1-тиркеме

 

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 25-мартындагы № 107-т тескемеси менен бекитилди)

 

2024–2028-жылдарга Кыргыз Республикасынын

кыртыштын күрдүүлүгүн жогорулатуу программасы

 

Киришүү

 

1. Кыргыз Республикасынын Жер кодексине ылайык айыл чарба багытындагы жерлери болуп айыл чарба продукциясын өндүрүү үчүн пайдаланылуучу жер участоктору, атап айтканда: айдоо жерлер, кысыр аңыз жерлер, көп жылдык бак-дарактар отургузулган жерлер, чабындылар жана жайыттар таанылат.

Кыргыз Республикасынын Жер кодексинин 95-беренесине ылайык жер участокторунун менчик ээлери, жерди пайдалануучулар, жер ээлери жана жер участокторунун ижарачылары жерди коргоого милдеттүү.

“Айыл чарба багытындагы жерлердин кыртышынын күрдүүлүгүн коргоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 9-беренесине ылайык жер ээлери жер кыртышынын күрдүүлүгүн жогорулатуу боюнча чараларды көрүүгө, ошондой эле жер кыртышынын күрдүүлүгүнүн төмөндөшүнө жоопкерчилик тартууга милдеттүү.

2. 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасынын “Өнүгүү үчүн чөйрөнү түзүү” V бөлүмүн “Жер реформасы” 5.3-пунктчасында “Кыргыз Республикасында жердин деградациясынын деңгээли өтө начар деңгээлге жеткен, ал эми климаттын өзгөрүүсүнүн кесепеттерин эске алганда кырдаалды өзгөртүүгө убакыт жок” – деп түздөн-түз белгиленген. Климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоо иштин стратегиялык багыты катары аныкталган. Ошол эле учурда жер ресурстары адаптациялоонун негизги фактору катары таанылып, жердин деградацияга кабылуу масштабын азайтуу максатында жерлерди жакшыртуу боюнча чаралар белгиленген.

3. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 27-июнундагы № 320 токтому менен бекитилген 2019–2023-жылдарга Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу программасында көрсөтүлгөндөй, негизги милдеттердин бири болуп айыл чарба өндүрүшүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу болуп саналат, бул өз кезегинде айыл чарба багытындагы жерлердин күрдүүлүгүн калыбына келтирүүгө жана жогорулатууга, айыл чарба багытындагы жерлердин аянтынын кыскарышын алдын алууга, мындай жерлерди сарамжалдуу пайдаланууга, айыл чарба жерлерин суу жана шамал эрозиясынан жана чөлгө айлануудан коргоого жана сактоого жөндөм түзөт жана узак мөөнөттүү мезгилге азык-түлүк коопсуздугу чөйрөсүндөгү республиканын улуттук кызыкчылыктарына жооп берет. Айыл чарба продукциясын, чийки затты жана азык-түлүктү өндүрүү жаатында, башкалардан тышкары айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу, айыл чарба багытындагы жерлердин күрдүүлүгүн сактоо, калыбына келтирүү жана жакшыртуу, айыл чарба багытындагы жерлерди сарамжалдуу пайдалануу, айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү технологиясын сактоо, пайдаланылбаган айдоо жерлерин айыл чарбанын жүгүртүүсүнө тартуу зарыл экендиги белгиленген.

4. Кыргыз Республикасынын топурактын күрдүүлүгүн жогорулатуу программасы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Суу жана жер ресурстары боюнча улуттук кеңештин 2022-жылдын 18-ноябрындагы № 1 Кыргыз Республикасынын жерлеринин абалы жөнүндө протоколдук тапшырмасынын 3-пунктуна жана “Айыл чарба багытындагы жерлердин кыртышынын күрдүүлүгүн коргоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 14-беренесинин 2-пунктуна ылайык иштелип чыккан.

 

1. Учурдагы кырдаалды жалпы баалоо

 

5. Кыргыз Республикасы Борбордук Азиянын түндүк-чыгышында, Евразия материгинин борборунда, дүйнөлүк океандан өтө алыс жайгашкан (6 530 км чейин). Кыргызстан – бийик тоолуу өлкө, рельефи татаал жана жаратылышы көп түрдүү. Республиканын жаратылыш контрасты өтө чоң, анын бийикти чекиттери кескин айырмаланып турат (401 метрден 7439 метрге чейин), рельефи өтө татаал жана климаттык режими, өсүмдүк дүйнөсү жана топурагы ар түрдүү. Ушундан улам республиканын топурагы ар түрдүү жана көп учурда өзгөчө оригиналдуу. Ушуга байланыштуу өлкөнү түрдүү топурактардын кампасы деп атоого болот, анда топурактын 70ке жакын негизги тиби жана субтиптери аныкталган.

6. Бүгүнкү күндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында кыртыштын күрдүүлүгүн коргоону, сарамжалдуу пайдаланууну жана сактоону жөнгө салуучу ченемдер бар, бирок бул ченемдер толук көлөмдө иштей албай жатат, анткени стратегиялык жаратылыш ресурсу катары айыл чарба багытындагы жерлердин кыртышынын күрдүүлүгүн жогорулатууну жана коргоо механизмдерин жөнгө салуучу бир катар мыйзам алдындагы актыларды жана жоболорду иштеп чыгуу зарыл.

7. Кыргызстандын жалпы аянты болжол менен 20 млн гектарды, анын ичинде топурак кыртышынын аянты 16,9 млн гектарды түзөт. Калган бөлүгүн кум, аска, эшилип түшүп чогулган тоо тектер (2,4 млн га), мөңгү жана кар баскан жерлер (722,0 миң га), көл жана дарыя (730,8 миң га), жолдор, курулуштар жана башкалар ээлейт.

2022-жыл айыл чарба жер фондунун жалпы аянты 10,604 млн га түзгөн, анын ичинде: