Көңүл буруңуздар! КР 2024-жылдын 22-ноябрындагы № 186 Мыйзамы менен киргизилген өзгөртүүлөр 2025-жылдын 1-июлунан тартып күчүнө кирет
Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси
2021-жылдын 28-октябры № 127
(Кыргыз Республикасынын 2021-жылдын 28-октябрындагы № 126 Мыйзамы менен колдонууга киргизилет)
(Кыргыз Республикасынын 2022-жылдын 18-январындагы № 4, 2022-жылдын 1-апрелиндеги № 22, 2022-жылдын 16-июнундагы № 45, 2022-жылдын 30-июнундагы № 51, 2022-жылдын 9-августундагы № 89, 2023-жылдын 3-апрелиндеги № 78, 2023-жылдын 11-майындагы № 99, 2023-жылдын 22-июнундагы № 122, 2023-жылдын 7-июлундагы № 133, 2023-жылдын 14-июлундагы № 135, 2023-жылдын 25-июлундагы № 147, 2023-жылдын 10-октябрындагы № 186, 2024-жылдын 22-январындагы № 24, 2024-жылдын 25-январындагы № 27, 2024-жылдын 16-февралындагы № 50, 2024-жылдын 26-февралындагы № 57, 2024-жылдын 16-майындагы № 86, 2024-жылдын 3-июлундагы № 112, 2024-жылдын 8-июлундагы № 114, 2024-жылдын 8-июлундагы № 115, 2024-жылдын 22-июлундагы № 133, 2024-жылдын 24-июлундагы № 147, 2024-жылдын 26-июлундагы № 149, 2024-жылдын 29-июлундагы № 153, 2024-жылдын 7-августундагы № 161, 2024-жылдын 22-ноябрындагы № 186, 2024-жылдын 2-декабрындагы № 190, 2024-жылдын 6-декабрындагы № 195, 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209 , 2025-жылдын 12-февралындагы № 37, 2025-жылдын 19-февралындагы № 42 2025-жылдын 14-мартындагы № 56 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)
ЖАЛПЫ БӨЛҮК
I БӨЛҮМ. КЫЛМЫШ-ЖАЗА МЫЙЗАМЫ
1-глава. Кылмыш-жаза мыйзамы, анын максаттары, милдеттери жана принциптери
1-берене. Кылмыш-жаза мыйзамы, анын максаттары жана милдеттери
1. Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамы ушул Кодекстен турат, ал Кыргыз Республикасынын Конституциясына, эл аралык укуктун жалпы таанылган кабыл алынган принциптерине жана ченемдерине, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдерге негизделет.
2. Кылмыштар үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги каралган башка мыйзам актылары ушул Кодекске киргизилгенден кийин колдонулууга жатат.
3. Ушул Кодекстин максаттары инсандын укуктарын жана эркиндиктерин, менчикти, коомдук тартипти, коомду, мамлекетти, айлана-чөйрөнү, Кыргыз Республикасынын конституциялык түзүлүшүн кылмыштуу кол салуулардан коргоо, адамзаттын тынчтыгын жана коопсуздугун камсыз кылуу, кылмыштардын алдын алуу жана кылмыштан бузулган адилеттүүлүктү калыбына келтирүү болуп саналат.
4. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин милдеттери кылмыш-жаза жоопкерчилигинин принциптерин, Кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негиздерин, кылмыштын жалпы түшүнүгүнүн белгилерин, кылмыш деп таанылган, коомго коркунучтуу жосундардын чөйрөсүн, кылмыш жасаган адамдарга карата колдонулуучу жазалардын түрлөрүн жана кылмыш-жаза-укуктук мүнөздөгү башка чараларды аныктоо болуп саналат.
2-берене. Мыйзамдуулук принциби
Жосундун кылмыштуулугу жана анын жазалануусу, ошондой эле башка кылмыш-жаза-укуктук кесепеттери ушул Кодекс менен гана аныкталат.
3-берене. Юридикалык аныктык принциби
1. Юридикалык аныктык бул кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуунун негиздерин, ошондой эле кылмыш курамынын бардык белгилерин ушул Кодекс менен так белгилөө мүмкүнчүлүгүн билдирет.
2. Кылмыш-жаза мыйзамы жазалануучу жосунду (аракетти же аракетсиздикти) так жана айкын аныктоого тийиш жана кеңири түшүндүрүүгө жатпайт.
3. Кылмыш-жаза мыйзамын окшоштуруп колдонууга тыюу салынат.
4-берене. Жарандардын мыйзам алдындагы теңчилик принциби
Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамдар мыйзам алдында тең жана жынысына, расасына, тилине, майыптыгына, этностук таандыктыгына, диний ишенимине, жаш курагына, саясий же башка көз караштарына, билимине, ата-тегине, мүлктүк, кызматтык же башка абалына, ошондой эле басмырлоого негиз болгон башка жагдайларга карабастан кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
5-берене. Күнөө принциби
1. Адам күнөөсү аныкталган аракеттери (аракетсиздиги) жана аларды жасагандыгынын натыйжасында келип чыккан кесепеттери үчүн гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
2. Мыйзамдуу тартипте күнөөсү далилденмейинче жана соттун мыйзамдуу күчүнө кирген айыптоо өкүмү менен аныкталмайынча, эч ким кылмыш жасады деп табылышы жана кылмыш-жазасына тартылышы мүмкүн эмес.
6-берене. Адилеттүүлүк принциби
1. Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамга колдонулуучу жаза жана кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чаралары кылмыштын оордугуна, ошондой эле аны жасаган жагдайларга ылайык келүүгө тийиш.
2. Эч ким бир эле кылмышы үчүн кайрадан кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылышы мүмкүн эмес.
7-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигин жана жазаны жекелештирүү принциби
Кылмыш-жаза жоопкерчилиги жана жазаны дайындоо жөнүндө маселени чечүүдө сот жасалган кылмыштын мүнөзүн жана оордугунун даражасын, жасалгандардын жүйөлөрүн жана максаттарын, күнөөлүүнүн инсандыгын, келтирилген залалдын өлчөмүн, жазаны жеңилдетүүчү же оордотуучу жагдайларды, жабырлануучунун пикирин эске алууга жана өкүмдө тандалган жаза чарасын жүйөлөштүрүүгө тийиш.
8-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигинин жана жазанын жеке мүнөздөгү принциби
Ушул Кодексте каралган жосунду атайылап же этиятсыздыктан жасаган адам гана кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга жана жазаланууга тийиш.
9-берене. Гуманизм принциби
1. Ушул Кодекс эң жогорку социалдык баалуулуктар катары инсанды, анын өмүрүн жана ден соолугун, ар-намысын жана кадыр-баркын, кол тийбестигин жана коопсуздугун коргоону камсыз кылат.
2. Кылмыш жасаган адамга сот түзөтүү, кайра социалдаштыруу жана жаңы кылмыштарды жасашын алдын алуу максатында, ошондой эле социалдык адилеттүүлүктү калыбына келтирүү максатында зарыл жана жетиштүү жазаны дайындайт. Жаза жана кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чаралары дене бойго зыян алып келбеши же адамдын кадыр-баркын кемсинтпеши керек.
3. Ушул Кодекске анда көрсөтүлгөн жосундардын жазасын жана башка кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин негизсиз оордоткон өзгөртүүлөр киргизилбейт.
10-берене. Кылмыш жоопкерчилигинен кутулбоо принциби
Ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адам жазадан жана (же) кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн башка чараларынан кутулбайт. Кылмыш жоопкерчилигинен, жазадан же аны өтөөдөн бошотууга, ошондой эле кыйла жеңил жазага алмаштырууга ушул Кодексте каралган учурларда гана жол берилет.
2-глава. Кылмыш-жаза мыйзамынын колдонуу чеги
11-берене. Кылмыш-жаза мыйзамынын убакытта колдонулушу
1. Жосундун кылмыштуулугу жана жазаланышы ошол аракет жасалган убакытта колдонулган мыйзам менен аныкталат.
2. Жасалган кылмыштын убакыты деп мыйзамда каралган аракетти же аракетсиздикти адам жасаган убакыт эсептелет.
12-берене. Кылмыш-жаза мыйзамын өткөн убакытка карата кайра колдонулушу
1. Жосундун кылмыштуулугун жокко чыгаруучу же кылмыштуу жосундун кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин жеңилдетүүчү мыйзам өткөн убакытка карата колдонулат, башкача айтканда тиешелүү жосунду мындай мыйзам күчүнө киргенге чейин жасаган адамдарга, анын ичинде жаза өтөп жаткан же аны өтөгөн адамдарга жайылтылат.
2. Жосундун кылмыштуулугун белгилөөчү же кылмыштуу жосундун кылмыш-жаза-укуктук кесепеттерин күчөтүүчү мыйзам өткөн мезгилге карата колдонулбайт.
3. Жосундун кылмыш-жаза-укуктук натыйжаларын жарым-жартылай жеңилдетүүчү жана жарым-жартылай оордотуучу мыйзам убакыт жагынан ушул натыйжаны жеңилдеткен бөлүгүндө гана колдонулат.
4. Эгерде кылмыш жасалган мезгилден тартып өкүм чыгарган мезгилге чейин кылмыш-жаза мыйзамы бир нече жолу өзгөрүлсө, анда алда канча жеңил мыйзам колдонулат.
5. Тарбиялык жана медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар сотто ишти карап жаткан убакытта колдонулуп жаткан мыйзамдын негизинде гана колдонулат.
13-берене. Кыргыз Республикасынын аймагында жасалган кылмыштарга карата кылмыш-жаза мыйзамынын колдонулушу
1. Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасаган адам ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке тартылат.
2. Кылмыш Кыргыз Республикасынын аймагында жасалган деп төмөнкүдөй учурларда таанылат:
1) Кыргыз Республикасынын аймагында башталса, аякталса же бөгөт коюлса;
2) Кыргыз Республикасынын аймагында жасалса, ал эми кесепеттери анын чегинен тышкары жерде келип чыкса;
3) жыйындысында же башка жосундар менен катар кылмышты түзүп, анын стадияларынын бири Кыргыз Республикасынын аймагында жасалса.
3. Колдонуудагы мыйзамдарга жана эл аралык келишимдерге ылайык Кыргыз Республикасынын соттору тарабынан соттолбой турган чет мамлекеттердин дипломатиялык өкүлдөрүнүн жана башка жарандардын кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе, бул адамдар тарабынан Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасалган учурда эл аралык укуктун ченемдеринин негизинде дипломатиялык жол менен чечилет.
14-берене. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган адамдарга карата кылмыш-жаза мыйзамынын колдонулушу
Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган Кыргыз Республикасынын жарандары, ошондой эле Кыргыз Республикасында туруктуу жашаган жарандыгы жок адамдар, эгерде алар башка мамлекеттин сотунун өкүмү боюнча жазаланбаса, ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке тартылууга тийиш.
15-берене. Кылмыш жасаган адамдарды өткөрүп берүү (экстрадициялоо)
1. Башка мамлекеттин аймагында кылмыш жасаган Кыргыз Республикасынын жарандары өткөрүп берилбейт.
2. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде кылмыш жасаган жана анын аймагында жүргөн чет өлкөлүк жарандар жана жарандыгы жок адамдар, эгерде мындай өткөрүп берүү эл аралык келишимде ал эми эл аралык келишим жок болгон учурда эки тараптуу мамиленин принцибинин шарттарында каралса кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу же болбосо жаза өтөө үчүн башка мамлекетке өткөрүп берилиши мүмкүн.
3. Адам башка мамлекетке өткөрүп берилбей турган учурлар Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза процессуалдык кодекси менен аныкталат. Мындай адамдын кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе ушул Кодекске ылайык чечилет.
16-берене. Жазаны өтөө үчүн соттолгондорду өткөрүп берүү
Кыргыз Республикасынын аймагында кылмыш жасаган жана ал үчүн ушул Кодекстин негизинде соттолгон чет өлкөлүк жарандар, эгерде мындай өткөрүп берүү эл аралык келишимде, ал эми эл аралык келишим жок болгон учурда эки тараптуу мамиленин принцибинин шарттарында каралса, алар жараны болуп саналган мамлекетке жаза өтөө үчүн өткөрүп берилиши мүмкүн.
17-берене. Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жерде адамды соттоонун кылмыш-жаза-укуктук натыйжалары
Башка мамлекеттин аймагында адам тарабынан жасалган кылмыштын кылмыш-жаза-укуктук натыйжалары ушул эле адамдын Кыргыз Республикасынын аймагында жасаган жосуну үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин маселесин чечүү үчүн кылмыш-жаза-укуктук мааниге ээ болбойт, эгерде:
1) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимде башкасы каралбаса;
2) башка мамлекеттин аймагында жасалган кылмыш Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарына таасирин тийгизбесе.
II БӨЛҮМ. КЫЛМЫШ
3-глава. Кылмыш түшүнүгү жана анын классификациясы. Кылмыш үчүн жоопкерчиликтин негизи
18-берене. Кылмыш түшүнүгү
1. Кылмыш деп кылмыш-жаза мыйзамында каралган коомго коркунуч келтирген, күнөөлүү жана жазалануучу жосун (аракет же аракетсиздик) таанылат.
2. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган, бирок зыяндуулугу аз болгондугунан улам коомго коркунуч келтирбеген жосундун белгилерине формалдуу түрдө туура келген аракет же аракетсиздик жосун болуп эсептелбейт.
19-берене. Кылмыштарды классификациялоо
1. Кылмыштар мүнөзүнө жана коомдук коркунучтуулук даражасына жараша коркунучтуулугу аз, анча оор эмес, оор жана өзгөчө оор кылмыштар болуп бөлүнөт.
2. Кылмыштын оордугу берененин санкциясында көрсөтүлгөн кыйла катаал жазанын жогорку мөөнөтү (өлчөмү) менен аныкталат.
1) Коркунучтуулугу аз кылмыштарга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза каралбаган, атайылап жана этиятсыздыктан жасалган кылмыштар кирет.
2) Анча оор эмес кылмыштарга мыйзам тарабынан беш жылдан ашпаган мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар, ошондой эле он жылдан ашык эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган этиятсыздыктан жасалган кылмыштар кирет.
3) Оор кылмыштарга мыйзам тарабынан беш жылдан ашык, бирок он жылдан ашпаган мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар кирет.
4) Өзгөчө оор кылмыштарга мыйзам тарабынан он жылдан ашык мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу же өмүр бою эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза каралган атайылап жасалган кылмыштар кирет.
20-берене. Созулуп кеткен кылмыш
1. Созулуп кеткен кылмыш деп ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган, аны жасоо аракеттен же аракетсиздиктен башталып, кийин үзгүлтүксүз ишке ашырылган жосун таанылат.
2. Созулуп кеткен кылмыш аракет же аракетсиздик токтогон учурдан тартып аяктаган болуп саналат.
21-берене. Кылмыштар жыйындысы
Адам эки же андан көп кылмышты жасаганда кылмыштар жыйындысы деп таанылат. Мында соттун мыйзамдуу күчүнө кирген өкүмүнүн негизинде соттолгон же акталган, же кылмыш-жаза жоопкерчилигинен, же жазадан бошотулган кылмыштар эсепке алынбайт.
22-берене. Жалпы жана атайын ченемдердин атаандашуусундагы, толук жана анын бөлүгүнүн атаандашуусундагы кылмыш-жаза-укуктук квалификациянын эрежелери
1. Атайын укуктук ченем болуп жалпы ченем сыяктуу эле жосун үчүн окшош жоопкерчиликти караган, бирок кылмыш курамынын жалпы ченемде жок кошумча белгилерин камтыган ченем эсептелет.
2. Эгерде ушул Кодекстин беренелеринде (беренелеринин бөлүктөрүндө) каралган жосун жалпы жана атайын ченемдердин атаандашуусун түзсө, анда ушул Кодекстин атайын ченемди камтыган беренеси (беренесинин бөлүгү) гана колдонулат. Ушул Кодекстин жалпы жана тиешелүү атайын ченемдерди караган беренелерин (беренелеринин бөлүктөрүн) бир мезгилде колдонууга жол берилбейт.
3. Ушул Кодекстин жасалган жосун камтыган ченемди камтыган беренеси (беренесинин бөлүгү) бүтүндөй алганда колдонууда ушул Кодекстин жасалган жосундун бөлүгүн камтыган ченемди камтыган беренесинин (беренесинин бөлүгүнүн) алдында артыкчылык кылат.
Ушундай артыкчылыкка аякталбаган кылмыш жөнүндө ченемге караганда аякталган кылмыш тууралуу ченем, андагы кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн кошо катышуусу жөнүндө ченемге караганда кылмышты аткаруу жөнүндө ченем, мындай кылмыштын курамын караган ченемге караганда курамдуу кылмыш (мыйзам менен эске алынган кылмыштар жыйындысы) жөнүндө ченем артыкчылыкка ээ болот.
23-берене. Кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негизи
Кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигинин негизи болуп ушул Кодексте каралган кылмыш курамынын бардык белгилерин камтыган укукка жат жосунду жасоо саналат.
4-глава. Кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылуучу жак (кылмыштын субъекти)
24-берене. Кылмыштын субъекти
1. Кылмыштын субъекти болуп ушул Кодекске ылайык кылмыш жоопкерчилигине тартылууга жашы жеткен, акыл-эси соо, кылмыш жасаган жеке жак саналат.
2. Атайын субъект болуп ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн белгилерге ээ болгон жана субъект белгилүү бир адам гана болушу мүмкүн болгон кылмышты жасаган адам эсептелет.
3. Юридикалык жак кылмыштын, кылмыш-жаза жоопкерчилигинин жана жазанын субъекти болуп эсептелбейт.
25-берене. Акыл-эси соо эместик
1. Ушул Кодексте каралган жосунду жасап жаткан учурда акыл эси соо эмес абалда болгон, башкача айтканда, өзүнүн аракетинин (аракетсиздигинин) иш жүзүндөгү мүнөзүн жана келтирилген зыянын аңдап биле албаган же өнөкөт жин оорусунун, психикасынын убактылуу бузулушунун, кем акылдыктын же психиканын башка оорусунун айынан өзүн башкара албай калган адам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.
2. Кылмышты акыл-эси соо кезинде жасаган, бирок соттун өкүмү чыгарылганга чейин өзүнүн аракеттерине (аракетсиздигине) жооп бере албаган же аны башкара албаган жин оорусу менен ооруп калган адам жазага тартылбайт. Мындай адамга соттун чечими боюнча медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чаралар колдонулат, ал эми айыккандан кийин мындай адам жазага тартылат.
26-берене. Акыл-эси чектелгендик
1. Эгерде кылмыш жасаган учурда психикасынын бузулушунун айынан өзүнүн аракетинин (аракетсиздигинин) иш жүзүндөгү мүнөзүн жана коомго келтирүүчү зыянын толук аңдап биле албаган же аларды башкара албаган адам сот тарабынан акыл-эси чектелген деп таанылышы мүмкүн.
2. Адамды акыл-эси чектелген деп таануу ага медициналык мүнөздөгү мажбурлоочу чараларды колдонуу үчүн негиз болушу мүмкүн, бирок аны жазадан бошотпойт.
27-берене. Мас абалда жасалган кылмыш үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги
Психоактивдик заттарды колдонуудан улам мас абалында кылмыш жасаган адамдар кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
Эскертүү: психоактивдүү заттардын классификатору Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму тарабынан аныкталган.
28-берене. Кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылуу курагы
1. Кылмыш жасаганга чейин жашы он алтыга толгон адам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
2. Кылмыш жасаганга чейин жашы он төрткө толгон бала адамды өлтүрүү (122-берене), ден соолукка оор залал келтирүү (130-берене), ден соолукка анча оор эмес залал келтирүү (131-берене), зордуктоо (154-берене), сексуалдык мүнөздөгү зомбулук аракеттер (155-берене), адамды уурдоо (165-берене), адамдарды соодалоо (166-берене), уурдоо (205-берене), мал урдоо (2051-берененин 2,3 жана 4-бөлүктөрү), тоноо (206-берене), каракчылык (207-берене), опузалап талап кылуу (208-берене), автомототранспорт каражатын айдай качуу (211-берене), башка бирөөнүн мүлкүн жок кылуу же бузуу (216-берененин 2 жана 3-бөлүктөрү), террордук актысы (252-берененин 2 жана 3-бөлүктөрү), барымтага алуу (257-берене), атуучу куралды уурдоо же опузалап алып коюу (271-берене), бейбаштык (280-берененин 2-бөлүгү), баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды жана алардын аналогдорун сатып өткөрүү максатында мыйзамсыз даярдоо (282-берене), баңгизат каражаттарын же психотроптук заттарды уурдоо же болбосо опузалап алып коюу (286-берене), транспорт каражаттарын же каттоо жолдорун жараксыз абалга келтирүү (314-берене) үчүн ушул Кодекске ылайык кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
(КР 2024-жылдын 25-январындагы № 27 Мыйзамынын редакциясына ылайык)
5-глава. Күнөө
29-берене. Күнөө
1. Адамдын өзү жасаган ушул Кодексте каралган жосунга (аракетке же аракетсиздикке) жана андан келип чыккан укукка жат кесепеттерге карата мамилеси күнөө болуп саналат. Кара ниеттик жана этиятсыздык күнөөнүн формалары болуп саналат.
2. Инсанга, коомго, мамлекетке жана адамзаттын коопсуздугуна зыян келтирүү, ошондой эле зыян келтирүү коркунучун түзүү зыяндуу кесепеттер болуп саналат.
3. Эгерде ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндөгү беренеде (берененин бөлүгүндө) этиятсыздыктан залал келтирүү түздөн-түз көрсөтүлбөсө, анда атайылап залал келтиргендиги үчүн гана жоопкерчилик келип чыгат.
30-берене. Атайылап жасалган кылмыш
1. Түз же кыйыр кара ниеттик менен жасалган укукка жат жосун атайылап жасалган кылмыш деп таанылат.
2. Эгерде адам өзүнүн жосунунун укукка жат экендигин түшүнсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала билсе жана зыян келтирүүнү кааласа же болбосо зыяндын болбой койбостугун алдын ала көрө билсе тике кара ниеттик менен жасалган кылмыш деп таанылат.
3. Эгерде адам өзүнүн аракетинин укукка жат экендигин түшүнсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала билсе жана залал келтирүүнү каалабаса, бирок залалды келтирүүгө аң-сезимдүү жол берсе (залал келтирилишине кайдыгер болсо) кыйыр кара ниеттик менен жасалган кылмыш деп таанылат.
31-берене. Этиятсыздыктан жасалган кылмыш
1. Жеңил ойлуулуктан же этиятсыздыктан жасалган укукка каршы аракет же аракетсиздик этиятсыздыктан жасалган кылмыш деп таанылат.
2. Эгерде адам өзүнүн жосунун укукка жат деп баалабаса, этияттык кылуу зарылдыгын сезе билип, бирок залал келтирилиши мүмкүн экендигин алдын ала көрө билгендигине карабастан залал келтирилбейт деп негизсиз үмүт кылса, жеңил ойлуулуктан жасалган кылмыш деп таанылат.
3. Эгерде адам этияттык кылуу зарылдыгына шалаакылык мамиле кылгандыктан, мындай зарылдыкты түшүнбөсө жана залал келтирүү мүмкүндүгүн көрө билбесе, аларды түшүнбөсө жана алдын ала көрө биле албаса, шалаакылыктан жасалган кылмыш деп таанылат.
4. Этияттык кылуу зарылдыгы ченемдик укуктук актылардын талаптары жана (же) башка адамдардын кызыкчылыктары менен шартталышы мүмкүн.
32-берене. Күнөөсүз залал келтирүү (кокустук)
Эгерде адам өз аракетинин же аракетсиздигинин мүнөзүн жана маанисин түшүнбөсө, залал келтирүү мүмкүндүгүн алдын ала көрө билбесе жана иштин жагдайы боюнча андай болбоого тийиш болсо жана (же) аны алдын ала көрө албаса залал күнөөсүз келтирилген (кокустук) болуп эсептелет.
6-глава. Аяктаган жана аяктай элек кылмыш (кылмыш жасоонун стадиялары)
33-берене. Аяктаган кылмыш
Ушул Кодексте каралган жосундун курамынын бардык белгилери бар кылмыш аяктаган кылмыш деп таанылат.
34-берене. Уланып жаткан кылмыш
1. Ушул Кодекстин беренелеринин биринде (берененин бөлүктөрүнүн биринде) каралган, бирдей ниет менен атайылап жасалган эки же андан көп окшош жосундарды камтыган кылмыш уланып жаткан кылмыш болуп эсептелет.
2. Уланып жаткан кылмыш акыркы жосун жасалган учурдан тартып аякталган болуп саналат.
35-берене. Аяктай элек кылмыш
Кылмышка даярдык көрүү жана кылмыш жасоого аракеттенүү аяктай элек кылмыш деп таанылат.
36-берене. Кылмышка даярдык көрүү
1. Адамдын атайылап кылмыш жасаганга каражаттарды же куралдарды издөөсү же ылайыкташтыруусу, кошо катышуучуларды издөөсү, кылмыш жасоого бүтүмү же болбосо кылмыш жасоо үчүн шарттарды атайылап түзүүсү, эгерде ошол эле учурда анын эркинен көз карандысыз себептер боюнча кылмыш аягына чейин чыгарылбаса, кылмышка даярдык көрүү деп таанылат.
2. Кылмыш-жаза жоопкерчилиги оор же өзгөчө оор кылмыштарга даярдык көргөндүк үчүн гана келип чыгат.
3. Кылмышка даярдык көргөндүгү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги ушул беренеге таянуу менен, аяктаган кылмыш сыяктуу эле, ушул Кодекстин ошол эле беренеси боюнча колдонулат.
37-берене. Кылмыш жасоого аракеттенүү
1. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн тиешелүү беренесинде каралган кылмышты жасоого түздөн-түз багытталган, түз кара ниетте адам тарабынан жасалган жосун (аракет же аракетсиздик), эгерде кылмыш адамдын эркине көз каранды болбогон себептер боюнча аягына чыгарылбаса, кылмыш жасоого аракеттенүү деп таанылат.
2. Кылмыш жасоого аракеттенүү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги аяктаган кылмыш үчүн жоопкерчилик каралган ушул Кодекстин тиешелүү беренесинде ушул беренеге таянуу менен аныкталат.
38-берене. Кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу
1. Эгерде адам кылмышты аягына чейин чыгарууну туюп сезе алса жана аны аяктоого реалдуу мүмкүнчүлүгү болсо, адам даярдалган аракеттерди токтотушу же болбосо кылмыш кылууга түздөн-түз багытталган аракетти же аракетсиздикти токтотушу кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу деп таанылат.
2. Жасоодон ыктыярдуу баш тартылган жосун кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт. Кылмышты аягына чейин жеткирүүдөн ыктыярдуу баш тарткан адам, эгерде анын иш жүзүндө жасаган жосуну башка кылмыштын курамын камтыса гана, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат.
3. Кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн өз ыктыяры менен баш тартуусу, эгерде ошол адамдар кылмыш жасоону болтурбоо үчүн колунан келген чаралардын бардыгын өз убагында жасашса жана андан коомго коркунучтуу кесепеттер келип чыкпаса, кылмьпп-жаза жоопкерчилиги болбойт.
4. Кылмышты уюштуруучунун, тукуруучунун же көмөкчүнүн кылмыш жасоодон өз ыктыяры менен баш тартуусу, эгерде ал адамдар кылмыш жасоону болтурбай коюшса же даярдалып жаткан же жасалып жаткан кылмыш тууралуу мамлекеттик бийликтин тиешелүү органдарына өз убагында билдирсе, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт. Кылмыш жасоо каражаттарын же куралдарын көмөкчү тарабынан бербей коюусу же болбосо кылмыш жасоодогу тоскоолдуктарды четтетпегени, көмөкчүнүн ыктыярдуу баш тартуусу деп эсептелет.
5. Кылмышка кошо катышуучулардын кимдир-бирөөсү өз ыктыяры менен баш тарткан учурда, аткаруучу кылмыш жасоого даярдангандыгы же кылмышка аракеттенгендиги үчүн, анын жосуну ушул кылмыштын кайсы стадиясында үзгүлтүккө учураганына жараша кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат.
7-глава. Кылмышка кошо катышуу
39-берене. Кошо катышуу түшүнүгү
Атайылап кылмыш жасоого эки же андан ашык адамдын биргелешкен катышуусу кошо кылмышка катышуу деп таанылат.
40-берене. Кылмышты аткаруучу
Кылмышты түздөн-түз жасаган же башка адам (кошо аткаруучу) менен биргелешип аны жасоого түздөн-түз катышкан, ага тете эле ушул Кодекске ылайык жоопкерчиликке курагына, акыл-эси соо эмес же башка жагдайлардан улам кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартууга жатпаган башка адам аркылуу кылмыш жасаган адам аткаруучу болуп саналат.
41-берене. Кылмышка кошо катышуучулардын түрлөрү
1. Аткаруучулар менен катар эле уюштуруучулар, тукуруучулар жана көмөкчүлөр кылмышка кошо катышуучулар деп таанылат.
2. Кылмыш жасоону уюштурган же кылмыштын аткарылышына жетекчилик кылган адам, ага тете уюшкан топту же кылмыштуу коомдоштукту түзгөн, же болбосо аны жетектеген адам уюштуруучу деп таанылат.
3. Башка бир кошо катышуучуну кылмыш жасоого көндүргөн адам тукуруучу деп таанылат.
4. Башка бир кошо катышуучулар тарабынан кылмыштын жасалышына билип туруп кеңештерди, көрсөтмөлөрдү, каражаттарды берүү же болбосо тоскоолдуктарды жоюу аркылуу көмөк көрсөткөн адам, ошого тете кылмышкерди, кылмыш жасоо куралдарын же болбосо каражатын, кылмыштын изин, же болбосо кылмыш жолу менен алынган, буюмдарды жашырууга, мындай буюмдарды сатып алууга, же болбосо сатып өткөрүүгө же башка ыкма менен кылмышты жашырууга көмөк көрсөтүүгө алдын ала убада берген адам көмөкчү деп таанылат.
5. Кылмышкерге алдын ала убада бербей туруп, кылмыш жасоо куралдарын же каражаттарын, кылмыш изин же болбосо кылмыш жолу менен алынган зат, буюмдарды же андай зат, буюмдарды сатып алууну, же болбосо сатып өткөрүүнү жашыруу кошо катышуу болуп саналбайт. Бул жосундарды жасаган адамдар ушул Кодекстин 367-беренесинде каралган учурларда гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
42-берене. Кылмышка кошо катышуунун түрлөрү
1. Алдын ала бүтүмсүз эки же андан көп адам биргелешип кылмыш жасашы адамдардын тобу деп саналат.
2. Биргелешип кылмыш жасаган жана мында күн мурунтан, башкача айтканда, кылмыш жасоо башталганга чейин аны биргелешип жасоо жөнүндө макулдашып алган эки же андан көп адамдар алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу болуп саналат.
3. Төмөнкүдөй белгилер менен мүнөздөлгөн топ уюшкан топ болуп саналат:
1) эки же андан көп адамдардан турган;
2) катышуучулардын бардыгынын ортосунда кылмыш (кылмыштарды) жасоо жөнүндө алдын ала бүтүм болгон;
3) туруктуу бирикме болуп саналган;
4) максаты бир же бир нече кылмышты жасоо болуп саналган;
5) функциялары катышуучулардын ортосунда алдын ала бөлүштүрүлгөн.
4. Төмөнкүдөй белгилери менен мүнөздөлгөн топ кылмыштуу коомдоштук болуп саналат:
1) үч жана андан көп адамдардан турган;
2) бардык катышуучулардын ортосунда кылмыш (кылмыштарды) жасоо жөнүндө алдын ала бүтүмдөрү болгон;
3) туруктуу жана иерархиялык бирикме болуп саналган;
4) максаты бир нече оор же өзгөчө оор кылмыштарды жасоо болуп эсептелген;
5) функциялар катышуучулардын ортосунда алдын ала бөлүштүрүлгөн.
43-берене. Адамдардын тобу жана алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу тарабынан жасалган кылмыштын аткаруучуларынын жана кошо катышуучуларынын жоопкерчилиги
1. Адамдардын тобу жана алдын ала бүтүм боюнча адамдардын тобу жасаган кылмыштын аткаруучусу жана башка кошо катышуучулары биргелешкен укукка жат жосун үчүн алардын жеке күнөөлөрүнүн негизинде гана, кылмыш жасоого ар биринин катышуусунун мүнөзүн жана даражасын эске алуу менен кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
2. Аткаруучу (кошо аткаруучу) ал жасаган кылмыш каралган ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренеси (беренесинин бөлүгү) боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
3. Уюштуруучу, тукуруучу жана көмөкчү ушул Кодекстин 41-беренесинин тиешелүү бөлүгүнө шилтеме жасоо менен аткаруучу сыяктуу эле ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн ошол эле беренеси боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
4. Аткаруучу аяктай элек кылмышты жасаган учурда башка кошо катышуучулар аяктай элек кылмышка кошо катышкандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
5. Өзүнүн эркинен көз карандысыз жагдайлардан улам башка адамдарды кылмыш жасоого көндүрө албаган адам кылмышка даярдык көргөндүгү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
44-берене. Уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун уюштуруучуларынын жана катышуучуларынын жоопкерчилиги
1. Уюшкан топту, кылмыштуу коомдоштукту түзгөн же болбосо аларга жетекчилик кылган адам алар тарабынан жасалган кылмыштардын бардыгы үчүн, эгерде алар анын ниетин камтыган болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
2. Уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун башка кошо катышуучулары даярдык көрүүгө же аны жасоого кошо катышкан кылмыштары үчүн ар биринин кылмышта аткарган ролуна карабастан, эгерде алардын кылмыштуу топту, кылмыштуу коомдоштукту түзүү максаттары жана ниети бир болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
45-берене. Кылмышты аткаруучунун эксцесси
Аткаруучунун кошо катышуучулардын алдын ала бүтүмүнүн чегинен чыккан жана алардын ниетине туура келбеген кылмышты жасагандыгы аткаруучунун эксцесси деп таанылат.
III БӨЛҮМ. КЫЛМЫШ БОЛУП САНАЛБАГАН ЖОСУНДАР
8-глава. Жосундун кылмыш-жаза укукка каршылыгын жокко чыгаруучу жагдайлар
46-берене. Зарыл коргонуу
1. Ушул Кодексте жоопкерчилик каралган, бирок зарыл коргонуу абалында, башкача айтканда инсанды, адамдын мүлкүн, турак жайын, анын менчигинде же башка укугунда турган башка объекттерин, ошондой эле коргонуучунун же болбосо башка адамдын башка укуктарын, мыйзам менен корголгон коомдун жана мамлекеттин кызыкчылыктарын коомдук коркунучтуу кол салуудан коргоо максатында жасалган аракет, эгерде бул кол салуу коргонуучунун же башка адамдын өмүрү же ден соолугу үчүн коркунучтуу зомбулук менен, же болбосо мындай зомбулукту колдонуунун түздөн-түз коркунучу менен коштолсо, кылмыш болуп эсептелбейт.
2. Эгерде зарыл коргонууда чегинен аша чаап кетүүгө, башкача айтканда кол салуунун мүнөзүнө жана коркунучтуулугуна шайкеш келбеген атайылап жасалган аракеттерге жол берилбесе, коргонуучунун же башка адамдын өмүрүнө жана ден соолугуна коркунуч келтирген зомбулук менен, же болбосо мындай зомбулукту түздөн-түз колдонуу коркунучу менен коштолбогон кол салуудан коргонуу, ошондой эле бирөөнүн мүлкүн ээлеп алуу үчүн кол салуудан коргонуу укук ченемдүү болуп саналат.
3. Зарыл коргонуу чектеринен аша чаап кетүү деп кол салуунун мүнөзүнө жана коомго коркунуч келтирген даражасына коргонуунун шайкеш келбегени, анын натыйжасында кол салуучуга туура келбеген жагдайда оор залал келтирүү таанылат.
4. Эгерде адам күтүлбөгөн кол салуунун айынан кол салуунун коркунуч келтирүү даражасына жана мүнөзүнө калыс баа бере албаса, коргонуучу адамдын аракеттери зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт. Мында күтүлбөгөн кол салууга байланыштуу же болбосо этиятсыздык себебинен улам кол салуучу адамдын денесине жаракат келтирүү, анын ичинде аны өлүмгө дуушар кылуу кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт.
5. Коргонуп жаткан адамдын турак жайында мыйзамдуу негизде жашап жаткан (жүргөн) адамдардын эркине каршы жасалган, кол салган адамдардын мыйзамсыз жана зомбулук менен алардын турак жайына кирип келүүсүнөн коргонууда кол салуучунун денесине жаракат келтирген, анын ичинде анын өлүмүнө дуушар кылган коргонуп жаткан адамдын аракеттери зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт.
6. Кол салуучуга келтирилген залалдын оордугуна карабастан, куралды же ар кандай башка каражаттарды же болбосо курал-жаракты төмөнкүлөр үчүн колдонушу зарыл коргонуу чектеринен аша чабуу болуп эсептелбейт жана кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт:
1) куралчан адамдын кол салуусунан коргонуу;
2) топтук кол салуудан коргонуу.
Кош бойлуу аялдардын же болбосо он төрт жашка чейинки балдардын кол салуусун кошпогондо, ушул беренеде эки же андан ашык адамдардын кол салуусу топтук кол салуу деп эсептелет.
7. Ушул берененин жоболору кесиптик же башка атайын даярдыгына жана кызмат абалына карабастан, ошондой эле коомго коркунуч келтирген кол салуудан качуу же башка жактарга же бийлик органдарына кайрылуу мүмкүнчүлүгүнө карабастан, бардык адамдарга бирдей жайылтылат.
47-берене. Аргасыз зарылдык
1. Аргасыз зарылдык абалында, башкача айтканда ушул адамдын же башка адамдардын инсандыгына жана укуктарына, коомдун, мамлекеттин же адамзаттын кызыкчылыктарына келтирилген коркунучту жоюу үчүн, эгерде бул жагдайларда коркунучту башка каражаттар менен жоюуга мүмкүн болбосо, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга адамдын залал келтирүүсү кылмыш болуп саналбайт.
2. Эгерде коркунучтун алдын алууга ак ниеттүүлүк менен умтулган адамдын аракетине карабастан, коркунучту алдын алуу максатында жасалган аракеттери өзүнүн максатына жетпей калган жана залал келтирилген учур да аргасыз зарылдык абалы деп таанылат.
3. Укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирилген учурда келтирилген коркунучтун мүнөзүнө жана даражасына, коркунуч жоюлган жагдайларына дал келбеген атайын залал келтирүү аргасыз зарылдыктын чектеринен аша чапкандык деп таанылат. Мында этиятсыздыктан келтирилген залал кылмыш-жаза жоопкерчилигине алып келбейт.
4. Эгерде келтирилген коркунучтуу кооптуулуктан улам адам ачууга өтө алдырган абалында, келтирилген залалдын ошол коркунучка туура келүүсүн баалай албаса, аргасыз зарылдыктан аша чапкандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.
48-берене. Күч колдонуу же психикалык мажбурлоо
1. Түздөн-түз күч колдонуп, мажбурлоонун таасиринде өзүнүн аракеттерин (аракетсиздигин) башкара албай, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирген адамдын аракети (аракетсиздиги) кылмыш болуп саналбайт.
2. Психикалык жана (же) күч колдонуп мажбурлоонун натыйжасында, адам өзүнүн аракеттерин башкаруу мүмкүндүгүн сактаса, укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтиргендиги үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги жөнүндө маселе ушул Кодекстин 47-беренесинин жоболорун эске алуу менен чечилет.
49-берене. Кылмыш жасаган адамды кармоо
1. Кылмыш жасап жаткан учурда же кылмыш жасалгандан кийин кармоо учурунда жабырлануучу же башка адамдар тарабынан кылмышкерге залал келтирген аракеттери (ушул Кодекске ылайык кылмыш же укукка каршы адамдын жосуну жашына, акыл-эсине же башка жагдайларга байланыштуу кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт), эгерде ушул аракет кармалган адамды бийлик органдарына өткөрүп берүү максатында жасалса, кылмыш жасаган адамды башка ыкма менен кармоого мүмкүн болбосо жана мында кармоо чаралары кармалган адам жасаган кылмыштуу кол салуунун мүнөзүнө жана оордугунун даражасына, ошону менен катар эле ушул адамды кармоонун жагдайларына шайкеш эместигине жол берилбесе, кылмыш болуп эсептелбейт.
2. Кармоонун каражаттары менен ыкмалары адам укукка жат кол салышынын мүнөзүнө жана оордугунун даражасына жана бул адамды кармоонун жагдайларына шайкеш эместиги, анын натыйжасында адамга кармоонун зарылчылыгынан келип чыкпаган атайылап залал келтирилиши, ушул Кодексте каралган жосунду жасаган адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чапкандык деп таанылат. Адамды кармоо үчүн зарыл болгон чаралардан аша чапкандык ушул Кодекстин 124 жана 132-беренелеринде каралган учурларда гана кылмыш үчүн жоопкерчиликке алып келет. Мында этиятсыздыктан келтирилген залал жоопкерчиликке тартууга алып келбейт.
50-берене. Мыйзамды, буйрукту (тескемени), кызматы боюнча милдеттерди аткаруу
1. Адам мыйзамды, буйрукту (тескемени), ошого тете кызматында каралган милдеттерди мыйзамдуу аткаруу учурунда келтирген залалы кылмыш болуп эсептелбейт.
2. Кылмыштуу буйрукту (тескемени) аткаруу үчүн кылмыш жасаган адам жалпы негиздерде кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
3. Адам өзүнө мыйзамсыз жүктөлгөн буйрукту (тескемени) же кызматтык милдеттерди аткарбагандыгы же болбосо бузгандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт.
51-берене. Негизделген тобокелдик
1. Коомдук пайдалуу максатка жетишүү үчүн негизделген тобокелдик болгондо укук менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирүү кылмыш болуп саналбайт.
2. Эгерде коюлган максат тобокелдик менен байланышпаган аракеттерден (аракетсиздиктен) улам жетүүгө мүмкүн болбосо жана мында тобокелдикке жол берген адам ушул Кодекс менен корголуучу кызыкчылыктарга залал келтирүүнү болтурбоо үчүн бардык мүмкүн болгон чараларды көрсө негизделген тобокелдик деп таанылат.
3. Эгерде тобокелдик алдын ала билип туруп, адамдын өлүмү, экологиялык кыйроо коркунучу, же болбосо башка оор кесепеттердин башталышы менен коштолсо, тобокелдик негизделген деп таанылбайт.
52-берене. Атайын тапшырманы аткаруу
1. Уюшкан топко же болбосо кылмыштуу коомдоштукка катышып, алардын кылмыштуу ишин алдын алуу же бетин ачуу максатында атайын тапшырманы аткарган адам тарабынан укук менен корголуучу кызыкчылыктарга аргасыздан залал келтирсе кылмыш болуп саналбайт.
2. Ушул берененин 1-бөлүгүндө көрсөтүлгөн адам уюшкан топтун, же болбосо кылмыштуу коомдоштуктун курамында адамдын өлүмүнө, оор залалга алып келген оор же өзгөчө оор кылмышты атайылап жасагандыгы үчүн гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга тийиш.
3. Ушул берененин 2-бөлүгүндө көрсөтүлгөн учурда сот өмүр бою эркиндигинен ажыратуу жазасын дайындай албайт. Мындай адамга эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза ушул кылмыш үчүн мыйзамда каралган эркиндигинен ажыратуунун жогорку мөөнөтүнүн жарымынан көп мөөнөтү дайындалышы мүмкүн эмес.
9-глава. Кылмыш болуп саналбаган башка жосундар
53-берене. Кылмыш болуп эсептелбеген жосундар
Ушул Кодекске ылайык маанилүүлүгү аз жосун (54-берене), кылмыш жасоодон ыктыярдуу баш тартуу (38-берене), коркунучтуулугу аз жана анча оор эмес кылмышка даярдык көрүү (36-берененин 2-бөлүгү) кылмыш болуп эсептелбейт.
54-берене. Маанилүүлүгү аз жосун
Ушул Кодексте каралган кандайдыр бир аракеттин белгилерин формалдуу түрдө камтыган, бирок олуттуу залал келтирбеген жана келтирбей турган аракет (аракетсиздик) маанилүүлүгү аз жосун деп таанылат.
IV БӨЛҮМ. КЫЛМЫШ-ЖАЗА-УКУКТУК ТААСИР ЭТҮҮ ЧАРАЛАРЫ ЖАНА АЛАРДЫН КОЛДОНУЛУШУ
10-глава. Кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн мажбурлоо мүнөзүнө ээ эмес чаралары
55-берене. Жосунду кылмыш эмес деп тааныганына байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу
Жосун кылмыш эмес деп таанылган учурда, башкача айтканда ушул Кодексте каралган жосунду кылмыш жазасынан алып салган мыйзам күчүнө киргенде, адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен токтоосуз бошотулат.
56-берене. Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн жоболорунун негизинде кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу
Ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүндө каралган учурларда адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулушу мүмкүн.
57-берене. Жабырлануучу менен бүтүмгө жетишкенде кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу
1. Коркунучтуулугу аз жана (же) анча оор эмес кылмыш жасаган адам, эгерде ал жабырлануучу менен жарашса жана келтирилген чыгымдын ордун толтурса, коомдун жана мамлекеттин кызыкчылыктарына таасирин тийгизген учурларын кошпогондо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.
2. Уюшкан топтун же кылмыштуу коомдоштуктун курамында кылмыш жасаган же ушул Кодекстин 312-беренесинин 4-бөлүгүндө каралган кылмышты жасаган адам, ушул берененин 1-бөлүгү боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулууга жатпайт.
(КР 2024-жылдын 22-январындагы № 24 Мыйзамынын редакциясына ылайык)
58-берене. Кылмыш куугунтуктоонун эскирүү мөөнөттөрү өткөндүгүнө байланыштуу кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу
1. Эгерде адам тарабынан кылмыш жасалган күндөн тартып жана өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген күнгө чейин төмөнкүдөй мөөнөттөр өткөн болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат:
1) эки жыл - коркунучтуулугу аз кылмыш жасаган учурда;
2) үч жыл - анча оор эмес кылмыш жасаган учурда;
3) жети жыл - оор кылмыш жасаган учурда;
4) он жыл - өзгөчө оор кылмыш жасаган учурда, ошондой эле, эгерде кылмыш уюшкан топтун, кылмыштуу коомдоштуктун курамында жасалса.
2. Эгерде кылмыш жасаган адам тергөөдөн же соттон качса, эскирүүнүн өтүшү токтотулуп турат. Бул учурларда эскирүүнүн өтүшү адам кармалган күндөн тартып кайра жаңыртылат. Эгерде коркунучтуулугу аз жана анча оор эмес кылмыш жасалган мезгилден тартып он жыл өтсө, адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.
3. Эгерде ушул берененин 1 жана 2-бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн мөөнөттөр өткөнгө чейин адам кайра жаңы кылмыш жасаса, эскирүүнүн өтүшү үзгүлтүккө учурайт. Бул учурда эскирүү мөөнөтүнүн эсеби жаңы кылмыш жасалган күндөн тартып кайтадан башталат. Мында эскирүү мөөнөтү ар бир кылмыш үчүн өз-өзүнчө эсептелет.
4. Мыйзамга ылайык өмүр бою эркиндигинен ажыратуунун дайындалышы мүмкүн болгон өзгөчө оор кылмыш жасаган адамга карата эскирүүнү колдонуу жөнүндө маселе сот тарабынан чечилет. Эгерде сот эскирүүнү колдонуу мүмкүндүгүн таппаса, өмүр бою эркиндигинен ажыратуу дайындалышы мүмкүн эмес жана он беш жылдан жыйырма жылга чейинки мөөнөткө эркиндигинен ажыратууга алмаштырылат.
5. Эгерде иммунитетке ээ болгон адамга карата кылмыш иши козголсо жана ал иммунитеттин болгонуна байланыштуу токтотулуп турса, анда эскирүү мөөнөтү токтотула турат.
6. Ушул Кодекстин 122-беренесинин 2-бөлүгүндө, 137-беренесинде, 154-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1, 2-пункттарында жана 4-бөлүгүндө, 155-беренесинин 3-бөлүгүнүн 1, 2-пункттарында жана 4-бөлүгүндө, 156-беренесинин 2-бөлүгүнүн 1-пунктунда жана 3-бөлүгүндө, 158-беренесинде, 159-беренесинин 3-бөлүгүндө, 160-беренесинин 2-бөлүгүндө, 162-беренесинде, 209-беренесинин 3 жана 4-бөлүктөрүндө, 210-беренесинин 3 жана 4-бөлүктөрүндө, 215-беренесинин 3-бөлүгүндө, 252, 331, 336, 402, 403, 404, 405, 406, 407, 408, 409, 410, 411, 414-беренелеринде каралган кылмыштар жасалган учурларда эскирүү мөөнөтү колдонулбайт.
(КР 2022-жылдын 9-августундагы № 89, 2024-жылдын 22-январындагы № 24 , 2024-жылдын 16-февралындагы № 50 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)
11-глава. Кылмыш үчүн жаза жана анын максаттары. Кылмыш үчүн жазалардын түрлөрү
59-берене. Кылмыш үчүн жаза түшүнүгү жана анын максаттары
1. Кылмыш үчүн жаза кылмыш-жаза-укуктук таасир этүүнүн мажбурлоочу чараларынын бири болуп саналат, кылмыш жасагандыгы үчүн күнөөлүү деп таанылган адамга карата соттун өкүмү боюнча колдонулат жана соттолгондун ушул Кодексте каралган укуктарын жана эркиндигин чектөөнү жана ага белгилүү бир милдеттерди жүктөөнү билдирет.
2. Адамды жазалоонун максаты болуп күнөөлүүнү түзөтүү жана кайра социалдаштыруу, жаңы кылмыштарды жасоосун алдын алуу, социалдык адилеттүүлүктү калыбына келтирүү саналат.
60-берене. Кылмыш жасагандыгы үчүн жазанын түрлөрү
1. Кылмыш жасагандыгы үчүн күнөөлүү деп таанылган адамдарга сот тарабынан жеңил түрүнөн кыйла оор түрүнө өтүү менен төмөндөгү негизги жазалар колдонулушу мүмкүн:
1) коомдон бөлүп коюу менен байланышпаган:
а) коомдук иштер;
б) эркиндигин чектөө;
в) белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу;
г) түзөтүү жумуштары;
д) айып.
Мында түзөтүү жумуштарынын жана айыптын катуулугу алардын конкреттүү өлчөмү менен аныкталат;
2) коомдон обочолонтуу менен байланышкан:
а) тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо;
б) эркиндигинен белгилүү бир мөөнөткө ажыратуу;
в) өмүр бою эркиндигинен ажыратуу.
2. Сот тарабынан кошумча жаза катары төмөнкүлөр колдонулушу мүмкүн:
1) кызматтык абалын же кызматтык абал менен берилген мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу менен кылмыш жасалган учурда - атайын, аскердик, ардак наамынан, дипломатиялык рангынан же класстык ченинен ажыратуу;
2) оор же өзгөчө оор кылмыш жасалган учурда - мамлекеттик сыйлыктарынан ажыратуу.
Ошондой эле, эгерде тиешелүү наам, чен, же болбосо сыйлык кызматтык жасалмачылыктын же башка кылмыштын натыйжасында ыйгарылса, адам атайын, аскердик, ардак наамдарынан, дипломатиялык рангынан, класстык чендеринен, мамлекеттик сыйлыктарынан сот тарабынан ажыратылат;
3) мүлкүн конфискациялоо;
4) өлкөдөн чыгарып жиберүү.
Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу негизги гана эмес, кошумча жаза катары да колдонулушу мүмкүн.
3. Бир эле кылмыш үчүн ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренесинин (беренесинин бөлүгүнүн) санкцияларында каралган бир гана негизги жаза дайындалат. Негизги жазага ушул Кодексте каралган учурларда жана тартипте бир же бир нече кошумча жазанын түрү кошулушу мүмкүн.
4. Адамдын өлүмүнө алып келген атайылап кылмыш жасагандыгы үчүн негизги жаза катары коомдук иштер, түзөтүү жумуштары, белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, ошондой эле айып салуу мыйзамда белгиленбейт жана сот тарабынан колдонулбайт.
61-берене. Коомдук иштер
1. Коомдук иштер соттолгон адам тарабынан негизги иштен же окуудан бош убакытта коомдун пайдасына акысыз иштерди аткаруудан турат, алардын конкреттүү түрү Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза аткаруу кодексине ылайык пробация органдары менен бирдикте жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан аныкталат.
2. Коомдук иштер кырк сааттан үч жүз саатка чейинки узактыкта белгиленет. Негизги жумуштан жана окуудан бош убакытта - күнүнө төрт сааттан ашпаган убакытка, ал эми иштебегендер үчүн - күнүнө сегиз сааттан ашпаган убакытка чейин аткарылат.
3. Коомдук иштерге тартуу түрүндөгү жаза соттолгон адамдын ден соолугун, кесибин, квалификациясын, билим деңгээлин эске алуу менен дайындалат.
4. Коомдук иштер аскер кызматчыларына, I жана II топтогу майып деп таанылган адамдарга, кош бойлуу аялдарга, ошондой эле бала багуу боюнча өргүүдөгү аялдарга жана эркектерге, пенсия курагына жеткен адамдарга, ошондой эле коомдук иштердин мөөнөтү аяктаганга чейин пенсия курагына жетүүгө тийиш болгон адамдарга дайындалбайт.
5. Соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына келбеген же коомдук иштерди аткаруудан качкан учурда, пробация органынын сунушу менен, ушул Кодекстин 62, 64, 65 жана 67-беренелерине ылайык каралган мөөнөттөрдүн чектеринде эркиндигин чектөө, түзөтүү жумуштары, айып салуу же эркиндигинен ажыратуу жазалары менен сот тарабынан алмаштырылышы мүмкүн. Мында түзөтүү жумуштарынын, эркиндигин чектөөнүн же эркиндигинен ажыратуунун мөөнөтү бир жылга чейин деп белгиленет.
Соттолгон адамдын коомдук иштерди аткарган мезгил ичиндеги убактысы эркиндигин чектөөнүн, түзөтүү жумуштарынын же эркиндигинен ажыратуунун бир күнү коомдук иштердин сегиз сааты эсебинде эсепке алынат.
6. Сот тарабынан коомдук иштерге тартууга өкүм чыгарылгандан кийин соттолгон адам I же II топтогу майып деп табылса, ошондой эле кош бойлуу аялдарга карата, эгерде кош бойлуулук соттун өкүмү чыгарылгандан кийин болсо, ушул Кодекстин 91-беренесинин жоболору колдонулат.
62-берене. Эркиндикти чектөө
1. Эркиндикти чектөө коркунучтуулугу аз же анча оор эмес кылмыштар боюнча күнөөлүү деп таанылган адамга карата сот тарабынан алты айдан үч жылга чейинки мөөнөткө анын эркиндигин чектеген белгилүү бир милдеттерди жүктөөдө турат жана бул жаза аны коомдон бөлбөстөн, жашаган жери боюнча пробация органынын көзөмөлүндө өтөлөт.
2. Сот тарабынан эркиндигин чектөөгө соттолгондорго төмөндөгүдөй милдеттер жүктөлөт:
I) соттун өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып он күндүн ичинде жашаган жери боюнча пробация органдарына баруу;
2) каттоо жана профилактикалык маектешүүгө катышуу үчүн айына эки жолу пробация органдарына келүү;
3) өлкөнүн чегинен тышкары чыкпоо;
4) пробация органдарын өзүнүн жашаган жери, иши жана окуусу, ошондой эле алардын өзгөрүүсү жөнүндө кабарлоо;
5) жашаган жеринен кыска мөөнөткө чыгуу үчүн пробация органынан уруксат алуу;
6) психикалык активдүү заттарды колдонбоо;
7) пробация органдары тарабынан дайындалуучу кайра социалдаштыруу программаларына катышуу.
3. Сот эркиндикти чектөө түрүндө жаза дайындаганда адамга бир же андан ашык төмөнкүдөй кошумча милдеттерди жүктөөгө укуктуу:
1) белгилүү бир жерлерге барбоо;
2) белгилүү бир ишти же аракетти жасоодон кармануу;
3) сот аныктаган сутканын убактысында жашаган жеринде болуу;
4) сот белгилеген мөөнөттө жумушка орношуу же окууга өтүү;
5) жабырлануучуга келтирилген зыяндын ордун сот аныктаган мөөнөттө толтуруп берүү;
6) белгилүү бир адамдар менен байланышта болбоо;
7) өзү алдын ала макулдук берген алкоголго, баңгизатына, психотроптук, уулуу заттарга болгон көз карандылыктан же болбосо башка адамдардын ден соолугуна коркунуч келтирген оорудан дарылануу курсунан өтүү;
8) сот тарабынан жүктөлгөн милдеттердин аткарылышы жөнүндө пробация органынын талабы боюнча ага билдирүү.
4. Эркиндигин чектөөгө соттолгон адам өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин он күндүн ичинде пробация органына келбеген жана жаза өтөөдөн качкан учурда, пробация органынын сунушу боюнча сот эркиндигин чектөөнүн өтөлө элек мөөнөтүн эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жаза менен калган мөөнөткө алмаштыра алат. Мында эркиндиги чектелген мөөнөттүн өтөө убактысы эркиндигинен ажыратуунун бир күнү эркиндигин чектөөнүн эки күнү катары эркиндигинен ажыратуу мөөнөтүнө эсептелет.
5. Эркиндикти чектөө туруктуу жашаган жери жок адамдарга, чет өлкөлүк жарандарга жана Кыргыз Республикасында убактылуу жашап жаткан жарандыгы жок адамдарга, ошондой эле аскер кызматчыларына карата дайындалбайт.
63-берене. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу
1. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу кылмыш жасаган адамга мамлекеттик кызматтын же муниципалдык кызматтын кызмат ордун ээлөөгө же болбосо белгилүү бир кесиптик же башка иш менен алектенүүгө тыюу салынгандыгын билдирет.
2. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу жазанын негизги түрү катары бир жылдан үч жылга чейинки мөөнөткө дайындалат.
21. Ушул Кодекстин 336-343-беренелеринде, 344-беренесинин 2, 3 жана 4-бөлүктөрүндө, 345-беренесинин 2 жана 3-бөлүктөрүндө, 346-348-беренелеринде каралган мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын кызыкчылыктарына каршы коррупциялык жана башка кылмыштарды жасагандыгы үчүн белгилүү бир кызмат орундарын ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу милдеттүү түрдө дайындалат жана мамлекеттик жана муниципалдык кызматта кызмат орундарын ээлөөгө өмүр бою тыюу салуудан турат.
3. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, эгерде ушул Кодекстин Өзгөчө бөлүгүнүн беренесинде (беренесинин бөлүгүндө) каралбаган учурда, кызматты ээлебесе же белгилүү бир иш менен алектенбесе жасай албай турган адам жасаган кылмыштын мүнөзүнө таянып, жазанын кошумча түрү катары алты айдан үч жылга чейинки мөөнөткө дайындалат.
4. Кылмыштын өзгөчө субъекти тарабынан баланын же майыптын өмүрүнө жана ден соолугуна же жыныстык кол тийбестигине каршы кызматтык абалын пайдаланып атайылап кылмыш жасалган учурда белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу, жазанын кошумча түрү катары сот тарабынан милдеттүү түрдө дайындалат. Ошол эле убакта жазанын бул түрүнүн эң жогорку мөөнөтү төрт эсеге көбөйөт, бирок жалпы мөөнөтү он эки жылдан ашпашы керек.
5. Коомдук иштер же айып жазанын негизги түрү катарында дайындалганда, ошондой эле пробациянын шарттарын колдонуу менен жазадан бошотулганда, жазанын кошумча түрү катары дайындалган белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу мөөнөтү соттун өкүмү мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып эсептелет.
6. Бул жаза эркиндигинен ажыратууга, тартиптик аскер бөлүгүндө кармоого кошумча түрү катары дайындалганда, ал негизги жаза өтөп жаткан бардык мезгилге жайылтылат, бирок мында анын мөөнөтү эркиндигинен ажыратуу жана тартиптик аскер бөлүгүндө кармоо түрүндөгү жазаны өтөгөндөн кийин башталат. Белгилүү бир кызмат ордун ээлөө же белгилүү бир иш менен алектенүү укугунан ажыратуу башка жазанын негизги түрүнө кошумча жаза катары дайындалганда, ошондой эле жаза мөөнөтүн кийинкиге калтырууда же пробация колдонулганда, анын мөөнөтү өкүм мыйзамдуу күчүнө кирген учурдан тартып эсептелет.
7. Эгерде соттолгон адам соттун өкүмүн аткарбаса жана тыюу салынган кызматтарды же иш менен алектенүүсүн уланта берсе, ал ушул Кодекстин 370-беренесине ылайык жоопко тартылат.
8. Өкүмдү аткаруу боюнча милдеттер жүктөлгөн ишканалардын, уюмдардын же мекемелердин кызмат адамдары аларды аткарбаган учурда ушул Кодекстин 370-беренесине ылайык жоопкерчилик тартат
(Кыргыз Республикасынын 2024-жылдын 31-декабрындагы № 209, 2025-жылдын 19-февралындагы № 42 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык)