(КР Министрлер Кабинетине караштуу Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба мамлекеттик агенттигинин 2024-жылдын 31-июлундагы № 74-чуа буйругунун редакциясына ылайык) ЖОККО ЧЫГАРЫЛДЫ

Көңүл бурңуздар!

Мамлекеттик архитектура агенттигинин буйругу,

курулуш жана турак-жай-коммуналдык чарба

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин алдында

2022-жылдын 26-декабрындагы № 60-нпа

«Болат конструкциялар. Дизайн стандарттары»

1-13 глава (14—18)

Тиркеме

Кыргыз Республикасынын

Министрлер Кабинетине караштуу архитектура,

курулуш жана турак жай-коммуналдык

чарба мамлекеттик агенттигинин

2022-жылдын 26-декабрындагы № 60-нпа

буйругу

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КУРУЛУШ ЧЕНЕМДЕРИ

Курулуштагы ченемдик документтердин системасы

СТАЛЬНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. НОРМЫ ПРОЕКТИРОВАНИЯ

Болот конструкциялары. Долбоорлоо ченемдери

Steel structures. Design standards

КЧжЭ II-23-81*

жаңыртылган редакциясы

Ишке киргизүү датасы – 2023.02.01

1 Колдонуу чөйрөсү

1.1 Ушул курулуш ченемдери ар кандай багыттагы имараттардын жана курулмалардын темир курулуш конструкцияларын долбоорлоого жана эсептөөгө талаптарды белгилейт.

Ушул курулуш ченемдери көпүрөлөрдүн, транспорттук тоннелдердин жана жээктердин астындагы түтүктөрдүн темир конструкцияларын долбоорлоого жайылтылбайт.

1.2 Пайдалануунун өзгөчө шарттарында турган болот конструкцияларын (домен мештеринин конструкцияларын; магистралдык жана технологиялык түтүктөрүн, атайын багыттагы резервуарларды; сейсмикалык таасирлерге, өрттүн, температуранын, радиациянын, агрессивдүү чөйрөнүн интенсивдүү таасирине дуушар болгон имараттардын конструкцияларын; гидротехникалык жана мелиорациялык курулмалардын конструкцияларынын), уникалдуу имараттардын жана курулмалардын, атомдук электр станциялардын имараттарынын конструкцияларын, ошондой эле атайын түрдөгү конструкцияларды (мисалы, алдын ала чыңалган, мейкиндиктүү, асма, болот-темир бетон, муздак басылган цинктелген профилдерден жасалган жука болот жана өзү тешип өтүүчү бурамалары бар гофрленген листтер) долбоорлоодо ушул конструкциялардын иштөө өзгөчөлүктөрү чагылдырылган тиешелүү ченемдик документтерде каралган талаптарды сактоо керек.

2 Ченемдик шилтемелер

КР КЧ 20-02:2018* Жер титирөөгө туруктуу курулуш. Долбоорлоо ченемедери;

КР КЭ 10-102: 2020 * Курулуш терминологиясы;

КР КЧжЭ 23-02-00 Курулуш климатологиясы;

КР КЧжЭ 52-01:2009 Жүк көтөрүүчү жана тосуучу конструкциялар; 

КЧжЭ 2.01.07-85* Жүктөмдөр жана таасирлер; 

КЧжЭ 2.02.01-83* Имараттардын жана курулмалардын пайдубалы;

КЧжЭ 2.03.11-85* Курулуш конструкцияларын дат басуудан коргоо;

КЧжЭ 2.05.03-84* Көпүрөлөр жана түтүктөр; 

КЧжЭ 2.09.03-85 Өндүрүштүк ишканалардын курулмалары; 

МАСТ 19425-74 Эки жагы тең кырдуу устундар жана атайын болоттон жасалган швеллерлер. Сортамент;

МАСТ 27751-2014 Курулуш конструкцияларынын жана негиздеринин ишенимдүүлүгү. Негизги жоболор;

МАСТ 27772-88* Курулуш болот конструкциялары үчүн прокат. Жалпы техникалык шарттар;

МАСТ 28548-90 Болот түтүктөрү. Терминдер жана аныктамалар.

МАСТ Р 54864-2016 Ширетилген болот курулуш конструкциялары үчүн ысытылып формага салынган болоттон жасалган түтүктөр. Техникалык шарттар;

МАСТ Р 57837-Текчелеринин паралелдүү кырлары бар ысык жабылган болот коштаврлар. Техникалык шарттар;

МАСТ Р 58064-2018 Курулуш конструкциялары үчүн ширетилген болот түтүктөрү. Техникалык шарттар;

МАСТ Р ИСО 857-1-2009 Ширетүү жана ага байланыштуу процесстер. Сөздүк 1-бөлүк, Металлдардды ширетүү процесстери. Терминдер жана аныктамалар;

МАСТ Р ИСО 17659-2009 Ширетүү. Ширетип бириктирүү үчүн көп тилдүү терминдер.

Э с к е р т ү ү – Ушул курулуш ченемдерин колдонууда шилтемелик документтердин иш-аракетин жалпы колдонуудагы маалыматтык тутумдан – Интернет тармагындагы стандартташтыруу чөйрөсүндөгү органдын расмий сайтынан же ушул жылдын 1-январына карата абалында жарыяланган үч бөлүктөн турган (Курулуш каталогу 1-бөлүк, Курулуш каталогу 2-бөлүк, Курулуш каталогу 3-бөлүк) КК-1 Курулуш Каталогунан (Көрсөткүч) текшерген максатка ылайыктуу.

Эгерде күнү берилбеген шилтемеси бар шилтемелик документ алмаштырылган болсо, анда ошол документтин иштеп жаткан версиясын ошол версияга киргизилген бардык өзгөртүүлөрдү эске алуу менен колдонуу керек. Эгерде күнү берилген шилтемеси бар шилтемелик документ алмаштырылган болсо, анда ошол документтин бекитүү (кабыл алуу) жылы жогоруда көрсөтүлгөн версиясын колдонуу керек. Эгерде ушул курулуш ченемдерин бекиткенден кийин, күнү берилген шилтемеси бар шилтемелик документке шилтеме берилген жобого тийиштүү өзгөртүү киргизилген болсо, анда ошол жобону берилген өзгөртүүнү эске алуусуз колдонуу керек. Эгерде шилтемелик документ алмаштыруусуз жокко чыгарылган болсо, анда ага шилтеме берилген жобону, ошол шилтемеге тиешесиз бөлүгүндө колдонуу керек. Ченемдер менен эрежелердин иш-аракеттери жөнүндө маалыматтарды техникалык регламенттер менен стандарттардын маалыматтык корунан текшерген максатка ылайыктуу.

3 Терминдер жана аныктамалар

Ушул курулуш ченемдеринде КР КЭ 10-102, МАСТ 2601, МАСТ Р ИСО 857-1, МАСТ Р ИСО 17659 жана МАСТ 28548 боюнча терминдер жана аныктамалар, ошондой эле тиешелүү аныктамалары бар төмөнкү терминдер колдонулду.

1 авариялык абал: Өзгөчө жооптуу элементтердин жана бирикмелердин конструкциялардын бузулуу коркунучун туудурган жана жалпы объекттин туруктуулугун жоготууга алып келиши мүмкүн болгон жүк көтөрүү жөндөмдүлүгүнүн жоголушу жөнүндө күбөлөндүргөн кемчиликтер жана жабыркоолор болгон учурда.

2 ченемдик абал: Кемчиликтер жана жабыркоолор жок болгон жана долбоордук документтердин бардык талаптары колдонуудагы ченемдерге жана улуттук стандарттарга ылайык келген учурда.

3 конструкциялардын жана конструкциялардын элементтеринин иштөө шарттарынын коэффициенти: Каршылыктын эсептик моделинин белгисиздигин, ошондой эле айрым учурларда таасирдин эсептик моделинин жана/же таасирдин эффектисинин белгисиздигин эске алган жеке коэффициент.

4 болоттун бекемдиги: Жүктүн же башка факторлордун таасири астында пайда болгон ички чыңалууларга жана майышууларга каршылык көрсөтүү жөндөмдүүлүгүн мүнөздөгөн болоттун механикалык касиети.

Эскертүү – Болоттун бекемдигинин негизги мүнөздөмөлөрү катарында туруктуулук жана бекемдик чеги эсептелет.

5 ишке жарамдуу абал: Локалдуу мүнөздөгү кемчиликтер жана жабыркоолор болгон учурда, алар андан ары өнүгүүдө башка элементтердин жана жалпы эле конструкциялардын жүк көтөрүү жөндөмдүүлүгүнө таасирин тийгизе албайт жана конкреттүү шарттарда имаратты же курулманы кадимкидей пайдаланууга чек койбойт.

6 болоттун бекемдигинин эсептик мааниси: Болоттун бекемдигинин мүнөздүү маанисинин көрсөткүчүнүн материал боюнча жеке коэффициентке болгон катышы же сыноолор аркылуу аныкталган маани.

7 эсептелген узундук: каралып жаткан элемент же анын кесиндиси сыяктуу эле туруктуулукту жоготуунун кооптуу күчүнө ээ болгон учтары шарнир менен байланган элементтин шарттуу узундугу.

Э с к е р т ү ү  – Болоттун бекемдигинин негизги мүнөздөмөсү болуп ийилүүчү жана тартылуу күчү саналат.

8 чектүү ишке жөндөмдүүлүк: Конструкциялардын күтүүсүз бузулушуна же туруктуулугун жоготууга коркунуч туудурбаган, бирок имаратты (курулманы) пайдаланууну камсыз кылуу үчүн конструкциялардын абалына, аларды пайдалануунун узактыгына, технологиялык процесстердин параметрлерине контроль зарыл болгондо (мисалы, көпүрө крандарынын жүк көтөрүмдүүлүгүн чектөө) же (зыянды өнүктүрүүдө) же конструкцияларды күчөтүү талап кылынганда андан ары конструкциялардын башка элементтеринин жана түйүндөрүнүн жабыркоосуна алып келиши мүмкүн болгон кемчиликтер жана бузулуулар болгон учурда

9 болоттун бекемдигинин мүнөздүү мааниси: туруктуулук же бекемдик чегинин маанилерин статистикалык бөлүштүрүүнүн 5% квантили катары аныкталган болоттун бекемдигинин көрсөткүчүнүн мааниси (0,95 камсыз кылуу менен).

10 конструкциялык каршылык: Материалдык каршылык чектик абалдар үчүн конструкцияларды долбоорлоо методунда эске алынат.

11 болоттун бекемдигинин эсептик мааниси: болоттун бекемдигинин мүнөздөмө маанисинин индексинин материал үчүн жарым-жартылай коэффициентке катышы же сыноо жолу менен аныкталган маани.

12 эсептик узундугу: каралып жаткан элемент же анын сегменти сыяктуу туруктуулукту жоготуу үчүн критикалык күчкө ээ болгон шарнир менен бекитилген мүчөнүн шарттуу узундугу.

13 мамычалардын эсептик узундугу: Эсептелген конструкцияны тирөөчкө же таянычка бекитүү ыкмасына жараша болот.

14 ширетилген кошулмалар: бир тектүү же окшош эмес материалдардан жасалган анын түзүүчү элементтери бири-бирине ширетүү жолу менен туташтырылган конструкциянын же буюмдун кесилиши.

15 жарым-жартылай эксплуатациялуу: конструкциялардын күтүлбөгөн жерден бузулуу же туруктуулугун жоготуу коркунучун туудурбаган, бирок кийинчерээк башка элементтерге жана конструкциялык бирдиктерге зыян келтириши мүмкүн болгон кемчиликтер жана бузулуулар болгондо, же (бузулган учурда) имараттын (курулуштун) эксплуатациясын камсыз кылуу үчүн конструкциялардын абалын, алардын иштөө узактыгын, технологиялык процесстердин параметрлерин (мисалы, крандардын жүк көтөрүмдүүлүгүн чектөө) кооптуу категорияга киргизүү ) же конструкцияларды бекемдөө талап кылынат

16 болоттун бекемдигинин мүнөздөмөсү: Болоттун бекемдигинин мүнөздөмө көрсөткүчүнүн мааниси, 5% квантил катары аныкталуучу чийкиликтин же созулуунун бекемдигинин маанилеринин статистикалык бөлүштүрүлүшү (0,95 ишеним менен).

4 Жалпы жоболор

4.1 Конструкцияларга болгон негизги талаптар

4.1.1 Болот курулуш конструкцияларын долбоорлоодо төмөкүлөргө таянуу зарыл:

жалпы эле имараттардын жана курулмалардын жана алардын айрым элементтерин даярдоо, ташуу, монтаждоо жана пайдалануу учурунда бекемдигин, туруктуулугун жана мейкиндикте өзгөрүлбөстүгүн камсыз кылуучу конструкциялык схемаларды кабыл алуу;

- курулуш конструкцияларын дат басуудан коргоо бөлүгүндө КЧжЭ 2.03.11 талаптарын сактоо;

- объекттерди өрттөн коргоо системасына ылайык алардын отко туруктуулугун эске алуу жана аларды өрттөн коргоону камсыз кылуу;

- аба-ырайына туруктуу (дат баспаган) жана отко туруктуу болотторду колдонуу;

- прокаттын жана түтүк дубалдарынын эсептелген калыңдыгынын жогорулашын дат басуудан коргоо жана конструкциялардын отко туруктуулук чегин жогорулатуу талаптарына негиздөө;

- тиешелүү түрдөгү конструкцияларга карата ченемдик документтердин талаптарын сактоо;

- ченемдик документтерге ылайык техникалык негиздөөдө конструкциялардын жана алардын элементтеринин өлчөмдөрүнүн тактыгын эсептөөнү аткаруу.

4.1.2 Жоопкерчиликтин жогорку жана кадимки деңгээлиндеги имараттарды жана курулмаларды курууга, реконструкциялоого жана капиталдык оңдоого болгон долбоордук жана жумушчу документтерде, ошондой эле өзгөчө кооптуу, техникалык жактан татаал жана уникалдуу объекттерди курууда жана пайдаланууда кайра калыбына келтирилген болот түтүктөрүн жана мурда пайдаланылган металл конструкциялардын башка түрлөрүн пайдаланууну кароого жол берилбейт.

4.1.3 Ачык (ачык абада пайдаланылуучу, башкача айтканда, аба-ырайынын таасиринен корголбогон) курулмалардын (кран эстакадалары, ЛЭП тирөөчтөрү, түтүктөрдүн жана идиштердин тирөөчтөрү, тейлөө аянтчалары, кабаттар, бастырмалар ж.б.) болот конструкциялары байкоо жүргүзүү, техникалык абалын баалоо, алдын алуу жана оңдоо иштерин аткаруу үчүн жеткиликтүү болушу керек жана нымдуулукту кармап, желдетүүнү кыйындатпашы керек. Бул талаптар бетон же кирпич менен же башка ыкма менен бүтөлгөн, лист материалдар менен капталган жана жылытылган имараттын ичинде колдонулган конструкцияларга жайылтылбайт.

Жабык профилдеги конструкциялардын учтарында ысык цинк менен жабуу керек болгон конструкциялардын элементтеринен тышкары тыгын-бүтөгүчтөрү болушу керек.

4.1.4 Конструкциялардын жумушчу чиймелери болот курулуш конструкцияларын даярдоо, сапаты жана монтаждоо боюнча ченемдик документтердин талаптарына ылайык келиши керек.

Конструкциялардын жумушчу чиймелеринде (КМ жана КМД) жана материалдардын тапшырык документтеринде төмөнкүлөр көрсөтүлүшү керек:

- болоттун маркалары жана аларга карата ушул ченемдерде каралган талаптар;

- ширетилген бирикмелердин аткаруу ыкмасы, ширетүүнүн тиби (ыкмасы); электроддордун типтери, маркалары, диаметри, ширетүүдөгү жиктердин абалы, бириктирилген жиктер үчүн таман-төшөлмөнүн тиби;

- буроолордун бекемдигинин жана тактыгынын класстары; буралышы контролдонуучу буроолорду колдонууда – алдын ала бурап керүүнүн күчү жана буроонун буралышын контролдоо ыкмасы;

- фрикциялык байланыштар үчүн бириге турган беттерин даярдоо ыкмасы;

- заводдук же монтаждык шарттарда аткарылышын, айрым учурларда жиктерди салуунун жана буроолорду орнотуунун ырааттуулугун көрсөтүү менен ширетилген, буралган жана фрикциялык бирикмелердин жайгашуусу жана өлчөмдөрү;

- өндүрүү жана монтаждоо учурунда сапатын контролдоо ыкмалары жана көлөмү;

- конструкцияларды дат басуудан коргоого болгон талаптар;

- өрттөн сактоо боюнча талаптар.

4.2 Негизги эсептик талаптар

4.2.1 Болот конструкциялары жана аларды эсептөө МАСТ 27751 ишенимдүүлүгү боюнча талаптарын канааттандырышы керек.

Болот конструкцияларын эсептөө конструкциялардын багытын, аларды өндүрүү, ташуу, монтаждоо жана эксплуатациялоо шарттарын, ошондой эле материалдардын касиеттерин эске алуу менен аткарылышы керек.

Эсептөө схемаларында таяныч бекиткичтердин, негиздердин жана пайдубалдардын майышуу мүнөздөмөлөрү эске алынышы керек.

4.2.2 Конструкцияларды эсептөөдө жүктөмдөрдүн жана таасирлердин маанисин, ошондой эле конструкциялардын элементтеринин ийилишинин жана жылышынын чектик маанилерин КЧжЭ 2.01.07, КЧжЭ 2.09.03 жана 16 жана 17-бөлүмдөргө ылайык кабыл алуу керек.

4.2.3 Курулуш аймагындагы эсептик температура катарында КР КЧжЭ 23-02-00 ылайык аныкталган 0,98 камсыздоодогу эң суук суткадагы тышкы абанын температурасын кабыл алуу керек.

Эсептик технологиялык температура долбоордун курулуш бөлүгүн иштеп чыгуу тапшырмасында белгиленет.

4.2.4 Эсептөө схемалары жана эсептөөнүн негизги өбөлгөлөрү болот конструкцияларынын чыныгы иштөө шарттарын чагылдырышы керек.

Жүк көтөрүүчү конструкциялардын төмөнкү эсептик моделдери каралат:

өзүнчө конструкциялык өзөктүү элементтер (чоюлган, кысылган, борбордон тышкары кысылган, кысылып-ийилүүчү жана ийилүүчү);

жалпак же мейкиндик системалары, бекитилген (эркин эмес - 1-сүрөт, а); мындай конструкцияларды эсептөө алардын өз ара аракеттешүүсүн эске алуу менен жана КЧжЭ 2.02.01-83 боюнча негиздеп айрым элементтерди эсептөө жолу менен жүргүзүлөт;

жалпак же мейкиндик системалары, бекитилбеген (эркин - 1-сүрөт, б); мындай конструкцияларды эсептөөдө айрым элементтерди текшерүү менен катар жалпы эле системанын чектик абалына жетүү мүмкүнчүлүгүн эске алуу керек;

лист конструкциялары (айлануу кабыктары).

1-сүрөт – Жылдырууга мүмкүн болгон (а) жана мүмкүн болбогон (б) системалардын схемалары

Болоттун сызыктуу эмес иштешин моделдөөдө чектик абалдардын биринчи тобу үчүн эсептөөлөр үчүн жалпыланган параметрлердеги болоттордун иштөөсүнүн конструктивдүү схемасын колдонуу керек жана В.1-сүрөттө келтирилген (Б тиркеме).

Чектик абалдардын биринчи тобу боюнча эсептөөлөр үчүн болоттун сызыктуу эмес ишин моделдөөдө В.1 сүрөттө көрсөтүлгөн (в тиркемеси) жалпыланган параметрлерде болоттордун иштешинин

 эсептик диаграммасын  и  колдонуу керек. Диаграмманын мүнөздүү чекиттеринин тиешелүү координаттарынын мааниси В. 9 таблица боюнча кабыл алынышы керек.

 Эсептөөлөр ийри сызыктын үч вариантынын бири менен 4.2.7 боюнча конструкциялардын элементтеринин классына жараша жүргүзүлөт: OBD, OACD, OACDEF.

4.2.5 Мейкиндиктүү болот конструкциялары чыңалган жана майышкан абалды аныктоочу факторлорду, конструкциялардын элементтеринин өз ара жана негиздүү биргелешип иштешин эске алуу менен бирдиктүү система катары эсептелиши керек.

Мейкиндиктүү конструкцияларды (мембраналарды, пластинкаларды, кабыктарды), ошондой эле майышуунун сызыктуу эмес диаграммасы менен элементтери бар конструкцияларды эсептөөдө геометриялык жана физикалык сызыксыздыктын таасири эске алынышы керек.

4.2.6 Өндүрүштүк имараттардын каркастарынын жүк көтөрүү жөндөмдүүлүгү жана катуулугу имараттын туурасынан кеткен фермалар же бир бүтүн кесилиштер (устундар) түрүндөгү колонналардан (тирөөчтүн мамыларынан) жана ригельдерден турган туурасынан кеткен рамалар менен, ал эми имаратты бойлото - каркастын элементтери (кран конструкциялары, устун фермалары, колонналар менен фермалардын ортосундагы байланыштар, чатырдын purlins же болот чатыр алдындагы сойлотмолор же болот чатыр панелдеринин кырлары) менен камсыз кылынат.

Каркастын жалпы туруктуулугун майышпаган схема боюнча баалоо төмөнкүлөр үчүн керек: өз курамында 15.4. ылайык узунунан жана туурасынан кеткен рамалары жана байланыштары бар рамалык (ригелдер менен коллонналарды катуу бириктирүү түйүндөрү менен), рамалык-байланган (вертикалдуу катуу диафрагмалар же катуу кыстармалар менен) же байланган (ригелдер менен коллонналарды шарнирдүү бириктирүү түйүндөр менен) системалары.

Рамалык-байланган же байланган системада байлануучу блоктун түйүндөрү каркастын түйүндөрү менен дал келбеген учурда, эсептөө майышкан схема боюнча жүргүзүлүшү керек (системанын геометриялык сызыктуу эместигин эске алуу менен).

4.2.7 Ушул курулуш ченемдеринде каралуучу конструкциялардын элементтери эсептик кесилиштин чыңалып-майышкан абалына (ЧМА) жараша үч класска бөлүнөт:

1-класс – ЧМА, мында кесилиштин бардык аянты боюнча чыңалуу болоттун эсептелген каршылыгынан ашпайт  (кесилиштин серпилгич абалы);

2-класс – ЧМА, мында кесилиштин бир бөлүгүндө  ал эми экинчи бөлүгүндө  (кесилиштин серпилгич-пластикалык абалы);

3-класс – ЧМА, мында кесилиштин бардык аянты боюнча ( кесилиштин пластикалык абалы, шарттуу пластикалык шарнир).

4.2.8. Ушул курулуш ченемдеринде колдонулган чоңдуктардын тамгалар менен белгилениши А тиркемесинде келтирилген.

4.3 Конструкциялардын максатын жана иштөө шарттарын эсепке алуу

4.3.1 Максатына, иштөө шартына жана ширетилген бирикмелердин болушуна жараша конструкцияларды В тиркемесине ылайык төрт топко бөлүү керек.

4.3.2 Конструкцияларды жана бирикмелерди эсептөөдө төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

- МАСТ 27751 талаптарына ылайык колдонулуучу , жоопкерчилиги боюнча ишенимдүүлүк коэффициенттери;

- R_u эсептөө каршылыгын колдонуу менен бекемдикке эсептелген конструкциялардын элементтери үчүн =1,3 ишенимдүүлүк коэффициенти;

- 1-таблица , 7.1.2-пункт, 45-таблица жана 14, 16, 17 жана 18-бөлүмдөр боюнча колдонулуучу конструкциялардын жана бирикмелердин элементтеринин иштөө шарттарынын коэффициенттери и . 

Сертификацияланган эсептөө комплекстерин пайдалануу менен идеалдаштырылган мейкиндик системалары катары эсептелген (4.2.5, 4.2.6-аяттарга ылайык) өзөктүү конструкциялар үчүн кооптуу жүктөмдүн эсептикке болгон катышы жалпы эле системанын туруктуулугу боюнча ишенимдүүлүк коэффициентинен кем болбошу керек =1,3.

4.3.3 Металлдын эскирүүсүн пайда кылган кыймылдуу, термелүүчү жана башка өзгөрүлмө жүктөмдөрдүн түздөн-түз таасирине дуушар болгон конструкцияларды долбоорлоодо чыңалуунун олуттуу концентрациясына алып келбеген конструкциялык чечимдерди колдонуу керек, ал эми ушул курулуш ченемдеринде көрсөтүлгөн учурларда эскирүүсүн эске алып аткаруу керек.

1-т а б л и ц а