Кыргыз Республикасынын Энергетика министирлигинин Буйругуна Тиркеме «25»_07__ 2025-ж. № 14 - 9___

 

 

КЫРТЫШТЫН ЭЛЕКТРОФИЗИКАЛЫК МҮНӨЗДӨМӨЛӨРҮН ЭСКЕ

АЛУУ МЕНЕН ЭЛЕКТР ЭНЕРГЕТИКА ОБЪЕКТТЕРИНДЕ ЭЛЕКТР

МАГНИТТИК ШАЙКЕШТИКТИ КАМСЫЗ КЫЛУУ БОЮНЧА

МЕТОДИКАЛЫК КӨРСӨТМӨЛӨР

 

 

БИШКЕК 2025

 

 

УДК 621

 

Иштелип чыкты:	И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин алдындагы Энергетика жана байланыш институту.
Аткаруучулар:	Авторлор тобу төмөнкүлөрдөн турат: А.К. Асанов, Н.К. Джусупбекова, М.А. Суеркулов, Р.Б. Тентиев, А.А. Омокеева, Г.Дж. Абдрахманова.

 

 

Мазмуну   1. Колдонуу чөйрөсү 2. Нормативдик шилтемелер 3. Жалпы жоболор 4. Терминдер жана аныктамалар 5. Кыскартуулар 6. Жалпы көрсөтмөлөр 7. Жабдуулардын, имараттардын жана жайлардын компановкасы 8. Жердештирүүчү түзүлүштөр 9. Кабелдик канализация 10. Турактуу ток оперативдик системасы 11. Өзгөрмө токтун электр системасы 12. Жерге туташтыруучу түзүлүштөрдүн абалын текшерүүгө карата талаптар Тиркеме А Тиркеме Б Тиркеме В Тиркеме Г Тиркеме Д Тиркеме Е Тиркеме Ж (маалымдама) Тиркеме З (сунушталуучу) Библиография

4 4 6 6 9 9 12 15 27 30 31   32 34 38 42 45 48 52 54 58 62

 

 

1.Колдонуу чөйрөсү

Бул методикалык көрсөтмөлөр 35 кВ жана андан жогору чыңалуу классындагы электр энергетикасынын объекттерине таркатылат.

Методикалык көрсөтмөлөрдө электр энергетика объекттерин компоновкалоодо экинчи жабдуулардын электромагниттик шайкештигин (ЭМС) камсыздоо, жердин нормалдуу жана жогорку салыштырма электр каршылыгында жерге туташтыруучу түзүлүштөрдүн долбоорун аткаруу, чагылгандан коргоо, кабелдик канализация, оперативдүү туруктуу ток жана 0,4 кВ өзгөрүлмө токтун чыңалуусунда электр менен камсыздоо боюнча техникалык чечимдер каралды.

Методикалык көрсөтмөлөрдө топурактын электр каршылыгына жараша жерге туташтыруучу түзүлүштүн конструкциялык аткарылышын тандоо боюнча даяр эсептөөлөр берилген. Тиркемелерде электр энергетика объекттериндеги экинчи жабдуулардын электр магниттик шайкештик шарттарын аткарууну камсыздоочу бөлүмдөргө маалымдама материал келтирилген.

 

2. Нормативдик шилтемелер

Бул методикалык көрсөтмөлөр төмөнкү ченемдик-техникалык документтердин негизинде иштелип чыккан:

1. ЭОЭ 6, 7-басылышы.

2. ГОСТ Р 50571-4-44-2011 (МЭК 60364-44:2007) төмөн чыңалуудагы электр орнотмолору. 4-44-бөлүк. Коопсуздук талаптары. Чыңалуу четтөөлөрүнөн жана электромагниттик тоскоолдуктардан коргоо. Б.: Стандартинформ, 2012

3. ГОСТ Р 51317.6.5-2006 (МЭК 61000-6-5-2001) техникалык каражаттардын электромагниттик шайкештиги. Электр станцияларында жана көмөкчордондордо колдонулуучу техникалык каражаттардын электр магниттик тоскоолдуктарына туруктуулугу. Техникалык талаптар жана сыноо ыкмалары.

4. Электр түзүлүштөрүнүн жерге туташтыруучу түзүлүштөрүн контролдоо боюнча методикалык көрсөтмөлөр. РД 153-34.0-20. 525-00, Бишкек, 2000.

5. Электр станцияларында жана көмөкчордондордо электр магниттик жагдайды жана шайкештикти аныктоо боюнча методикалык көрсөтмөлөр. СО 34.35.311-2004. М.: МЭИ басмасы, 2004.

6. Электр тармактар чарба объектилеринде электр магниттик шайкештикти камсыз кылуу боюнча методикалык көрсөтмөлөр. СТО-56947007-29.240.044-2010.

7. СО 153-34.21.122-2003 (РАО ЕЭС) (имараттарды, курулмаларды жана өнөр жай коммуникацияларын чагылгандан коргоо түзүлүшү боюнча нускама),

8. СО 34.35.311-2004 (РАО ЕЭС) (электр станцияларындагы жана көмөкчордондордогу электр магниттик жагдайды аныктоо боюнча методикалык көрсөтмөлөр),

9. ГОСТ Р 50571.20-2000 ($60364-4-444-96) (имараттардын электр орнотмолору. Бөлүк 4. Коопсуздук талаптары. Бөлүм 44. Толкундан коргоо. Бөлүм 444. Электр орнотмолорун электромагниттик таасирлерден улам келип чыккан ашыкча чыңалуулардан коргоо),

10. ГОСТ Р 50571.21-2000 ($60364-5-548-96) (имараттардын электр орнотмолору. Бөлүк 5. Тандоо жана электр жабдууларын орнотуу. Бөлүм 548. Маалыматты иштетүүчү жабдууларды камтыган электр орнотмолорундагы электр потенциалдарын теңдөө системалары),

11. ГОСТ Р 50571.22-2000 ($60364-7-707-84) (имараттардын электр орнотмолору. Бөлүк 7. Атайын электр орнотмолоруна талаптар. Бөлүм 707. Маалымат иштетүүчү жабдууларды жерге туташтыруу),

12. ГОСТ Р 51317.4.1-2000 (Техникалык каражаттардын Шайкештиги электрмагниттик. Интерференцияга туруштук берүү тесттери. Тесттин түрлөрү),

13. ГОСТ Р 51317.6.5-2006 Техникалык каражаттардын Шайкештиги электрмагниттик. Электр станцияларында жана көмөкчордондордо колдонулуучу техникалык каражаттардын электр магниттик тоскоолдуктарына туруктуулугу,

14. IEEE Std 1100-1999 (Recommended Practice for Powering and Grounding Electronic Equipment),

15. IEC 62305 (Lightning Protection),

16. 6-750 кВ чыңалуудагы көмөкчордондордун жерге туташтыруучу түзүлүштөрүн долбоорлоо боюнча колдонмо (экинчи редакциясы).

17. ГОСТ 12.1.030 Эмгек коопсуздугунун стандарттарынын системасы. Электр коопсуздугу. Коргоочу жерге туташтыруу, занулирование

18. ГОСТ 12.1.038 Эмгек коопсуздугунун стандарттарынын системасы. Электр коопсуздугу. Тийүү чыңалууларынын жана токтордун жол берилген чектик мааниси

19. ГОСТ 10434 Электрдик байланыш байланыштары. Классификация. Жалпы техникалык талаптар

20. ГОСТ 21130 Электротехникалык буюмдар. Жердештирүү кыскычтары жана жердештирүү белгилери. Курулуш жана өлчөмдөр

21. ГОСТ 24291 Электр станциясынын жана электр тармагынын электр бөлүгү. Терминдер жана аныктамалар

22. ГОСТ 30331.1 (ст.60364-1:2005) Төмөн чыңалуудагы электр орнотмолору. Бөлүк 1. Негизги пункттар, жалпы мүнөздөмөлөрдү баалоо, терминдер жана аныктамалар

23. ГОСТ Р 50571.5.54 / МЭК 60364-5-54:2011 Төмөн чыңалуудагы электр орнотмолору. 5-54-бөлүк. Тандоо жана электр жабдууларын орнотуу. Жерге туташтыруучу түзүлүштөр, коргоочу өткөргүчтөр жана потенциалдуу теңдештирүүчү коргоочу өткөргүчтөр

24. ГОСТ Р 57190 Ар кандай арналыштагы жерге туташтыргычтар жана жерге туташтыруучу түзүлүштөр. Терминдер жана аныктамалар

 

3. Жалпы жоболор

Экинчи жабдуулар, байланыш тутумдары, экинчи коммутация кабелдери кызмат мөөнөтү бою ар кандай түрдөгү электромагниттик таасирлерге дуушар болушат. ЭМШ шарттарын аткарбоо экинчи жабдуулардын бузулушуна, релелик коргоо жана автоматика (РКА) түзүлүштөрүнүн туура эмес аракеттерине (иштен чыгуусуна, ашыкча же жалган кабарлоосуна), экинчи коммутация кабелдеринин жана экинчи коммутация шкафтарынын терминалдарынын изоляциясынын жабылышына, персоналдын автоматташтырылган жумуш орундарынын ишинин үзгүлтүккө учурашына ж.б. алып келет, энергия объектисинин ишинин ишенимдүүлүгүн олуттуу төмөндөтөт.

ЭМШ шарттарын аткаруу критерийи электр магниттик жагдайды (ЭМЖ) камсыз кылуу болуп саналат, мында электр тармактык чарба объектисинде бардык түрдөгү электр магниттик таасирлердин мүмкүн болгон эң жогорку деңгээли ар бир конкреттүү экинчи жабдуу үчүн жол берилген маанилерден ашпайт.

Экинчи жабдуулар жана байланыш системалары ЭМШ негизги талаптарды аткаруу менен жетишилет:

- тоскоолдуктардан коргонуунун жогорку деңгээли менен экинчи жабдууларды колдонуу;

- электр магниттик таасирлердин эмиссиясынын чектелген деңгээли менен баштапкы жана экинчи жабдууларды колдонуу;

- электр магниттик таасирлерди чектөөнү камсыз кылуучу уюштуруу жана техникалык иш-чаралардын комплексин аткаруу.

Экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын туруктуу жана ишенимдүү иштеши объектте ЭМЖ түзүлгөн шартта гана мүмкүн, мында бардык түрдөгү электромагниттик таасирлердин деңгээли ар бир конкреттүү түзүлүш үчүн жол берилген мааниден ашпайт.

 

4. Терминдер жана аныктамалар

Бул методикалык көрсөтмөлөрдүн максаттары үчүн төмөнкү терминдер жана алардын аныктамалары колдонулат:

Чагылгандан коргоонун тышкы түзүлүштөрү – чагылганды токтоткучтардан, ток өткөргүчтөрдөн жана жерге туташтыргычтардан турган комплекс.

Жердин (имараттын) сырткы контуру – имараттын айланасында салынган жабык горизонталдуу жер.

Жерге туташтыруунун (имараттын) ички түзүлүшү – имараттын ичинде жайгашкан жерге туташтыруучу өткөргүчтөрдүн жыйындысы.

Сырттан келген жердеткич – энергия объектисинин аймагынан тышкары жерде жасалган жердеткич.

Экинчи жабдуу – релелик коргоо жана электр автоматика, аварияга каршы автоматика аппараттары (түзүлүштөрү); технологиялык процессти башкаруунун автоматташтырылган системасы; диспетчердик башкаруунун автоматташтырылган системасы; маалыматты чогултуу жана берүү системасы; электр энергиясын коммерциялык эсепке алуунун автоматташтырылган маалыматтык-өлчөө системасы; өрткө каршы система; күзөт сигнализациясы; видео байкоо; оперативдүү туруктуу ток системасы; өзгөрүлмө токтун 0,4 кВ чыңалуусу менен өздүк муктаждыктар системасы; көмөкчү жабдууларды башкаруу жана сигнализация системасы; электр жабдууларын диагностикалоо системасы, башкаруу кабелдери ж. б.

Жерге туташтыруучу түзүлүш – жерге туташтыргычтын жана жерге туташтыруучу өткөргүчтөрдүн жыйындысы.

Жерге туташтыруучу – жер менен түздөн-түз же аралык өткөргүч чөйрө аркылуу электрдик байланышта болгон өткөргүч бөлүктөрдүн өткөргүч бөлүгү же жыйындысы.

Жерге туташтыруучу өткөргүч – жерге туташтыруучу бөлүктү (чекитти) жерге туташтыруучу өткөргүч.

Коргоочу өткөргүч (РЕ- өткөргүч) – электр коопсуздугу үчүн арналган өткөргүч.

Нөл потенциалынын зонасы (салыштырмалуу жер) – электр потенциалы нөлгө барабар деп кабыл алынган кандайдыр бир жердеткичтин таасир этүү зонасынан тышкаркы жердин бөлүгү.

Нурлануучу электр магниттик тоскоолдук – мейкиндикте тараган электр магниттик тоскоолдук.

Катуулук классы (даражасы) – сыноо электр магниттик таасиринин тиешелүү деңгээли.

Өткөргүчтүк электр магниттик тоскоолдук – өткөрүүчү чөйрөдө таралуучу электр магниттик тоскоолдук.

Чагылган кабыл алгыч– чагылган өткөргүчүнүн чагылганды кармоо үчүн арналган бөлүгү.

Жерге туташтыруучу магистраль – эки же андан көп бутактары бар жерге туташтыруучу өткөргүч.

Тийүү чыңалуусу – жерге (денеге) бир убакта адам тийгенде токтун чынжырынын эки чекитинин ортосундагы чыңалуу.

Туруктуу токтун чыңалуусунун пульсациясы – электр энергиясынын булагынын, кайра түзүүчүсүнүн же электр менен жабдуу тутумунун туруктуу иштөө режиминде туруктуу чыңалуунун орточо деңгээлине карата мезгил-мезгили менен же кокустан өзгөрүү процесси.

Электр энергиясынын сапатынын көрсөткүчү – бир же бир нече параметрлери боюнча электр энергиясынын сапатын мүнөздөөчү чоңдук.

Жерге туташтыруучу түзүлүштөгү потенциалдар айырмасы – көмөкчордондогу кыска туташууда жерге туташтыруучу түзүлүштүн ар кандай чекиттеринин ортосунда пайда болуучу потенциалдар айырмасы, ал жерге туташтыруучу системанын өткөргүчтөрүнүн узата токторунан жана каршылыгынан келип чыгат.

Жерге туташтыруучу түзүлүштүн каршылыгы – жерге туташтыргычтан жерге агып жаткан токтун жерге туташтыруучу түзүлүштөгү чыңалуунун катышы.

Жерге болгон чукул туташуу – чукул туташуу болгон жерде жерге агып жаткан ток.

Ток өткөргүч – чагылгандын агымын чагылган кабыл алгычтан жер электродуна буруу үчүн арналган чагылган өткөргүчүнүн бир бөлүгү.

Электр магниттик тоскоолдукка туруктуулук, тоскоолдукка туруктуулук – техника каражаттарынын (ТК) иштөө же куруу принцибине кирбеген тоскоолдуктардан коргоонун кошумча каражаттары жок болгон учурда параметрлердин регламенттелген маанилери менен тышкы тоскоолдуктар таасир эткенде анын иштөөсүнүн белгиленген сапатын сактап калуу жөндөмдүүлүгү.

Электр магниттик тоскоолдуктарга туруктуулук деңгээли, тоскоолдуктарга туруктуулук деңгээли - белгилүү бир ТКга таасир этүүчү электр магниттик тоскоолдуктардын конкреттүү түрүнүн максималдуу деңгээли, мында ТК иштин белгиленген сапатын сактап калат.

Техникалык каражаттардын электр магниттик шайкештиги (ТК ЭМШ) - ТКтын электр магниттик жагдайда белгиленген сапатта иштөөсү жана башка ТКга жол берилгис электр магниттик тоскоолдуктарды жаратпоосу.

Электр магниттик жагдай (ЭМЖ) – мейкиндиктин берилген жаатындагы, жыштык жана убакыт диапазондорундагы электр магниттик кубулуштардын, процесстердин жыйындысы.

Электр магниттик тоскоолдук – электр магниттик кубулуш, процесс, ал техника каражатынын иштөө сапатын начарлатат же начарлатышы мүмкүн.

Электр магниттик өзгөрүү (таасир) – прибордун, жабдуунун же системанын иштешин начарлатуучу же кызмат өтөө мөөнөтүнө жагымсыз таасир тийгизе турган ар кандай электр магниттик кубулуш.

Тоскоолдук булагынан электрмагниттик нурлануу – электрмагниттик энергия тоскоолдук булагы тарабынан мейкиндикке электромагниттик толкун түрүндө нурлануучу кубулуш, процесс.

Потенциалдын чыгышы – электр орнотмосунан тышкары коммуникацияларда чыңалуунун (жерге карата) жол берилген маанилерден жогору болушу.

Гальваникалык байланыш – эки нерсени металл өткөргүч менен электрдик туташтыруу, анча-мынча каршылык көрсөтөт.

Жерге туташтыруучу түзүлүштөгү импульстук потенциал – жерге туташтыруучу түзүлүштүн кандайдыр бир чекити менен каралуучу чекиттен 20 м жакын эмес жайгашкан топурактын бетиндеги чекиттин ортосундагы чыңалуу.

Жылуулук таасири – жерге туташтыруучу өткөргүчтөрдү жана жерге туташтыргычтарды алар аркылуу өткөн электр орнотмосунун тогу менен жылытуу.

 

5. Кыскартуулар

Бул стандартта төмөнкү кыскартуулар колдонулган:

ББК - башкы башкаруу калканы;

ЖТ - жердештирүүчү түзүлүштөр;

ЧТ - чукул туташуу;

ТБТ - толук бөлүштүрүүчү түзүлүш;

ЭТБ – элегаз менен изоляцияланган толук бөлүштүргүч;

СА – сызыктуу ажыраткыч;

ЖКЧБТ - жалпы көмөкчордондун бөлүштүргүч түзүлүштөрү;

ЖКЧБП - жалпы көмөкчордонду башкаруу пункту;

ПВХ – поливинилхлорид;

КЧ – көмөкчордон;

РКА -релелик коргоо жана автоматика;

ЖЖС – жүк астында жөнгө салуу;

БТ – бөлүштүрүүчү түзүлүш;

РЩ – релелик калкан;

БСН-өздүк муктаждыктагы трансформатор;

ЧТ – чыңалуу трансформатору;

ТК – трансформатордук көмөкчордон;

ТТ – ток трансформатору;

ОТТС – оперативдүү туруктуу ток системасы;

РТ – өчүргүчтөр иштен чыккан учурда резервдик түзүлүш;

ЭС – электр станциясы;

ЭМЖ – электромагниттик жагдай;

ЭМШ – электромагниттик шайкештик.

 

6. Жалпы көрсөтмөлөр

6.1 Жаңы курулуш объекттери, комплекстүү техникалык кайра жабдуу жана реконструкциялоо, иштеп жаткан объекттерди кеңейтүү үчүн талап кылынган ЭМЖды түзүү, модернизациялоодо, айрым түзүлүштөрдү алмаштырууда иш-чаралардын комплексин аткаруу менен камсыз кылынат:

- долбоордун стадиясында ЭМШти камсыздоо боюнча техникалык чечимдерди иштеп чыгуу;

- жумушчу документтерди иштеп чыгуу стадиясында конструктордук, курулуш, монтаждоо жана башка документтерде кабыл алынган долбоордук чечимдерди ишке ашыруу;

-курулуш-монтаждоо иштерин жүргүзүүдө долбоордук чечимдердин аткарылышына автордук көзөмөл;

-аткарылган иш-чаралардын жетиштүүлүгүн ырастоо максатында кабыл алуу-тапшыруу сынактарын өткөрүү.

6.2 ЭМШ камсыз кылуу шарттары төмөнкү системалар үчүн аткарылышы керек:

- релелик коргоо;

- электро-автоматтар: аварияга каршы жана автоматтык жөнгө салуу;

- технологиялык процессти башкаруунун автоматташтырылган системасы;

- диспетчердик башкаруунун автоматташтырылган системасы;

- маалыматтарды топтоо жана берүү системалары;

- электр керектөөнү контролдоонун, эсепке алуунун жана башкаруунун автоматташтырылган системасы;

- өрткө каршы системасы;

- күзөт сигнализациясы.

- видеобайкоо;

- оперативдүү туруктуу ток;

- 0,4 кВ чыңалуудагы өзгөрмө ток менен электр менен жабдуу;

- көмөкчү жабдууларды башкаруу жана сигнализация системалары;

- электр жабдууларын диагностикалоо;

- байланыш.

6.3 Электр магниттик абалга эсептик баалоо жүргүзүү үчүн баштапкы маалыматтар зарыл.

Баштапкы маалыматтардын көлөмү жана аларды алуу ыкмасы иштелип жаткан долбоордун түрүнө жараша болот:

- жаңы курулуп жаткан көмөкчордон;

- көмөкчордонду баштапкы жана экинчи жабдууларды алмаштыруу менен толук реконструкциялоо (техникалык жабдуу);

- көмөкчордонду баштапкы жана экинчи жабдуулардын бөлүгүн алмаштыруу менен этап-этабы менен реконструкциялоо (техникалык жабдуу);

- көмөкчордонду айрым системаларды алмаштыруу менен жарым-жартылай реконструкциялоо (техникалык жабдуу);

- жаңы өзүнчө системаларды алмаштыруу же жабдуу; РЗА, байланыш жана башка системалардын жаңы түзүлүштөрүн алмаштыруу же орнотуу.

Көмөкчордондогу электр магниттик шайкештиктин шарттарынын аткарылышын баалоо үчүн жалпы баштапкы маалыматтар болуп төмөнкүлөр саналат:

- нормаланган параметрлер;

- электрдик операциялык схема, электр жабдууларынын мүнөздөмөлөрү;

- долбоор алдындагы иликтөөлөрдүн натыйжалары;

- экинчи коммутация чынжырларынын кабелдерин тартуу жолдору менен жабдуулардын жайгашуу схемасы;

- 110 кВ жана андан жогору БТнүн ар биринде бир фазалуу (эки фазалуу) чукул туташуу токторунун жана 6-35 кВ БТдөгү эки фазалуу туташуу токторунун эсептик мааниси;

- оперативдүү туруктуу ток жана өзгөрмө ток системаларынын жабдууларынын мүнөздөмөлөрү.

6.4 Нормалануучу параметрлер катары экинчи жабдуулар жана байланыш түзүлүштөрү үчүн сыноо электр магниттик таасирлердин (тоскоолдуктарга туруктуулук) деңгээли кабыл алынышы керек.

Жердештирүүчү түзүлүштөрдү долбоорлоодо термикалык туруктуулук шарттары боюнча калканчтарда, соотто жана экинчилик коммутация чынжырларындагы кабелдердин кабыгында жол берилген токтор кошумча орнотулат.

Чагылгандан коргоону долбоорлоодо чагылган чагылгандын жерге туташтыруучу түзүлүшүнөн контролдук кабелдерге чейин жол берилген аралыктарды белгилейт.

Өзгөрмө токтун 0,4 кВ чыңалуудагы электр менен жабдуу системасы үчүн ГОСТ 32144-2013 "Жалпы арналыштагы электр менен жабдуу системаларындагы электр энергиясынын сапатынын ченемдери" боюнча нормаланган параметрлер колдонулат.

6.5 Долбоорду иштеп чыгууда экинчилик жабдуулардын жана байланыш системаларынын ЭМШ камсыз кылуу үчүн:

- долбоор алдындагы иликтөөлөр жана баштапкы маалыматтарды чогултуу;

- экинчи жабдууга жана байланыш системасына электр магниттик таасирлердин деңгээлин эсептик баалоо;

- электр магниттик таасирлердин эсептелген деңгээлдерин экинчи жабдуулардын жана байланыш түзүлүштөрүнүн тоскоолдуктарга туруктуулук деңгээлдери менен салыштыруу;

- электр магниттик таасирлердин деңгээлин жол берилген көрсөткүчтөргө чейин азайтуу боюнча техникалык чечимдерди иштеп чыгуу.

6.6 ЭМШти камсыз кылуунун критерийи болуп электр магниттик таасирлердин бардык түрлөрүнүн деңгээли экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын тоскоолдуктарга туруктуулук деңгээлинен төмөн болгон шарттар эсептелет.

6.7 Методикалык көрсөтмөлөрдү колдонуу объектти жайгаштыруу, жерге туташтыруучу түзүлүштүн долбоорун иштеп чыгуу, чагылгандан коргоо, кабелдик канализация, ОТТС жана өздүк муктаждыктар боюнча ЭМШ маселелерин чечүүнү карайт.

Көмөкчордондорду долбоорлоодо ЭМШ маселелерин чечүүнүн төмөнкү тартиби сунушталат.

а) электр магниттик таасирлердин деңгээлин эсептөө үчүн зарыл болгон баштапкы маалыматтарды, ошондой эле экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын тоскоолдуктарга туруктуулугу жөнүндө маалыматтарды чогултуу.

б) 8-бөлүмдө баяндалган сунуштарды эске алуу менен көмөкчордондун жайгашуусу. Көмөкчордонду макети аткарылгандан кийин электр магниттик талаалардын чыңалуусуна эсептик баалоо жүргүзүлүшү керек. Эгерде электр магниттик талаалардын чыңалуу деңгээли экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын тоскоолдукка туруктуулугу боюнча жол берилген маанилерден ашып кетсе, анда компоновканы өзгөртүү боюнча чечимдер каралышы керек.

в) ЭОЭ талаптарына ылайык жана 9-бөлүмдүн сунуштарын эске алуу менен көмөкчордондун жерге туташтыруучу түзүлүшүнүн долбоорун иштеп чыгуу. Эсептөө тирешүүлөрдүн жана агымдар, экинчи жабдууларды жана компьютер программасынын жардамы менен КЗ байланыш системасын таасир этет.Жол берилген маанилер менен эсептөөлөрдүн натыйжаларын салыштыруу. Жол берилген маанилерден ашып кеткенде 9-бөлүмдүн сунуштарына ылайык жерге туташтыруучу түзүлүштү күчөтүү боюнча иш-чаралар иштелип чыгат.

 

г) 10-бөлүмдүн сунуштарын эске алуу менен кабелдик каналдын долбоорун иштеп чыгуу. Күчтүк жабдууларды жана чукул туташууларды которуштурууда экинчилик чынжырлардагы импульстук тоскоолдуктардын деңгээлин эсептөө. Эсептөөнүн алынган натыйжаларын жол берилген маанилер менен салыштыруу. Эгерде жол берилген маанилерден ашып кетсе, 10-бөлүмдүн сунуштарына ылайык импульстук тоскоолдуктардын деңгээлин төмөндөтүү боюнча чаралар иштелип чыгат.

 

д) 9-бөлүмдүн сунуштарын эске алуу менен чагылгандан коргоо долбоорун иштеп чыгуу. Компьютердик программанын жардамы менен чагылган түшкөндөгү, экинчи схемалардагы импульстук тоскоолдуктардын деңгээлин эсептөө. Жол берилген маанилер менен эсептөөлөрдүн натыйжаларын салыштыруу. Жол берилген маанилерден ашып кеткен учурда 9-бөлүмдүн сунуштарына ылайык импульстук тоскоолдуктардын деңгээлин төмөндөтүү боюнча иш-чаралар иштелип чыгат.

 

е) 11 жана 12-бөлүмдөрдүн сунуштарын эске алуу менен туруктуу жана өзгөрмө токтун электр берүү системаларынын долбоорун иштеп чыгуу.

 

Электр магниттик таасирлердин деңгээлин эсептөөнүн натыйжалары жана экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын ЭМШ камсыз кылуу боюнча иштелип чыккан иш-чаралар ЭМШ боюнча долбоордун атайын бөлүмүндө берилиши керек. Долбоордун ЭМШ боюнча бөлүмүндө электр магниттик таасирлердин эсептик деңгээлдери жана экинчи жабдуулардын жана байланыш системаларынын тоскоолдуктарга туруктуулугу боюнча салыштырма маалыматтар келтирилиши керек.

 

7. Жабдуулардын, имараттардын жана жайлардын компановкасы

 

7.1 Өнөр жай жыштыгынын чыңалууларынын жана токторунун, электр магниттик талаалардын жана импульстук тоскоолдуктардын экинчи жабдууга тийгизген таасиринин деңгээли жабдуулардын, имараттардын жана жайлардын жайгашуусу боюнча чечимдерге жараша болот.

Жайгаштыруу учурунда жагымдуу ЭМО менен камсыз кылуу коркунучтуу электр магниттик таасирлерден коргоо боюнча кошумча иш-чараларды колдонууга кеткен чыгымдарды азайтууга мүмкүндүк берет.

7.2 Баштапкы схемаларда жерге кыска туташууларда экинчилик жабдууларга таасир этүүчү чыңалуулардын жана өнөр жай жыштыктарынын токторунун деңгээли объекттин аймагында ЖСБПнын (РЩ, ГЩУ), АТ/Т имаратынын жайгашкан ордун тандоого жараша болот. Бул ар кандай чыңалуу классындагы бир нече БТ менен көмөкчордондордо эске алуу өзгөчө маанилүү.

Контролдук кабелдерге жана жабдууларга таасир этүүчү чыңалуунун эң чоң мааниси ЧТ жана РЩ (ОПУ, ГЩУ) ордунун ортосундагы ЖТдөгү потенциалдар айырмасы катары аныкталат. РЩ (ОПУ, ГЩУ) жана БТ ортосундагы аралыктын өсүшү менен потенциалдар айырмасы да жогорулайт. Бул учурда экинчи кабельдерге жана жабдууларга таасир этүүчү чыңалуунун эң чоң мааниси АТ/Т жана РЩ ортосундагы ЖТдөгү потенциалдардын айырмасы катары аныкталат. АТ/Т жана РЩ ортосунда жайгашкан шиналарда (РЩга эң жакын чекиттерде) жерге КЗ карата АТ/Т жана РЩ ортосундагы тш карата потенциалдар айырмасы эң чоң мааниге ээ.

Жерге болгон ЧТда экинчи жабдууга өнөр жай жыштыгынын чыңалуусунун таасиринин деңгээлин төмөндөтүүгө ар кандай чыңалуудагы БТ ортосунда РЩ жайгаштыруу, ар бир БТ үчүн ага жакын жайгашкан өзүнчө РЩти колдонуу же бир чыңалуунун бир нече кошулмаларына бөлүштүрүлгөн РЩти колдонуу аркылуу жетишилет.

Компоновка боюнча көрсөтүлгөн иш-чараларды тандоодо ошондой эле экинчи жабдуулар жайгашкан жерлердеги магнит талааларынын чыңалуусунун жол берилген деңгээлин жана контролдук кабелдердин экрандарындагы токтордун жол берилген маанилерин камсыз кылуу зарыл.

7.3 ОРУ менен көмөкчордондордо баштапкы чынжырлуу шиналар РЩ же ЖПБ имараттарынын үстүнө коюлбашы керек. Мындай аранжировкада РЩ (ЖПБ, ББК) имаратына ЧТ болушу мүмкүн. Мында имараттын ЖТдө эң чоң потенциал болот, ЧТ тогу экинчи кабельдердин экрандары жана сооту боюнча жайылат жана термикалык туруктуулугу боюнча жол берилген мааниден ашып кетиши мүмкүн.

7.4 Электромагниттик талаалардын деңгээлин төмөндөтүү боюнча эң натыйжалуу иш-чаралар электр жабдууларын экинчи жабдуулардан алып салуу болуп саналат. Бул иш-чараларды ишке ашыруу объекттин жайгашуу этабында эң оңой. Эгерде объектти жайгаштырууда электр магниттик талаалардын булактарын жана экинчи жабдууларды коопсуз аралыкка жайгаштыруу боюнча чаралар көрүлбөсө, анда экинчи жабдууну калкалоо боюнча кошумча иш-чараларды колдонуу зарыл.

7.5 Күчтүү жыштык магнит талаасынын булактары учурдагы чектөөчү реакторлор жана баштапкы жабдуулардын шиналары болуп саналат. Реакторлордун тибине, алардын жайгашуусуна жана номиналдык токко (1-5кА) жараша экинчи жабдуу жана байланыш түзүлүштөрү жайгашкан жайларга чейинки жол берилген аралык:

- 5мден 11мге чейин (тоскоолдукка туруктуулукту сыноонун катуулук даражасынын 4-даражасы үчүн);

- Змден 9мге чейин (тоскоолдукка туруктуулукту сыноонун катуулук даражасынын 5-даражасы үчүн).

Персонал 8 сааттан ашык болушу мүмкүн болгон диспетчердик жайлар үчүн уруксат берилген аралык 10мден 15мге чейин же андан көп.

ТБТ (6-20) кВ электр эсептегичтери жана башка жабдуулар жайгашкан жердеги магнит талаасынын чыңалуусу номиналдык токко (ЧТ тогуна) жана БТ шиналарынын жайгашуусуна жараша болот. Долбоорлоодо даярдоочу завод тарабынан кабыл алынган шиналардын жайгашуусу магнит талаасынын чыңалуусунун жол берилген маанилерин камсыз кылуучу ТБТ ячейкаларын тандап алуу зарыл, же даярдоочу заводго шиналардын жайгашуусун өзгөртүүгө заказ берүү зарыл.

ЖПБнын имараттарынын жанында жогорку чыңалуудагы шиналарды жайгаштыруу магниттик талаанын чыңалуусу боюнча санитардык нормалардын ашып кетишинен, ошондой эле видеодисплей терминалдарынын иштөөсүнөн улам персонал үчүн жагымсыз шарттарды түзөт.

7.6 Баштапкы тараптагы күч жабдууларын өчүрүп күйгүзүүдө жана ЧТда пайда болгон импульстук жана мезгилдүү тоскоолдуктардын деңгээли экинчи кабелдерди төшөө трассаларынын жайгашуусуна жараша болот.

Жабдууларды топтоодо жана экинчи кабелдерди төшөө жолдорун тандоодо кабелдик трассаларды шина системаларына параллелдүү же ячейкаларды ошинировкалоонун узун участоктору баштапкы чынжырлардан мүмкүн болушунча алысыраак жайгаштырылууга тийиш. Импульстук тоскоолдуктардын деңгээлин азайтуу, шинанын эң узун участокторуна перпендикуляр кабелдик трассаларды жайгаштыруу аркылуу ишке ашат. Биринчи кезекте кабелдик трассалар эң төмөнкү асылып турган шиналык участоктордон алынышы керек.

7.7 Энергообъектинин жайгашуусунда чагылгандын тике соккусунан коргоо үчүн көмөкчордондордо чыбык (өзүнчө турган же порталдык) жана кабелдик чагылган алгычтар колдонулат. Экинчи жабдуулар орнотулган кабелдик трассаларга, имараттарга жана курулмаларга карата чагылгандын туура жайгашуусу электр магниттик өзгөрүүлөрдүн булагын экинчи чынжырлардан жана жабдуулардан алып салууга мүмкүндүк берет. Чагылган өткөргүчтөрдөн кабелдик трассаларга, имараттарга жана курулмаларга чейинки жол берилген аралык эсептөө менен аныкталууга тийиш.

Антенна мачталарын жана штангалуу чагылган өткөргүчтөрдү РЩ (ЖПБ, ББК) жакын жайгаштыруу сунушталбайт, анткени чагылган тийгенде жогорку потенциалдарды жана агымдарды, ошондой эле импульстук магнит талааларынын жогорку деңгээлин жылдырууга болот. Антенналарды РЩ (ЖПБ, ББК) жакын жайгаштырууда экинчи схемаларды жана аппаратураларды импульстук ашыкча чыңалуулардан жана магнит талааларынан коргоо боюнча кошумча иш-чаралар аткарылышы керек.

7.8 Ички радио берүүчү байланыш түзүлүштөрүнөн радиожыштык диапазонундагы электромагниттик талаалардын деңгээлин төмөндөтүү үчүн аларды экинчи жабдуулардан коопсуз аралыкта жайгаштыруу зарыл. Жол берилген аралык радио берүүчү түзүлүштүн кубаттуулугуна жараша аныкталат (тиркемени караңыз).

 

8. Жердештирүүчү түзүлүштөр

8.1. Жердештирүүчү түзүлүштөрдүн, жерге туташтыргычтардын жана жерге өткөргүчтөрдүн классификациясы жана түрлөрү

8.1.1. ЖТ төмөнкү белгилер боюнча классификацияланат:

а) арналышы боюнча:

- 1 кВ чейинки чыңалуудагы электр орнотмолорунун ЖТ;

- Чыңалуусу 1 кВдан жогору электр орнотмолорунун ЖТ;

- Чагылгандан коргоо ЖТ;

- Жарылуу жана өрт коркунучу бар объекттердин ЖТ;

б) аткарган функциялары боюнча:

- коргоочу жерге туташтыруу-электр коопсуздугун камсыз кылуу үчүн;

-тоскоолдуктардан коргоочу жерге туташтыруу-жабдуулардын электромагниттик шайкештигин камсыз кылуу үчүн;

- чагылгандан коргоочу жердештирүү-чагылган агымдарын топуракка буруу үчүн;

- жумушчу жер-электр орнотмосунун, тутумдун же жабдуунун керектүү режимдерин жана ишенимдүү иштешин камсыз кылуу.

8.1.2 Жерге туташтыргычтар төмөнкү белгилер боюнча классификацияланат:

а) аткаруунун түрү боюнча:

- жасалма жана табигый;

б) конструктивдүү аткаруу боюнча:

- узунунан жана туурасынан горизонталдуу;

- вертикалдуу (же жантайыңкы);

- алыска чыгарылган.

8.1.3 Жерге туташтыруучу өткөргүчтөр максаты боюнча классификацияланат:

- коргоочу өткөргүчтөр;

- потенциалдарды теңдөө тутумунун өткөргүчтөрү;

- магистралдык өткөргүчтөр.

8.2 Чыңалуусу 1 кВ жогору болгон электр орнотмолорунун (электр станцияларынын жана көмөкчордондордун) ЖТ мүнөздөмөлөрү нормалдуу жана өтө кооптуу авариялык режимдер үчүн электр коопсуздугун камсыз кылуу жана ЭМШ шарттары боюнча нормаланган параметрлерди камсыз кылууга тийиш:

 - бир фазалуу (эки фазалуу) ЧТ;

- БТ тараган линияларда жерге болгон ЧТ;

- изоляцияланган нейтралдуу тармакта эки фазалуу ЧТ (ар кандай чекиттерде эки фазалуу ЧТ);

- электр станциялардын жана көмөкчордондордун имараттарында жана руда орнотулган чагылган өткөргүчтөрдөн чагылган токторунун жана ашыкча чыңалууну чектегичтер аркылуу токтордун агып чыгышы;

- симметриялык эмес агымдардын жана шунт реакторунун агымдарынын агышы.

 8.3. ЖТдүн нормаланган параметрлери жылдын кайсы мезгилинде болбосун кыйла жагымсыз шарттарда камсыз кылынууга тийиш.

ЖТнүн нормаланган параметрлери 1-таблицада келтирилген.

Таблица 1-жерге туташтыруучу түзүлүштүн нормаланган параметрлери