомдук транспорт уюшулган. Ак-Суу Каракол, Каракол Ак-Суу, Каракол Ак-Суу курорт, Каракол Ак-Суу Боронбай хан каттамдарында коомдук транспорт каттайт. Мындан сырткары айыл ичинде транспорттук такси кызматын көрсөтүүчү 3 бригада иштейт: “Айка”, “Ак-Суу”, “Элдик”. Жеке менчиктеги автоунаалардын жалпы саны: жүк ташуучу унаалар 173, жеңил автоунаалар 987, айыл чарба техникалары 128, ат арабалар 200.

     Айыл ичиндеги байланыш системасы замандын талабына жараша өсүүдө. Айылдын ар бир тургуну чөнтөк телефонго ээ жана интернет менен байланышуунун, социалдык тармакты колдонууну мыкты билет. Айыл өкмөтүнүн дагы жарандардын кайрылууларын кабыл алуучу 0702 807 806 номерлүү вотсап мобилдик механизми иштейт жана айыл өкмөтү тарабынан аткарылган иш-чараларды социалдык тармактарынын баракчаларына жарыялап турат.

Аймак толугу менен санариптик телеберүүгө өткөн. Айылдын өйдө жагында 14 канал, ылдый жагында 48 канал тартат. Айылдын интернет менен камсыз болуусун Телеком байланыш түйүнү жөнгө салып турат. Мындан сырткары айыл тургундары, газета-журналдарга жазылуу менен бардык маалыматтар менен кабардар болуп турушат.

1.8 Банктык сектор: Айыл аймактын чегинде 3 ири банктын филиалдары элге кызмат көрсөтүп, банктык бардык операцияларды аткарышат: акча которуу, алуу, ипотека, насыя алуу, аманаттарды сактоо, депозиттер, карточка системасы ж.б: 1 - Айыл банк; 2 - РСК банк; 3 - БТА банк. Ошондой эле элге насыя берүүчү кичи кредиттик компаниялар дагы бар: Мол булак, Компоньон, Байлык финанс жана Финка.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын структурасы: Теплоключенка айыл өкмөтү Кыргыз Республикасынын Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндө Мыйзамынын негизинде иш алып барат жана айылдык кеңеште кабыл алынган токтомдорду, ыйгарым укуктарды, жогорку органдардан түшкөн иш кагаздарды жарандардын кызыкчылыгын коргоо жана камсыздоо менен аткарып келет. Айыл өкмөтү юридикалык жак болуп саналат жана өзүнө тиешелүү өздүк балансы, банктык-эсептик счеттору, бурчтуу штампы, мөөрү бар. Толук аталышы: Теплоключенка айыл аймагынын айыл өкмөтү. 2018-жылдагы бюджети 27 945,6 миң сом түзөт.

Айыл өкмөтүнүн аппаратынын түзүлүшү: айыл өкмөтүнүн башчысы, айыл өкмөтүнүн башчысынын орун басары, жооптуу катчы, каржы бөлүмүнүн башчысы жана 12 адис. Андан тышкары 4 адис: мамлекеттик сатып алуулар боюнча адис, мамлекеттик тил саясаты боюнча адис, муниципалдык менчик боюнча адис жана архивариус келишимдин негизинде иштейт. 12 квартал башчысы калк арасында иш алып барат.

Айылдык кеңеш 21 эл өкүлдөрүнөн турат, 5 туруктуу комиссия түзүлгөн. Айылдык кеңештин алдында жергиликтүү жамааттар эл менен тыгыз иш алып барышат: жаштар кеңеши, аялдар кеңеши, аксакалдар соту жана ардагерлер кеңеши. Кичи коомдук кеңеш дагы түзүлгөн. Теплоключенка айыл аймагынын жергиликүү коомчулугунун Уставы иштелип чыгып, айылдык кеңештин токтому менен бекиген.

 

Теплоключенка айыл аймагынын өнүгүүсүндөгү өзгөчөлүктөр

Теплоключенка айыл аймагы Ак-Суу районундагы экономикалык көрсөткүчтөрү боюнча туруктуу өнүгүү темпи менен айырмаланган ири аймактардын бири. Айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүчү жердин жалпы аянты 4590га, жайыт жери 1644 га түзөт. Аймактагы “Заря” айыл чарба үрөнчүлүк кооперативи картошканын жана дан эгиндеринин жаңы үрөндөрү менен камсыз кылып турат.

 

 

 Ысык булактар, радон ванналары, тоонун таза абасы, жапжашыл арча карагайлары эс алуучулардын жана башка аймактардын жашоочуларынын көңүлүн өзүнө буруп келет.

 

Ак-Суу токой чарбасы жана токой-тажрыйба чарбасы ийне жалбырактуу өсүмдүктөрдүн түрлөрүн өстүрүп, жаңы сортторду отургузуп, тажрыйба кылып келишет. Биздин айыл аймакты жана башка региондорду ийне жалбырактуу көчөттөрдүн түрлөрү менен камсыздап келишет.

Теплоключенка айыл аймагында сүт жана эт багытындагы бодо малдары көбөйүүдө. Айылдагы бадалар үчүн айыл өкмөтү тарабынан эт жана сүт багытындагы асыл тукум 3 бука алынды. Айылда сүт алуучу 5 пункт бар.

 

 

Айыл аймакта туризм тармагы жакшы өнүгүп келе жатат.

Муниципалдык ишканалар: “Ак-Суу-Тазалык-Техсервис МТС” жана “Ак-Суу коммуналдык чарбасы” . “Ак-Суу-2015” суу пайдалануучулар ассосациясы бар

“Ак-Суу Тазалык-Техсервис МТС” муниципалдык ишканасына таштанды чыгарууга адистештирилген атайын техника алынган.

 

“Ловал “ үлгүсүндөгү дан оруучу 2 даана комбайн алынды.

Грейдер

Экскаватор жана “ЗИЛ” үлгүсүндөгү 2 жүк ташуучу унаа

Жаштар паркы курулуп жатат.

Мал жуундуруучу жай жана ветеринардык пункт иштеп жатат.

Жол кыймылынын коопсуздугун сактоо максатында борбордук көчөлөргө 3 даана светофор, жол белгилери орнотулду.

Боронбай хан, Жаныбеков, Спортивный көчөлөрүнө асфальт төшөлдү

Ак-Суу суусунун жээктерин бекемдөө иштери жүргүзүлдү.

Теплоключенка айыл аймагында маданий спорт ордосу жана стадион бар. Айыл өкмөтү спорттун өнүгүүсүнө жана жаштарга өзгөчө көңүл бөлуп келет. Жаштар спорттун көптөгөн түрлөрү менен машыгып, республикалык, эл аралык мелдештердин жеңүүчүлөрү болуп жатышат.

Теплоключенка айыл өкмөтүнүн 2017-2020- жылдарга карата коммуникациялык стратегиясы жазылган. Стратегиянын негизинде WhatsApp мобилди механизими аркылуу калк менен кайтарым байланыш жүргүзүү ишке киргизилип, эл байланыш жакшыртылууда.

 

Теплоключенка айыл өкмөтү USAID, GIZ, BIOKG, АРИС, Мерсико, ПРООН долбоорлору менен иштешип келет. 2018-жылы Ысык-Көл облусунда сүт секторун жогорулатуу боюнча долбоор ишке кирген. Теплоключенка айыл аймагы бул долбоордогу пилоттук аймактардын бири болуп саналат.

Теплоключенка айыл аймагынын өнүгүүсүндөгү жетишкендиктер жаркын келечектен кабар берип турат.

 

2.    Айыл аймакты социалдык-экономикалык жактан

өнүктүрүүдөгү көйгөйлөр

 

Теплоключенка айыл аймагынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүндөгү маселелерди 5 топко бөлсө болот: экономикалык, структуралык, социалдык, экологиялык, инфраструктуралык.

 

2.1.        Экономикалык көйгөйлөр

 Айыл чарба азыктарына болгон баанын төмөндөшү, айыл чарбасындагы экономикалык мамилелерди жөнгө салуучу бирдиктүү укуктук-ченемдик базанын жоктугу сыяктуу көйгөйлөр дагы деле чечиле элек. Күйүүчу, майлоочу майлардын баасы кымбат, өндүрүлгөн продукциялардын баасы төмөн болгондуктан дыйкандардын, чарбалардын эмгеги акталбай, тескерисинче чыгаша болуп калышууда.Аймактын негизиги көйгөйү айыл чарба азыктарына кепилдик берүүчү сатуу рыногунун жоктугуна байланыштуу, айласыздан четтен келген же жергиликтүү алып сатаарларга өз баасынан төмөн сатууга мажбур болуп калышууда. Бүгүнкү күндө сүткө, этке, дан эгиндерине, картошкага болгон баа элдердин кызыкчылыгына жооп бере албай келет. Күрөөгө коюучу мүлк жок болгондугуна байланыштуу чоң суммадагы насыяларды алууга мүмкүнчүлүктөрү жок.

Аймактын социалдык жашоосунда кичи бизнестин ролу жогорулап жатат. Кайрымдуулук меценаттык ишмердүүлүк тардицияга айланууда.

 

Тапшырма: айыл аймакта кичи бизнести өнүктүрүү менен жаңы киреше булактарын табууга элди үгүттөө .

 

2.2.        Социалдык көйгөйлөр

 Социалдык абалды жакшыртуу саясатын ишке ашыруунун жыйынтыгы менен айыл өкмөтү тарабынан максатту иш чаралар көрүлүп, айыл аймакта демографиялык абал жакшыртылды. (өлүмдүн саны кыскарып, төрөлгөндөрдүн саны көбөйүүдө)

 Калктын саны 2017-жылга салыштырмалуу 1245 адамга көбөйөн. (2017-жылы 12183 адам болсо, 2018-жылы 13428 адам болду). Теплоключенка райондун борбору болгондугуна байланыштуу калктын саны ички миграциянын негизинде көбөйүп жатат. Толук эмес үй-бүлөлөрдө балдардын саны 12 адамга чейин көбөйүүдө. (2017-жылы 299 бала болсо, 2018-жылы 311 бала болгон).

 Азыркы учурда айыл аймактагы калктын пенсия курагындагылары 5,8%, ал эми 2016-жылы 9,1 % түзгөн. Бул божомолдоолор калктын эмгекке жарамдуу бөлүгү көбөйүп жаткандыгынан кабар берүүдө. Мындан сырткары аймакта ички жана сырткы миграция өсүүдө. Башка айылдан келген тургундар биздин айыл аймакка турукташууда. Жеке турак жай салуу үчүн жер тилкелери жок. Бир үйдө экиден, үчтөн үй-бүлө жашашат. Көбүнесе өз үйлөрүндө эмес, батирлерде турушат.

     Мындан сырткары айыл аймакта 3-6 жаштагы балдарга мектепке чейин билим берүү маселеси толугу менен чечилбей келет. Себеби эл көп бала болгондугуна байланыштуу бала бакчалар жетишпейт. Миңге жакын бала бакча баруу үчүн кезек кутуп турушат. Мектептерде аздык кылат, класстарда балдар ашыгы менен окушат.

Билим берүү мекемелеринин материалдык-техникалык базасын чыңдап, санитардык-гигиеналык абалын жакшыртуу керек. Жылуу суу, мекемелердин ичине жылуу ажатканаларды орнотуу абзел. С.Киров атындагы гимназия-мектебинин тегеригин курчоо маселеси да бар. Ошондой эле, аймакта дене тарбиясы менне спорт өнүктүрүүгө жакшы көңүл буруу керек.

Бүгүнкү күндө туруктуу жумуш ордулары жок болгондугуна байланыштуу акча табуу үчүн чет жактарга кетип калган адамдардын саны өсүп, көптөгөн балдар, кары адамдар кароосуз калып калууда.

Онкология, кант диабети, кан басымдын жогорулашы, жүрөк, кан тамыр ооруларынын саны кескин түрдө өсүүдө.

 

2.3.        Экологиялык көйгөйлөр

Курчап турган айлана чөйрөнү жана жаратылышты коргоонун башкы максаты экологиялык абалды жакшыртуу болуп саналат. Аймакта теректерди мыйзамсыз кыюу, белгиленбеген жерге таштандыларды таштоо көйгөйлөрү жөнгө салынып келе жатат.

жылы “Ак-Суу Тазалык” МИ ачылып, таштанды жыйноо боюнча адистештирилген унаалар алынды. Айылдан 12 км алыстыкта жайгашкан таштанды жайы мыйзамдаштырылып, уруксаат кагаздары алынган. Бирок, буга карабасатан айыл ичинде тазалык сакталбай келет. Кээ бир тургундар белгиленбеген жерлерге, Ак-Суу суусунун боюна таштандыларды ыргытып салышууда.

     Теплоключенка аймагы тоолу, жаратылышы кооз болгондугуна байланыштуу туризм тармагы өнүгүп, элдер боз үйлөрдү тигип, улуттук суусундуктарды, тамак-аштарды жасап, ат мене эс алууларды уюштуруп, чет элдик туристтерди тосуп келишет. Бирок туризмди өнүктүрүү үчүн уюштуруу иштери баш аламан болгондугуна байланыштуу, санитардык-экологиялык ченемдерди сакталбай жакшынакай жайлоолорубуз, жерлерибиз кайрадан эле таштандыга толуп чыга келет. Аймакка келген туристтредин саны эсепке алынбайт, иштеп жаткан курортторго,эс алуу жайларына хронометраж жасалбай келет.

 

2.4.Инфраструктуралык көйгөйлөр

Айыл аймакта жолдорго кум-таш төгүлүп, түздөлүп, асфальт төшөлүп, акырындык менен жасалып келе жатат. Көчөлөргө ирети менен жарыктандыруу шамдары орнотулууда. Бирок бул жетишкендирге карабастан, жолдорду ондоо, арык системасын калыпка келтирүү, айылды толугу менен жарыктандыруу сыяктуу инфраструктуралык көйгөйлөр дагы деле бар. Айыл өкмөтү менен айылдык кеңештин алдында аймактагы бир катар инфраструктуралык, социалдык, коммуналдык, ирригациялык маселелерди чечүү тапшырмасы бар.

3.    Теплоключенка айыл аймагынын өнүгүүсүнүн стратегиялык анализи

 

 Калктын жашоо деңгээлине жана сапатына өзгөчө көңүл бурулат. Калктын негизги көрсөткүчүн эмгекке жарамдуу адамдар түзөт. 2018-жылдын 1-январына карата каттоодо турган жумушсуз адамдардын саны 518 адам болду. Эмгекке жарамдуу адамдардын саны 8876 болсо, эмгекке жараксызы 4552 адам.

Айыл аймакта балдарга билим берүүчү 5 мекеме бар. Алар “Келечек”, “Күн Чубак” балдар бакчасы, “Кыялкечтер” инклюзивдик бала бакчасы, М.Мамакеев жана С.Киров атындагы мектеп-гимназиялары.

Бала бакчаларга 752 бала барат, мектепте 2590 окуучу окуйт. 1-класстан 4-класска чейин окуучулар үчүн бир маал ысык тамак берилет. Бала бакчада үч маал ысык тамак жасалат. Ашканаларына жаңы тиричилик техникалары алынып, мекемелер эмеректер, тиешелүү инвентарлар менен жабдылууда.

Мектептерде 237 мугалим эмгектенет Алардын көпчүлүгү жогорку даражадагы, жасыккан, профессионал педагогдор. Алардын профессионалдуулугу балдардын билим деңгээли менен бааланып келет. 2017-жылы мектепти 243 окуучу бүтүрүп, 100 % орто билимге ээ болгондугу тууралуу аттестаттарын алышкан. Окуучулардын бирдиктүү мамлекеттик экзамендерди тапшыруусу алардын жогорку окуу жайларына тапшыруусуна түрткү болду. ЖОЖ- 197 абитуриент, ОКОЖ - 23 абитуриент, техникалык колледждерге 21 абитуриент тапшырган.

Билим берүү мекемелеринде балдардын ден соолугун чыңдоо жана туура тарбия берүү, спортко кызыктыруу максатында дене тарбия сабагына көп көнүл бөлүнүп келет. Балдар менен спорт жаатындагы таланттуу педагогдор, машыктыруучулар иштешет. Мектеп окуучулары көптөгөн облустук, республикалык, эл аралык мелдештерге катышып, 2016-2018-жылдары спорттун 9 түрү боюнча 1-2-3-орундарды алып келишкен . Жалпысынан спорттун түрлөрү менен 467 бала машыгып келет. Жергиликтүү бюджеттен спортту өнүктүрүү жана жашатар менен иш алып барууга 957,0 сом каралып, керектүү спорттук инвентарлар алынып берилген. Ошондой эле мелдештерге катышууда жол кирелери жана тамак-ашы төлөнуп берилет.

Жаштарды тарбиялоо, сергек жашоону жайылтуу, мекенчилдик сезимди ойготуу, максатында мектеп окуучуларынын, жаштардын катышуусу менен 23 спорттук, таалим-тарбиялык иш -чаралар өткөрүлүп, 467 мектеп окуучулары катышкан.

 

 

Айыл аймагыбыздын маданий мурастарын, кайталангыс жаратылыш байлыктарын сактоо жана өнүктүрүү менен чет жактан келген туристтерге сапаттуу ден соолук чыңдоочу спорттук кызматтарды көрсөтө алабыз.

Жыл өткөн сайын жеке үйлөр салынып, капиталдык ремонт жасалып жатат. Бирок элге жеке турак жай курууга жер тилкелери жетишпей келет.Айыл чарба жерлерин жеке турак жай куруу жерлерине трансформациялоого мараторий жарыялангандыгына байланыштуу айыл өкмөтү жергиликтүү калкка жер тилкелерин бере албай келет. Бүгүнкү күндө жеке турак жай куруу үчүн жер тилкесин сурап кезекке турган адамдардын саны 1322 адамга жетти.

Айыл өкмөтү мал чарабачылыгын өнүктүрүү боюнча “Айыл банкы” жана ФРСК банкы аркылуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, элге 10 % насыя берүүнү уюштурган. Бул долбоор 3 жылдан бери иштеп, айылдын эли сүт багытындагы уйларды көбөйтүү үчүн 50 000 сомго чейин 10% насыя алып келишет.

Айыл аймакта ар бир кожолуктун жеке багы бар. Ал алма бактары, бакчалар жаңыртылууга муктаж. Алмалардын, алчалардын, жана башка жемиш бактарынын сортторун жаңыртуу, жашартуу үчүн жакынкы аралыкта питомниктер тыгыз байланыш жүргүзүү керек.

Бардык ирригациялык система СПАнын балансына алынып, сугат суусун туура жана натыйжалуу пайдалануу боюнча иш чаралар иштелип чыкты. Жыл сайын каналдар, арыктар учурдагы ремонттон өткөрүлүп, жасалып жатат. Бирок буга карабастан сугат системасын реконструкциялоо керек. Айыл өкмөтүнүн карамагында сугат суусу жетпеген, эч кандай пайда алып келбеген 67 га жер бар.

Аймакта жеке ишкерлик кылуу , соода-сатык кылуу чөйрөсү өнүгүп жатат. Айылда 72 жеке соода кылуу точкалары, 2 коомдук тамак-аш жайы катталган. Соода түйүндөрүнүн 10 %да керектөөчүлөрдүн бардык муктаждыктары бар. Жергиликтүү калк арасында тамактануу үчүн кафе, ресторандарга, тойканаларга суроо-талаптар бар,бирок бул жайлардын тейлөө маданияты, сервиси төмөн. Мындан сырткары айылда замандын талабы болгон чач тегиздөөчү, косметикалык кызмат көрсөтүүчү салондор, тиричилик техникаларын оңдоп берүүчү, эски эмеректерди жаңыртуучу цехтер, ательелер бар.

Теплоключенка айыл аймагында №350 Каракол-Ак-Суу-Курорт маршруту транспорттук кызмат көрсөтүп келет. Ошондой эле, Теплоключенка-Бишкек каттамында да маршруткалар бар. Айылда транспорттук кызмат көрсөтүүчү “Айка Такси”, “Ак-Суу” такси бригадалары бар. Жолдорго жол белгилери, жол чырактары орнотулган . Бирок жеке таксилердин туура эмес жерлерге токтоп турушу жол кыймылынын коопсуздугуна тоскоолдуктарды жаратып келет.

жылы төмөндөгүдөй коммуналдык кызматтар көрсөтүлдү:

-жолдорго кум-таш, шагыл төгүлүп, түздөлдү;

-көчөлөргө жарыктандыруу шамдары орнотулду, оңдолду;

-көпүрөлөр жасалды;

-жолдорду грейдер менен сүрүү;

-Жаныбеков, Боронбай хан, Спортивный көчөлөрүнө темир-бетон суу ттктру орнолтулду;

-КТКны чогултуу жана чыгаруу;

Ичүүчү суу менен камсыз кылуу боюнча дагы иштер жүруп жатат. Айыл өкмөтүнүн карамагында 2,6 км аралыктагы суу түтүктөрү бар.

Көчөлөрдөгү жарыктандыруу шамдарынын лампочкалары алмаштырылып жатат

Мектептердин, бала бакчалардын күзгү кышкы мезгилдерге карата от жагуучу жайларын даярдоо, көмүр менен камсыз кылуу иштерине да өзгөчө көңүл бөлүнүп келет.

Кылмыштуулукка каршы жүргүзүлгөн ар кандай иш чаралардын негизинде кылмыштуулуктун саны кыскарууда. Кылмыштуулуктун бардык түрү боюнча катталган кылмыштардын саны мурунку жылдарга салыштырмалуу аз. Мас абалында кылмыш кылуу, уурдоо, тоноп кетүү, адам өмүрүнө кол салуу сыяктуу кылмыштардын саны кыскарганы менен дагы деле катталууда.

 

Айыл өкмөтүнүн 2018-жыга карата бюджети 27945, 6 сомду түзөт. Жергиликтүү бюджет салыктардын, салыктык эмес төлөмдөрдүн негизинде көбөйүүдө. Кирешенин негизги булагы болуп, жер үлүшүнө, огород, бакчаларга, транспортко болгон салыктар жана жерлердин ижарага акылары эсептелинет.