КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2017-жылдын 21-июлу № 440

2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын бекитүү жөнүндө

Айыл калкынын социалдык маселелерин чечүү, сугат жерлерин өнүктүрүү, ирригациялык объекттерди куруу максатында, “Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө” Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. 2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы (мындан ары - Мамлекеттик программа) тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги 2017-2026-жылдардын республикалык бюджетинде Мамлекеттик программаны ишке ашыруу үчүн жыл сайын каражаттарды карасын жана аны каржылоону, инвестицияларды тартууну контролдосун.

3. Мамлекеттик программаны ишке ашыруу Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, өнөр жайы жана мелиорация министрлигине жүктөлсүн.

4. Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, өнөр жайы жана мелиорация министрлиги Мамлекеттик программанын ишке ашуусу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына квартал сайын маалымат берсин.

5. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын агроөнөр жай комплекси жана экология бөлүмүнө жүктөлсүн.

6. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып он күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Тиркеме

2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы

1. Киришүү

Кыргыз Республикасында ички дүң продуктунун үчтөн бир бөлүгүнөн көбү агрардык секторго туура келет. Калктын жарымынан көбү айыл жеринде жашайт. Алардын негизги иши айыл чарба өндүрүшү болуп саналат, ал эми Кыргызстан ариддик зонада жайгашканын эске алсак, айыл чарбасынын негизи сугат дыйканчылыгы болуп саналат. Республикада дыйканчылыктын 90 пайыздан ашуун продукциясы сугат жерлерден алынат. Сугат жерлердеги өсүмдүк өстүрүүчүлүк Кыргызстандын калкынын жарымынан көбү үчүн кирешенин негизги булагы болуп саналат.

Калктын жашоосунун социалдык-экономикалык деңгээли, өлкөнүн жана анын экономикасынын өнүгүшү көп жагынан сугат жерлери менен камсыз болууга жараша болот. Кыргыз Республикасында бюджеттик ресурстардын жетишсиздигине байланыштуу СССР тарагандан кийин фермерлер жана дыйкандар үчүн зарыл болгон жаңы сугат аянттары пайдаланууга жетиштүү киргизилген эмес.

Кыргыз Республикасы ирригацияны өнүктүрүү үчүн олуттуу жер жана суу ресурстарына ээ. Тоо мөңгүлөрүндөгү тузсуз суунун запасы 650 км3 деп бааланат. Адистердин пикири боюнча климаттын жылып кетиши мөңгүлөрдүн үстүнкү катмарын кыскартууда, алардын аянты 2025-жылы 30-40 пайызга азайышы мүмкүн. Өлкөдө 47 км3 жакын жалпы жылдык агымы менен 3000ге чукул дарыя жана суу бар, Кыргыз Республикасы анын 10 км3 (20 пайызга жакынын) гана пайдаланат. Кыргыз Республикасында бир кыйла жер ресурстары бар, келечекте сугат жерлеринин аянтын 500-700 миң га көбөйтүү мүмкүнчүлүгү бар.

Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугун, жакырчылык жана айыл калкынын миграциясы менен күрөшүү маселелерин чечүү жолдорунун бири болуп ирригацияны өнүктүрүү саналат.

2. Кырдаалды талдоо

Кыргыз Республикасында 1023 миң га сугат жери бар. Республиканын сугат жерлерине суу берүү үчүн 28,9 миң км сугат каналдары бар, алардын ичинде 5,7 миң км канал чарба аралык болуп саналат жана Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин алдындагы Суу чарба жана мелиорация департаментинин (мындан ары - СЧД) балансында турат, 23,2 миң км ички чарбалык болуп саналат жана айыл өкмөттөрүнүн, суу пайдалануучулар ассоциациясынын (мындан ары - СПА) жана башка чарба жүргүзүүчү субъекттердин балансында турат. Республикада Суу чарба жана мелиорация департаментинин балансында турган 274 ирригациялык система жана 93 аккумуляциялоочу ирригациялык курулма (суу сактагыч, ДЖБ, СЖБ) бар.

Республикада бардыгы болуп 219 насостук станция бар, алардын ичинде 11 электрлештирилген насостук станция СЧД балансында турат.

Республика боюнча 5705 км коллектордук-дренаждык тармак бар, анын ичинде 1187,1 км СЧД балансында, 460,7 км - СПА балансында жана 4057,2 км айыл өкмөттөрүнүн балансында турат. Республикада коллектордук-дренаждык тармак менен 240 миң га жер бар, 87 миң га сугат жери канааттандырбаган мелиоративдик абалда турат.

 Республикадагы ирригациялык инфратүзүмдүн көпчүлүгү 30, 40 жана андан көп жылдан бери пайдаланылууда.

Акыркы жылдары калктын өсүшүн эске алуу менен ирригациялык объекттерди курууга жана жаңы сугат жерлерин киргизүүгө болгон муктаждык Кыргыз Республикасы үчүн өтө артыкчылыктуу жана актуалдуу милдеттерден болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы менен бекитилген 2013-2017-жылдардын мезгилине Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясында (мындан ары - ТӨУС) ирригацияны өнүктүрүүгө жана суу чарба инвестициялык долбоорлорун ишке ашырууга олуттуу көңүл бурулган.

Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясына жалпы суммасы 81 млн АКШ долларын түзгөн 16 ирригациялык инвестициялык долбоор кирген. 2013-2016-жылдары ТӨУС ишке ашырууга 3382 млн. сом бөлүү керек болгон, иш жүзүндө 1592 млн. сом бөлүнгөн. Анын ичинен ирригациялык долбоорлорго 2902 млн сом каралган, иш жүзүндө 1112 млн сом бөлүнгөн, 1790 млн сом каржыланган эмес. ТӨУС 16 инвестициялык ирригациялык долбоорлорунун ичинен азыркы убакта 4 долбоор ишке ашырылган.

Айыл калкынын социалдык маселелерин чечүү, сугат дыйканчылыгын өнүктүрүү, ирригациялык объекттерди куруу максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруунун жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүүнүн 2011-2015-жылдарга мамлекеттик программасы (мындан ары - 2011-2015-жылдарга мамлекеттик программа) бекитилген, анда республика үчүн социалдык жана экономикалык жактан өтө маанилүү 22 суу чарба объекттерин куруу каралган. 22 объекттин ичинен бир гана суу чарба объекти киргизилген. 2011-2015-жылдарга мамлекеттик программаны ишке ашырууга 4928 млн сом каралган, иш жүзүндө 763 млн сом бөлүнгөн. 4165 млн сом каржыланган эмес.

ТӨУС ирригациялык инвестициялык долбоорлорун жана Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруунун жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүүнүн 2011-2015-жылдарга мамлекеттик программасын ишке толук ашырбоонун негизги себеби болуп жетишсиз каржылоо эсептелет, ал бюджеттик ресурстардын чектелгендиги, республикалык бюджеттин олуттуу тартыштыгы жана кирешелердин төмөндөшү менен шартталган. Ирригацияны өнүктүрүү боюнча Мамлекеттик программаны ийгиликтүү ишке ашыруу максатында тышкы каржылоо булактарын тартуу багытында ишти активдүү жүргүзүү зарыл.

2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасынын (мындан ары – Мамлекеттик программа) жаңы долбоорун даярдоонун алкагында республикадагы 100гө жакын ирригациялык курулуш объекттери каралган. Актуалдуулугун, экономикалык жана техникалык көрсөткүчтөрүн, региондор үчүн социалдык маанисин, жашоочулардын Кыргыз Республикасынын Президентине, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине кайрылууларын эске алуу менен 46 суу чарба объектиси тандалган.

3. Максаты, колдонуу чөйрөсү жана күтүлүүчү натыйжалар

Мамлекеттик программа айыл жашоочуларын жаңы сугат жерлери менен камсыздоо үчүн ирригациялык инфратүзүмдү курууну карайт. Айыл чарба продукцияларын өстүрүү үчүн киргизилген жаңы сугат жерлери социалдык-экономикалык абалды жакшыртууга мүмкүнчүлүк берет жана региондордун өнүгүшүн камсыздайт, ошондой эле азык-түлүк коопсуздугу жана жакырчылык менен күрөшүү маселелерин чечүүгө көмөктөшөт.

Мамлекеттик программа 46 суу чарба объектисин (долбоорлорун) ишке ашырууга 58,8 млрд сом издеп табууда жана бөлүүдө 66,5 миң га жаңы сугат жерлерин киргизүүнү, жерлердин суу менен камсыздалуусун 51,08 миң га жерге жогорулатууну, 9,5 миң га жерди машина менен сугаруудан өзү агуучу сугатка которууну, 50 миң га жердин мелиоративдик абалын тиркелген Тизмекке ылайык жакшыртууга мүмкүндүк берет.

Пайда:

- жаңы жумушчу орундарын түзүү (айыл калкына жаңы сугат жерлеринин үлүшүн бөлүү аркылуу);

- айыл чарба өндүрүшүн өнүктүрүү;

- региондо социалдык-экономикалык абалды жакшыртуу;

- жаңы сугат жерлеринде айыл чарба кооперативдерин түзүү мүмкүнчүлүгү;

- чек ара аймактарын чыңдоо;

- жергиликтүү калктын миграциясын азайтуу;

- мал чарбачылыгын өнүктүрүү үчүн тоют базасын түзүү;

- өндүрүштүн кайра иштетүү жана кен казуу тармактарын жана чакан гидроэнергетиканы өнүктүрүүгө көмөктөшүү жана негиздерди түзүү.

Бенефициарлар. Сугат жерлеринде айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү менен алектенген айыл региондорунун жашоочулары, айыл чарба жана кайра иштетүү тармагын өнүктүрүүнү каалаган бизнес өкүлдөрү.

Пайда алуучу адамдардын саны. Жер үлүшүн болжол менен 245 миңге жакын адам алат. 200 миңга жакын адамды сугат суу менен камсыздоо жакшырат жана 150 миңге жакын адам жерлердин мелиоративдик абалы жакшыртылгандан кийин бул жерлерде айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу аркылуу пайда алышат.

Экологиялык аспекттер. Сугат жерлериндеги өсүмдүк өстүрүү Кыргызстанда негизинен тузсуз суу керектелет (бардык керектөөдөгү суунун 90 пайызга жакыны). Ирригациялык объекттерди жана суу сактагычтарды куруу жерлердин деградациясынын жана чөлгө айлануусунун алдын алуу үчүн сууну пайдаланууну шарттайт. Суу сактагычтарда топтолгон суу суунун тартыш болгон мезгилин жөнгө салууга мүмкүндүк берет жана кирген суунун жана сел агымдарынын өтүүсү менен байланышкан көйгөйлөрдү чечүүгө көмөктөшөт. Бардыгы жалпы сыйымдуулугу 487 млн м3 жакын 20 аккумуляциялоочу курулманы куруу болжолдонгон.

Жерде климаттын жылуу болушу менен байланышкан глобалдык тенденцияларды жана буга байланыштуу тузсуз суунун запасынын азайышы боюнча божомолдорду эске алуу менен ирригациялык курулуш өзгөчө актуалдуу болуп саналат. Ирригациялык курулуш (анын ичинде аккумуляциялоочу курулмалар), ирригациялык инфратүзүмдү модернизациялоо, сугаруунун сууну үнөмдөөчү техникасын жана курулуштагы алдыңкы технологияларды киргизүү жерде климаттын глобалдык жылышына ыңгайлашуу боюнча маанилүү куралдардын бири болуп саналат, анткени бизде болгон суу ресурстарын республиканын муктаждыктарына натыйжалуу, сарамжалдуу жана үнөмдүү пайдалануу маселелерин чечет.

Экономикалык аспекттери. Пайдаланууга берилген жаңы сугат жерлери жана кепилденген жана сугат сууну өз убагында берүү жаңы жумушчу орундарын гана түзбөстөн, орточо ижара акысына эсептегенде жыл сайын болжол менен 1,5 млрд сом алууга мүмкүндүк түзөт (1 га жерге 20-25 миң сом эсебинде). Жаңы сугат жерлериндеги мүмкүн болуучу ИДП болжол менен 12 млрд. сомду түзөт (1 га жерге 180-200 миң сом эсебинде). Жаңы сугат жерлери кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнү шарттап, мал чарбачылыгын өнүктүрүү үчүн тоют базасын түзөт. Жаңы ирригациялык плотиналар электр энергиясын иштеп чыгуу үчүн дагы пайдаланууга болот (бирок пайдалануунун ирригациялык режиминде гана). Бул кен казуу тармагын жана айыл региондорунда өнөр жайды өнүктүрүү үчүн шарт түзөт, алыскы айыл региондорунун экономикалык өнүгүшүнө түрткү берет. Жаңы сугат жерлеринде айыл чарба кооперативдерин түзүүгө болот, бул айыл чарбасынын жаңы, кыйла прогрессивдүү, интенсивдүү технологиясына жана өнүгүүнүн экономикалык пайдалуу деңгээлине өтүүгө мүмкүндүк берет. Которуштуруп айдоону сактоо сугат жерлеринин күрдүүлүгүн сактоо үчүн шарттарды түзөт.

4. Финансылык камсыздоо

Мамлекеттик программаны каржылоо республикалык бюджеттин каражаттарынын, тышкы каржылоо булактарынын жана инвестициялардын (ИӨБ, ДБ, АКГ, КЭР гранты, Экономикалык өнүгүүгө көмөктөшүү фонду (Корея Республикасы), Азия өнүктүрүү банкы, Дүйнөлүк банк, Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы) жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына карама-каршы келбеген башка булактардын эсебинен ишке ашырылат.

5. Мамлекеттик программаны ишке ашыруу

Мамлекеттик программа ТӨУС жана 2011-2015-жылдарга мамлекеттик программаны ишке ашыруунун алкагында башталган ирригацияны өнүктүрүү жана жаңы сугат жерлерин киргизүү маселелерин чечүүнү улантууга багытталган документ болуп саналат.

Мамлекеттик программаны ишке ашыруу каржылоо жана тышкы инвестициялык булактарды тартуу маселелери боюнча Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин жана Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин көмөктөшүүсү менен Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигине жүктөлгөн.

Мамлекеттик программаны ишке ашыруу тиркелген Тизмекке ылайык үч категорияга бөлүү менен суу чарба объекттерин курууну карайт.

Биринчи категорияга курулушу Кытай Эл Республикасынын грантынын, Ислам өнүктүрүү банкынын кредитинин эсебинен каралган ирригациялык объекттер, ошондой эле республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен иштер башталган объекттер киргизилген.

Бул категорияга наркы болжол менен 4895 млн сомдук 17 объект киргизилген, алардын кубаттуулугу: 8965 га жаңы сугат жери, 29340 га жердин суу менен камсыздалуусун жогорулатуу, 2800 га шарттуу сугат жерден сугат жерге которуу. Мында 28290 жумушчу оруну түзүлөт.

Экинчи категорияга эл аралык финансы уюмдарынын, донорлор жана инвесторлордун (ИӨБ, ДБ, АКГ, Экономикалык өнүгүүгө көмөктөшүү фондунун (Корея Республикасы) ж.б.) колдоосу менен иштеп баштаган объекттер киргизилген.

Бул категорияга наркы 36526 млн сомго жакын болгон 17 объект киргизилген, кубаттуулугу: 40256 га жаңы сугат жерлери, 9662 га жердин суу менен камсыздалуусун жогорулатуу, 5000 га өзү агуучу сугарууга которуу жана 200-400млн. м3 сууну үнөмдөө. Натыйжада 150500 жумушчу оруну түзүлөт.

Үчүнчү категорияга тышкы жана ички каржылоо булактарын издөө, эл аралык финансы уюмдары, донорлор жана инвесторлор менен маселени иштеп чыгуу зарыл болгон объекттер киргизилген.

Бул категорияга наркы болжол менен 17365 млн сом болгон 12 объект киргизилген, кубаттуулугу: 17350 га жаңы сугат жерлери, 12083 га жердин суу менен камсыздалуусун жогорулатуу, 4511 га өзү агуучу сугарууга которуу. Мында 66400 жумушчу оруну түзүлөт.

6. Мүмкүн болуучу тобокелдиктер

Мамлекеттик программаны ишке ашыруудагы мүмкүн болуучу негизги тобокелдиктер:

- экономикалык;

- социалдык-саясый;

- уюштуруу-укуктук;

- техникалык жана экологиялык.

 Тобокелдиктерди минималдаштыруу үчүн төмөнкүдөй иш-чараларды өткөрүү зарыл:

- инвестициялык жагымдуулукту жогорулатуу, өлкөдө болгон бюджеттик ресурстарды пайдалануу, экономикалык көрсөткүчтөрдү кылдат иштеп чыгуу, Мамлекеттик программаны ишке ашырууга финансылык бөлүнгөн каражатты натыйжалуу жана үнөмдүү пайдалануу, финансы каражаттарынын пайдаланылышын катуу контролдоо;

- калк менен уюштуруу-түшүндүрүү иштери, коомчулукка ЖМК аркылуу маалымдоо, Мамлекеттик программаны ишке ашыруунун ачык жана айкын жол-жобосу;

- долбоордук-издөө жана курулуш ресурстарын мобилизациялоо, Мамлекеттик программаны ишке ашырууга мыкты даярдалган кадрларды жана жабдылган, өндүрүштүк тажрыйбасы бар уюмдарды тандоо;

- курулуш ченемдерин, эрежелерин жана экологиялык талаптарды так сактоо, жаратылыш факторлорун кылдат эсепке алуу, ар бир долбоорду Мамлекеттик экспертизадан өткөрүү.

Тиркеме

2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүү программасынын алкагында курууга сунушталган суу чарба объекттеринин тизмеги