Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын токойлорунда кыюу боюнча эреже

1. Жалпы жоболор

1.1. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын токойлорунда кыюу боюнча эреже (мындан ары – Эреже) Кыргыз Республикасынын Токой Кодексине ылайык негизги токойчулук талаптарды эске алуу менен зоналдык-типологиялык негизде иштелип чыккан жана Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын токойлорунда кыюуларды жүргүзүү боюнча жөнгө салуучу жоболор системасын камтыйт.

1.2. Эреже кыюуларга карата негизги талаптарды аткаруунун биологиялык жактан туруктуу, жогорку өнүмдүү,, чарбалык баалуу дарактарды калыптандырууга, чөйрөнү коргоочу, социалдык жана экологиялык функцияларын сактоого жана күчөтүүгө, ошондой эле өз убагында жыгач алууга багытталган жалпы тартибин белгилейт  жана токой чарбалардын жана жаратылыш парктарынын органдары үчүн да, ошондой эле кыюуларды жүргүзүүчү жана аларды жүргүзүүдө көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруучу бардык уюмдар үчүн да милдеттүү болуп саналат.

1.3. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын аймагында жайгашкан токойлор айрыкча экологиялык, сууну коргоочу, топурак кыртышын коргоочу, санитардык-гигиеналык, ден соолукту чыңдоочу жана рекреациялык функцияларын аткарышат, өсүмдүк зоналары боюнча ийне жалбырактуу жаңгак-мөмөлүү, арчалуу жана суу  жээгиндеги токойлор болуп бөлүнүшөт.

1.4. Эреже Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын токойлорунда колдонулат жана кыюуларды жүргүзүүгө, токой багуу боюнча түрлөрүн, ченемдерин жана технологияларын  колдонууга карата жалпы талаптарды аныктайт.

1.5. Мамлекетибиз аз токойлуу аймактарга киргендиги, токой өсүмдүктөрүнүн зор экологиялык мааниге ээ болушун, олуттуу сандагы жапайы жаңгак-мөмө өсүмдүктөрүнүн бар болушун, ошондой эле алардын төмөнкү жыштыгын эске алуу менен, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик токой фондусунун жана жаратылыш парктарынын токойлорунда токойду өстүрмө кыюу, токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу, санитардык кыюу, башка кыюулар, өнөр жай плантацияларын кыюу жана токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн  тазалоо иштери жүргүзүлөт.

1.6. Токойду пайдалануунун жаңы методдорун иштеп чыгуу максатында илимий изилдөөлөр үчүн токойлордун чектелген аянттарында эксперимент тартибинде дарактарды кыюуга жол берилет.

2. Ушул Эрежеде кабыл алынган түшүнүктөр жана аныктамалар

Биогруппа–курамы, түзүлүшү жана келип чыгышы боюнча окшош параметрлерге ээ болгон 2х1 м аянтчада түзүлгөн токой өсүмдүктөрү, келечекте бир нече дарактардан бир жакшы даракты өстүрүп алуу мүмкүн болот;

Жогорку кампа – жыгачтар жана сортименттер үчүн ылдыйкы кампага же керектөөчүгө ташып чыгуу үчүн жүктөөчү аянт; 

Сүйрөп өтүүчү жолу – токойдун кыюуга бөлүнгөн жеринин чегиндеги эң кыска жолу, ал боюнча кыйылган жыгачтарды жолго ташып чыгаруу же түз ташып чыгаруу убагында дарактардын, шыргыйлардын же сортименттердин сүйрөлүп өтүшү жүзөгө ашырылат;

Токойдун кыюуга бөлүнгөн жери–кыюу үчүн бөлүнгөн токой аянты;

Токойду калыбына келтирүү –мурда токой менен капталган аянттарда экме токойлорду өстүрүү;

Токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу – ийне жалбырактуу токойлорду натыйжалуу жаңыртып туруу жана алардын коргоочу функцияларын сактоо үчүн шарттарды түзүү, ошондой эле токойлорду өз убагында алмаштыруу максатында жетилген жана картайган карагай өскөн жерлерде жүргүзүлөт;

Жыгач даярдоочу – жыгач даярдоого (токой кыюуга) укук берилген жарандык жана юридикалык жактар;

Токой паркы – шаардын ичиндеги, калктуу конуштардагы ден соолукту чыңдоого багытталган жана калктын эс ала турган жери катары кызмат кылган токой массиви;

Жыгач кыюу фонду –  өстүрмө кыюу, санитардык жана токойду калыбына келтирүүчү кыюулардын жана токойду кыюунун башка түрлөрүнүн пландаштырылган көлөмүнөн түзүлөт;

Токойдун кыйылчу жери – токойдун кыюуга арналган участогу;

Жыгач кыюу билети – токой пайдалануучунун жыгач даярдоого (токой кыюуга), экинчи даражадагы жыгач материалдарды камдоого укугун күбөлөндүрүүчү документ;

Жаш көчөт – жаш көчөттүн пайда болушунан баштап узун шыргый жыгачка чейинки дарактардын биринчи курактык мезгили;

Кыйыла  электер – кыюуга аргналган, бирок жыгач кыюу билетинде көрсөтүлгөн мөөнөттө кыйылбай калган жыгачтар же токой участоктору;

Ылдыйкы кампа – жыгач сортименттерин сактоочу база же пункт;

Жыгач берүүгө наряд – кыюуларды жүргүзүү үчүн токой чарбасын башкаруучу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган берчү катуу отчеттуулуктагы уруксат документ;

Ордер – токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн жана калдыктардан пландан тышкаркы тазалоодо жыгачты аз-аздан берүүгө укук берүүчү документ;

Кыйылган жерлерди текшерүү – токойду кыюунун, экинчи даражадагы жыгач материалдарды камдоонун толуктугун жана тууралыгын, ошондой эле кыйылбай калгандарды, ташылып кетпеген жыгачтарды жана токой пайдалануудагы башка эреже бузууларды аныктоо;

Дарактарды кыюуга бөлүү – кыйылууга тийиш дарактарды натуралай тандап алуу, аларды өлчөө жана белгилүү бир участогунун чегинде белгилөө.

Токойлорду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо – дарактардын илдеттердин жайылышына жана өрттүн чыгышына жол бербөө максатында бороон-чапкындан кулаган дарактардан арылтуу;

Башка кыюулар – илимий максатта, токойду күтүү жумуштарын жүргүзүүдө, гидро-түйүндөрдү, өткөрүүчү түтүктөрдү, жолдорду салууга байланыштуу токой аянттарын тазалоодо, ошондой эле токойдо жол жана өрткө каршы ажырым тилкелерди салууда,  пайдалуу казындыларды иштетүүдө (жер казынасын пайдалануу), геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүдө, ошондой эле токой чарбасынын муктаждыктары үчүн курууда бирин-серин дарактарды кыюу;

Токойду өстүрмө кыюу – токойду багуу ирээтинде жана ал бак-дарактардын арасынан керексиз дарактарды кыюу менен дарактарды калыптандыруу жана жыгачты өз убагында пайдалануу максатында негизги тукумдагы эң мыкты дарактардын өсүшүнө жагымдуу шарт түзүү жолу;

Токойдун санитардык абалы – токойдун булгануусу, кургап бараткан жана куурап калган дарактардын саны жөнүндөгү маалыматтарды камтыган токойдун мүнөздөмөсү;

Санитардык кыюу – токойдун санитардык абалын жакшыртуу максатында айрым илдетке чалдыккан, зыянга учураган жана куурап бараткан дарактарды же бардык дарактарды кыюу;

Технологиялык карта – токой кыюу жумуштарын жүргүзүүнүн кабыл алынган технологиясы жана мөөнөттөрү, кыюунун жана кыйгандагы чамындылардан тазалоонун ыкмалары, сүйрөп өтүүчү жолдорду, жүктөөчү аянттарды, ташып чыгуучу жана жеткирүүчү жерлерди жайгаштыруу схемасы, жаш өнүмдөрдү жана жаш дарактарды сактоо аянты жана алардын сакталуу пайызы, токойду калыбына келтирүүнүн ыкмалары жана эрозиялык процесстерди болтурбоо боюнча иш-чаралар.

Кыйылган дарактарды жогорку кампага ташуу – жыгач даярдалган жеринен (токойдун кыйылчу жеринен) жыгач жүктөлүүчү  пункттарга  кыйылган дарактарды, ошондой эле шыргыйларды жана жумуру жыгачтарды ташуу.

3. Токойдун өзгөчө корголуучу участоктору

3.1. 35о жогору тоо капталдарында жайгашкан токойлор.

3.2. Токойдун жогорку чегин бойлото жайгашкан жазылыгы 200 м тилкелер.

3.3. Кырларды жана суу бөлгүч сызыктарын бойлото жайгашкан жазылыгы 100 м коргоочу тилкелери.

3.4. Кар көчкүлөрүнүн, тоо кыртышынан чыккан, көчкөн жерлердин кыр жагындагы жайгашкан жазылыгы 50 м токой тилкелери.

3.5. Курамына реликтик же эндемикалык өсүмдүктөрдүн түрлөрү кирген өзгөчө баалуу дарактардын, бадалдардын жана өсүмдүктөрдүн түрлөрүн камтыган токой участоктору.

3.6. Санаторийлердин, эс алуу үйлөрүнүн, пансионаттардын жана башка ден соолукту чыңдоочу мекемелердин 1 км радиус айланасында жайгашкан токойлор.

3.7. Генетикалык жактан өзгөчө баалуу токой участоктору (плюстук бак-дарактар, токой үрөндүк участоктору), атайын багыттагы токойлор, мамлекеттик токой заказниктер.

3.8. Республикалык жана облустук маанидеги автомобиль жолдорун бойлото, ошондой эле суу түтүктөрүн жана газ түтүктөрүн бойлото жайгашкан жазылыгы 50 м токой тилкелери.

3.9. Дарыялардын, булактардын башталыштарынын  100-250 м радиус айланасындагы токой участоктору, ушундай эле эндеги  дарыялардын, каналдардын жээктериндеги, көлдөрдүн жана башка көлмөлөрдүн айланасындагы сууларынын жээктерин коргоочу тилкелери.

3.10. Токойсуз мейкиндиктердин чектери боюнча токойдон 1 км ашык узата аралыкка жайылган жазылыгы менен  жана токой өстүрүү максаттары үчүн багытталбаган токойдун четтери, 100 га чейин токойсуз мейкиндиктердин арасында жайгашкан токой участоктору, ошондой эле кумдак жана суу жеп кетүүчү жерлерде, туруксуз топурактуу жерлерде өсүүчү бак-дарактар.

3.11. Өзгөчө корголуучу аймактарында «1.1.», «1.2.», «1.3.», «1.4.», «1.5.»  пунктчаларында көрсөтүлгөн (эгерде реликтилик жана эндемикалык түрлөрүкурамынын 10% көп болсо), «1.6.» и «1.7.» –токойду багуу иретинде кыюуга жана дарактардын абалы боюнча (зыянкечтерге, илдеттерге чалдыккан, зыянга учураган, куурап бараткан жана ашыкча жетилген  дарактар) бирин-серин жыйноого жол берилет.

4. Токойдун кыйылуучу жерин бөлүүгө даярдык иштери

4.1. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү боюнча иштерин баштоого чейин  токой чарбалары жана жаратылыш парктары тарабынан төмөнкү даярдык иштери өткөрүлөт:

а) кыюуга карата дайындалган токой участокторуна талдоо жүргүзүлөт жана зарыл болгон учурда токой ишин жүргүзүүчү материалдар такталат.

б) иштин көлөмү белгиленет жана жыгач кыюу фондуна биринчи иретте киргизилүүгө тийиштүү болгон аянттар аныкталат (абалы боюнча кыюуну талап кылган ашыкча жетилген  жана зыянга учураган дарактар, кыйылбай калган дарактар жана мурунку жылдардын баштала элек токойдун кыйылчу жерлери);

в) №1 Тиркемеге ылайык, токойду өстүрмө кыюуга (түрлөрү боюнча) токойдун кыйылчу жерлерин бөлүүнүн жана токойду калыбына келтирүү үчүн кыюулардын планы түзүлөт.

4.2. Бөлүү планы кыюу эрежесине жана токой чарбасын жүргүзүү боюнча башка ченемдик-техникалык документтерге, ошондой эле кыюу пландарына ылайык токой күтүү материалдарынын негизинде токойчу тарабынан түзүлөт, жана токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын жетекчиси тарабынан бекитилет.

4.3. Бөлүүгө белгиленген токой участоктору натуралай алдын ала текшерүүдөн өтүшөт. Токой күтүүнүн маалыматтары менен олуттуу айырмачылыктар аныкталган учурда (кургагын жогорулатуу, басымдуулук кылуучу породаны туура эмес белгилөө), натыйжасында бак-дарактар кыюуга бөлүнүп бериле албайт, бул участоктор кыюу үчүн жабылат. Ушуну менен катар мындай участокторуна токой күтүүнүн материалдарында табылган каталар тууралуу акт түзүлөт.

4.4. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү  эреже катары, карсыз, жаз жана жай мезгилдеринде жүргүзүлөт:

а) токойду өстүрмө кыюу жана реконструкциялоого байланышкан кыюулар Эрежеге ылайык – кыюуга чейин 1 жыл эрте даярдалат;

б) санитардык кыюу, башка кыюулар жана токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн жана калдыктардан тазалоо – иш жүзүндөгү муктаждыктар боюнча.

4.5. Кыюунун бардык ыкмаларында токой кыюу жумуштары башталганга чейин сүйрөп өтүүчү жолдорду, жүктөөчү аянтчаларды белгилөөдөн, кооптуу дарактарды жана тоскоол кылган майда жыгачтарды кыюудан турган даярдык иш-чаралар аткарылат. Токойдун кыйылчу жерлеринде жыгач кыюуга жогоруда көрсөтүлгөн даярдык иштерин жүргүзүүдөн кийин гана жол берилет.

4.6. Сүйрөп өтүүчү жолдорду, жүктөөчү аянтчаларды белгилөөдө жергиликтүү рельеф, жолдордун, талаалардын болушу, жаш өнүмдөрдү жана жаш дарактарды максималдуу сактап калуу зарылдыгы, ошондой эле топуракты эрозиялык процесстерден коргоо  эсепке алынат.

4.7. Сүйрөп өтүүчү жолдордун, жогорку кампалардын жүктөөчү аянтчалардын  астындагы жалпы аянты мүмкүнчүлүгү боюнча эң аз болушу тийиш. Сүйрөп өтүүчү жолдорду белгилөө жаш өнүмдөргө, жаш дарактарга жана топуракка эң аз зыян келтирген жерлерде жүргүзүлөт. Тоолордогу магистралдык сүйрөп өтүүчү жолдор мүмкүн болушунча капчыгайлардын түбү жана алардын тарамдары боюнча өтүшү керек.

4.8. Эрозияга карата начар жана туруксуз топурактарда (сейрек чөп жана чым каптаган жерлер), ошондой эле тиктиги 10° ашкан капталдарда кыйылган жыгачтарды жолго ташып чыгарып сүйрөп өтүүчү жолдорду кыркынды калдыктары менен бекемдөө   керек.

4.9. Даярдалган сүйрөп өтүүчү жолдун жазылыгы капталдын тиктигинен көз каранды жана 5 м көп болбошу тийиш. Токой кыюу жумуштарды аяктагандан кийин минералдаштырылган топурактын жалпы пайызы кыйылчу жердин аянтынын 15%нан ашпоого тийиш.

4.10. Капталдар тиктиги боюнча төмөнкүдөй айырмаланат: жантык  (10о чейин), эңкейиш (11-20очейин), тик (21-35о), өтөтик (35ожогору). Капталдардын тиктиги төмөнкүчө аныкталат: 1) эгерде капталдын айрым участоктору тиктиги боюнча 10º дан ашпаса, жалпысынан таманынан чокусуна чейин; 2) эгерде капталдын айрым жерлеринде тиктигинин айырмасы 50 м ден ашык жерлеринде 10º ашса, анда алардын ар бири үчүн тиктиги өзүнчө аныкталат жана багуу иретинде кыюунун ченемдерин белгилөөдө эске алынат.

4.11. Дарактарды кулатуу учу менен сүйрөп өтүүчү жолду көздөй сүйрөп өтүүчү жолдун огуна карата 45о ашпаган бурч боюнча жүргүзүлөт. Каптал боюнча өйдө багытында дарактарды кулатууга жана кесилген жыгачтарды жолго системасыз ташып чыгарууга жол берилбейт.

4.12. Сүйрөп өтүүчү жолдо дарактар жердин бети менен бир деңгээлде кыйылып,  чокусу менен кесилген жыгачтарды жолго ташып чыгарышты көздөй сүйрөп өтүүчү жолду бойлото кулатылышат. Кесилген жыгачтарды жолго ташып чыгарууну чыбыктаржана сортименттер менен жасоого жол берилет. Мында чыбыктар чокусунан ташып чыгарылышат. Шактары жана жалбырактары бар дарактарды жолго ташып чыгарууга тыюу салынат. Кесилген жыгачтарды жолго ташып чыгарыш механизмдеринин кыймылы жана кайрылышы сүйрөп өтүүчү жолдор боюнча гана өтүшүнө жол берилет. Тоолуу жерде кодура жана жаш өнүмдү максималдуу сактап калууну камсыз кылуучу кыйылган жыгачтарды жолго ташып чыгаруунун  атчан  түрү кыйла алгылыктуу.

4.13. Токойдун кыйылчу жерлерин иштеп чыгуу жыгач кыюу фондунун сарамжалдуу пайдаланууну эске алуу жана токойчулук талаптарды сактоо менен токой чарбасынын директору же башкы токойчусу тарабынан  бекитилген технологиялык карталары менен так ылайык келүүсү менен жүргүзүлөт.

4.14. Жыгач даярдоочу токой кыюуну, кыйылган жыгачтарды жолго ташып чыгарууну жана токойдун кыйылчу жерин тазалоону бүтүргөндөн кийин токой чарбасынын администрациясына жыгач даярдоо иштери аяктагандыгы жөнүндө кабарлайт. Токой чарбасынын жетекчилиги токойдун кыйылчу жерин кабыл алуу үчүн өзүнүн адисин жиберет, ал токойчулуктун башчысы менен бирге токойдун кыйылчу жерин кабыл алат, мында токойдун кыйылган жерин текшерүү акты түзүлөт.

5. Дарактарды кыюуга бөлүүнүн жалпы тартиби

5.1. Токойду багуу иретинде кыюу жана токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу үчүн тигилген бак-дарактардын орточо диаметри.

Эскертүү:       1 – үрөндөн өнүп чыккан;

                        2 – дүмүрдөн өнүп чыккан.

5.2. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү төмөнкүнү камтыйт: участокту GPS-приёмник менен аспаптык сүрөткө тартууну жүргүзүү жана чектерин тегерете мамылар менен бекемдөө. Токойдун кыюуга бөлүнгөн жеринин бурчтары боюнча мамылар жер бетинен 1,3 м бийиктикте  жана жыгачтын жогору бөлүгүндө диаметри 12-16 см болууга тийиш. Алдыңкы жагында (бетинде) кварталдын, кыюуга бөлүнгөн жердин номерлери, кыюунун түрү, жылы жана аянты жазылууга тийиш.

5.3. Кыйылуучу жыгачтардын запасы кыюуга дайындалган дарактарды саноо негизинде аныкталат жана тыгыз кубометрлерде аныкталат. Диаметри 8 см ден кичине болгон кыйылуучу дарактардын запасы жыйылган кубометр менен аныкталат, кийин которуу  коэффициент аркылуу тыгыз кубометрлерге которулат.

5.4. Кыюуга дайындалган бардык дарактарды номерлөө жүргүзүлөт, номер жазуу жана белги салуу үчүн жонуу жандуу камбийине тийбестен, б.а. кабыгын арчыбастан жонуу менен адамдын көкүрөк тушу бийиктигинде (1,3 м)  жана дүмүрдүн төмөн жагында номери жазылат жана токойчулуктун башчысынын балка белгиси коюлат.

5.5. Кыюуга белгиленген дарактарды өлчөө аларды ишке жарамдуу, жарым ишке жарамдуу жана отундукка бөлүштүрүү менен жүргүзүлөт, жарым ишке жарамдуунун жарымы ишке жарамдуу жана жарымын отундуктардын катарларына киргизишет. Ишке жарамдуу жыгачтар боюнча кубдук массасын аныктоо, ири, орто жана майда деп бөлүнөт, ишке жарамдуу жыгачтардан отун алуу - ар бир порода үчүн  сортименттик таблицалары боюнча жүргүзүлөт.

5.6. Кыюуга дарактарды тандоо жана даярдалган жыгачты эсепке алуу ар бир участок боюнча өстүрмө кыюунун түрү боюнча өзүнчө жүргүзүлөт. Токой кыюу билети  бир кварталга бирөө эле жазылат, бирок анда өстүрмө кыюунун ар бир түрү боюнча бөлүнгөн жердин номери, алардын аянты, даярдалууга жана алып чыгууга тийиш болгон жыгачты эсепке алуу ыкмасы жана саны, ошондой эле кыйылган жерди кыркынды калдыктарынан тазалоо ыкмасы жана тиешелүү иштерди жүргүзүү мөөнөттөрү көрсөтүлөт.

5.7. Токойчулукта токойдун кыйылчу жерин кыюуга бөлүүнү токой башчы жүргүзөт.

5.8. Кыюулар жүргүзүлгөн участоктор планшетке өстүрмө кыюунун жылы көрсөтүлүп, кызыл сыя менен үзүк сызык аркылуу белгиленет жана төмөнкүдөй шарттуу белгилер менен белгиленет: «Жакш.» - жакшыртуу кыюусу, «Суюл.» - суюлтуу, «көч.өстүрүү.» - көчөттөрдүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусу, “ТККК” - токойду калыбына келтирүүчү кыюулар, “БК” - башка кыюулар, “ТСК” - тандалма санитардык кыюулар, “ЖСК” - жалпы санитардык кыюулар. Ошол эле учурда кварталдын таксациялык баяндалышында өстүрмө иретинде жүргүзүлгөн кыюулар жөнүндө тиешелүү жазуу жазылат.

5.9. Бөлүү жана өстүрмө кыюулары боюнча бөлүү материалдарын токой чарбасына тапшыруу аяктагандан кийин токой чарбасынын директорунун буйругу менен токой чарбасынын инженери токойдун кыйылчу жерин бөлүүнүн тууралыгын тандоо жолу менен текшерет.

5.10. Кыюу боюнча токойдун кыйылчу жерин бөлүүнүн жол берилүүчү параметри болуп баштапкы маалыматтардан 10% чегинде четтөө эсептелет. Чоң четтөөлөр аныкталганда кыйылуучу токойду кайра бөлүү жүргүзүлөт.

Өстүрмө кыюу үчүн бөлүү

5.11. Өстүрмө кыюуга  дайындалган ар бир бөлүп берилген жерге токойду өстүрмө кыюунун долбоору түзүлөт, анда колдонуудагы Эреженин жоболоруна жана өстүрмө кыюу долбооруна ылайык натуралай текшерүүнүн малыматтары боюнча оңдолгон, участоктун мүнөздөмөсүнөн, токой күтүүнүн сунуштамаларынан келип чыгып, өстүрмө кыюунун көрсөткүчтөрүн долбоорлонуучу параметрлери берилет.

5.12. Жакшыртуу кыюусунда кыйылуучу жыгачтын эсеби сынамык аянттардын маалыматтары боюнча жүргүзүлөт, анын негизинде бүткүл аянтка которулган жыгачтын болжолдуу санын көрсөтүү менен токой кыюу билети жазылып берилет. Жакшыртуу кыюусу жүргүзүлүүчү кыйылуучу токойдогу кыйылган жыгачтардын иш жүзүндөгү саны өстүрмө кыюусунда жана анын аякташы боюнча бүткүл аянтка ченөө (штабелдерде шыргый жыгачтарды же казыктарды, поленницада – отунду, үймөктөрдө – чырпыктарды) менен аныкталат.

5.13. Жакшыртуу кыюусунда дарактар белгиленбейт, тасмалык же башка формада бир женече сынамык аянт коюлат, ага токой башчынын жетекчилиги менен жыгачтын чыгуусун эсепке алуу жүргүзүлөт. Бул сынамык аянттар бүткүл участокто өстүрмө кыюуну жүргүзүү үчүн критерий болуп кызмат кылат. Сынамык аянттарда жүргүзүлгөн иштер кыюунун колдонулуудагы түрлөрү боюнча белгиленген планга эсептелет. Сынамык аянтчалардын чоңдугу өсүмдүктөрдүн бир түрдүүлүгүнө жараша участоктун 3-5% аянтын түзүшү керек. Сынамык аянтта кыйылган жыгачтын саны боюнча бүткүл участокто кыйылууга тийиш болгон жерлерин бөлүү актысын түзүү менен анын запасы аныкталат (№4 тиркеме).

5.14. Суюлтуу жана көчөттөрдүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусунда кыюуга дайындалган 8 см жана андан жогорку диаметрдеги дарактар тамыр моюнчасында белгиленет жана кыюуга дайындалган бардык дарактарды номерлөө жүргүзүлөт.

5.15. Сынамык аянттарды коюу боюнча материалдар, ошондой эле сынамык аянттарды коюуну жүргүзгөн адам тарабынан кол коюлган санак жүргүзүү ведомостторунун түп нускалары токойчулуктун делосунда сакталат.

5.16. Суюлтууга, көчөттөрдүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусуна, санитардык кыюуга бөлүнгөн аянттар жөнүндө малыматтар, ошондой эле аларды жүргүзүү натыйжалары токойду өстүрмө  кыюу китебине киргизилет (№13 тиркеме).

Жашартуу кыюусуна бөлүү

5.17. Жашартуу кыюу жүргүзүү алдында сынамык аянттары коюлат, аларда кыйылуучу бадалдардын чыгуусун эсепке алуу жүргүзүлөт. Кыйылган бадалдардын запасы тыгыз көлөмгө жыйылган көлөмдү которуу менен аныкталат (№5 тиркеме).

Токойдун кыйылчу жерин бөлүүгө документтерди тариздөө (технологиялык картасы, жашартуу кыюунун долбоору жана токойдун кыйылчу жерин бөлүү актысы) ошондой эле бул Эреженин бак-дарактарды кыюуга бөлүүнүн  жалпы тартиби бөлүмүнө ылайык  жүргүзүлөт (5-пункт).

Реконструкциялоо кыюусуна бөлүү

5.18. Реконструкциялоо кыюусуна анча баалуу эмес токой бак-дарактары, ошондой эле коргоочу, суу сактоочу жана башка милдеттерди жоготуучу жана чоң чарбалык мааниге ээ болбогон бак-дарактар дайындалат.

Токойдун кыйылчу жерин бөлүүгө документтерди тариздөө Эреженин бак-дарактарды кыюуга бөлүүнүн  жалпы тартиби бөлүмүнө ылайык  жүргүзүлөт (5-пункт).

Токойду калыбына келтирүү кыюусуна бөлүү

5.19. Токойду калыбына келтирүү кыюуга бак-дарактарды бөлүү Эреженин бак-дарактарды кыюуга бөлүүнүн  жалпы тартиби бөлүмүнө ылайык биринчи кезекте чарбалык жактан баалуу породалардын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдүн токойду калыбына келтирүү үчүн жетиштүү саны болгон учурунда жүргүзүлөт (5-пункт).

Санитардык жана башка кыюуларга бөлүү

5.20. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү, кыюуга дайындалган  дарактарды саноо, номерлөө жана белги салуу Эреженин бак-дарактарды кыюуга бөлүүнүн  жалпы тартиби бөлүмүнө ылайык  жүргүзүлөт (5-пункт).

6. Токойду өстүрмө кыюу

Токойду өстүрмө кыюунун максаттары жана милдеттери

6.1. Токойду өстүрмө кыюу туруктуу жогорку өнүмдүү чарбалык-баалуу бак-дарактарды калыптандырууга, чөйрөнү коргоочу, социалдык жана экологиялык функцияларын сактоого жана күчөтүүгө, ошондой эле өз убагында жыгач алууга  багытталган маанилүү токой чарбалык иш-чаралары болуп саналат. Алар тигилген бак-дарактардын ичинен мезгил-мезгили менен жагымсыз дарактарды кыюу  жана негизги породаларынын эң мыкты дарактарынын  жана эң баалуу коштоочу жыгач токой породаларынын өсүшү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү аркылуу ишке ашырылат. Өстүрмө кыюуну дарактардын пайда болуу учурунан тартып баштап, токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу мезгили келгенге чейин аякташат.

6.2. Негизги пайдаланууга жол берилбеген токойлордо алар тарабынан аткарылуучу ар кандай экологиялык жана социалдык функцияларды  сактоо максатында токой көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү үчүн кыюуларга  багытталган токой өстүрмө боюнча көмөкчү иш-чаралар жүзөгө ашырылат.

6.3. Дарактардын абалына жана багуу максаттарына жараша токойду өстүрмө кыюунун же дарактарды түзүүнүн төмөнкүдөй негизги түрлөрү бөлүнөт: жакшыртып кыюулар (жаш дарактарды багуу иретинде кыюу), суюлтуу, көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюулары. Мындан тышкары, токойду өстүрмө кыюу боюнча иш-чаралар системасына тандалма жана туташ санитардык кыюулар жана токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн жана калдыктардан тазалоо кирет.

6.4. Токой өсүмдүктөрүнүн өсүү шарттарынын тибине жараша токой өсүмдүктөрүнүн өсүшү жана калыптанышы болот. Ушуга байланыштуу бирдей куракта эң мыкты шарттарда өсүмдүктөрдүн мыкты өнүгүшү байкалат, жаш өнүм бийиктиги жана диаметри боюнча бир кыйла көбөйөт, демек дарак өсүмдүктөрдүн абалы тигил же бул өстүрмө  кыюуга  бак-дарактарды белгилөөнүн негизи катары алынышы керек.

6.5. Жакшыртуу кыюусу– бак-дарактардын жыштыгын, курамын жана формаларын жөнгө салуу. Алар тигилген бак-дарактарда бир же бир нече породаларынын дарактарынын оптималдуу санын сактоого, породаларынын дарактарын түзгөн сандык катышын жөнгө салууга багытталган. Жакшыртуу кыюусунда  келечектеги дарактардын структурасы түзүлөт. Дарактарда бул кыюуларды жүргүзүүдө негиз катары дарактардын орточо диаметри алынат, ал ийне жалбырактуу породаларында -  15 см ден  жана жазы жалбырактуу породаларында- 10 см ден ашпоого тийиш.

6.6.Суюлтуу кыюусу– дарактардын шактарынын жана сөңгөктөрүнүн формасын жакшыртуу. Дарктын сөңгөгүнүн белгилүү бир калыпка келиши, ал өсүп жаткан бардык учурда жүрөт. Өзгөчө бул көрүнүш алардын дифференция курагындагы дарактардын абалына жараша келет. Суюлтуу учурунда сапатын жана түзүмүн жакшыртуу максатында бак-дарактардын курамына кам көрүлөт. Өз убагында жакшыртуу кыюусу өткөрүлбөй калган бак-дарактарда суюлтуу учурунда жаш дарактарды асыроо иштери  аткарылат. Мындай иш чараларды жүргүзүүдө дарактардын курагын эске албай туруп, негиз катары дарактардын орточо диаметри алынат, ал ийне жалбырактуу тукумдагыларда -  16 см ден 35 см ге чейин,  ал эми жазы жана майда жалбырактуу тукумдарына - 11-30 см.

6.7. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусу – мыкты дарактардын өсүшүн  көбөйтүү жана жыгачтын сапатын жогорулатуу максатында ийне жалбырактуу дарактарда - 36-50 см чегиндеги орточо диаметринде, уруктан өсүп чыккан жалбырактуу бак-дарактарда – 31-50 см, жаш бутактан өсүп чыккан (грек жаңгагы) – 21-40 см, зараң, ак чечек ж. б. – 16-30 см диаметриндеги  дарактарда жүргүзүлөт. Мынданегизги жана баалуу коштоочу породаларынын табигый кайрадан жаңылануусун сактоого көңүл бурулат. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюуларынын максаты кодуранын пайда болушу, анын өсүшү жана өнүгүшү үчүн шарт түзүү болуп саналат.

6.8. Токойду өстүрмө кыюунун негизги милдеттери:

бак-дарактар тукумдарынын түзүлүшүн жакшыртуу;

мөмө-жемиштердин түшүмдүүлүгүн жогорулатуу;

токойдун сапатын жана туруктуулугун жогорулатуу;

токойдогу суунун агымын жөнгө салуучу, топурак кыртышын сактоочу, санитардык-гигиеналык, рекреациялык, экологиялык жана башка пайдалуу касиеттерин сактоо жана жогорулатуу;

алына турган аянттагы жыгачтын көлөмүн көбөйтүү жана техникалык жактан жетилген даракты кыска мөөнөттө өстүрүп алуу.

6.9. Өстүрмө кыюулардын ар бир түрүндө, эреже катары, бардык саналып өткөн милдеттер чечилет, бирок бак-дарактардын абалына жана максаттуу багытталышына жараша башка милдеттери ага баш ийген жетектөөчү максаты аныкталат.

7. Дарактарды классификациялоо жана токойду өстүрмө кыюунун ыкмалары

7.1. Өстүрмө кыюуну жүргүзүүдө бардык дарактарды чарбалык жана биологиялык белгилери боюнча үч категорияга бөлүнөт:

I. – Эң жакшы

II. – кошумча маанидеги (пайдалуу);

III. – талапка ылайыксыз ( кыйыла турган).

7.2.Эң жакшы сапаттагы дарактар таза, түз сөңгөктүү, төмөнкү бөлүгүндөгү бутактарынан арылган, салыштырма жакшы өнүккөн, жалбырактары жакшы жетилген, сөңгөктөрүнүн ортоңку бөлүгүнөн жогору орун алган бутактары жакшы өнүккөн, салыштырмалуу тез өсүү мүнөздүү, үрөндөн өнүп чыгышы зарыл. Эң жакшы дарактар мүмкүн болушунча тегиз орун алышы керек. Жарыкты сүйүүчү тукумдардагы дарактардан турган токойлордо мындай дарактар токойдун жогорку бөлүгүнө мүнөздүү.

7.3. Мөмө алуу багытындагы жаңгак токойлорунда эң жакшы дарактарга чоң жана өтө жайылып өскөн, шактуу, жакшы сапаттагы, мөмө дарактар кирет.

7.4. Кошумча маанидеги дарактарга эң жакшы дарактардын толук жыгачтанган бутактарынан тазалоого көмөк берүүчү жана шактарынын формасы туура болгон дарактар кирет. Буга эң жакшы дарактар категориясына киргизилбеген бак-дарактардын бөлүгү да кирет – алар жарык көп түшкөн жогорку чүмбөттөгү, токойдогу ачык жерлердеги, токой четиндеги дарактар. Кошумча маанидеги дарактарг ар-кандай тукумдагы дарактардан туруп, бирок көбүнчө экинчи яруста орун алган же аны түзүүгө жөндөмдүү бөлүгүндө турат.

7.5. Талапка ылайыксыз дарактарга төмөнкүлөр кирет:

куурап калган,  шамалдын таасири астында сынган, куурап бараткан, зыянкечтерден жапа чеккен;

Ийри өскөн, кош сөңгөктүү, ача сөңгөктүү, шагындагы бутактары өтө жоон (бул жакка тиешелүү эмес) жана сөңгөктүн учун карай тез ичкерип кеткен, эгерде ал токойдо кошумча мааниге ээ болбосо,ошондой эле мындай дарактарды кыюу аяттын чоң ачылышына алып келбесе;

эң жакшы жана кошумча маанидеги дарактардын шактарынын өсүшүнө жана өнүгүшүнө тоскоол болуучу дарактар (аларга көлөкө кылуучу жолтоо болуучу).

7.6. Өстүрмө кыюуларды жүргүзүүдө негизинен төмөнкү жана жогорку ыкмаларын колдонушат. Токойду кыюуну суюлтуу иштеринен баштап, эң мыкты дарактардын ичинен келечектүүсүн бөлүп, алардын абалынын жакшырышына шарт түзүү. Келечектүү деп бөлүп алган дарактардын сөңгөгүнүн диаметри ошол токойдогу дарактардын сөңгөктөрүнүн орточо диаметрине барабар же андан чоң болушу, ошондой эле дарактарга тиешелүү жакшы сапаттардын болушу талапка ылайык. Мындай дарактардын сөңгөгүнө сыр менен же болбосо башка жол менен белги коюлат. Келечектүү деп эсептелген дарактарды жетилген курактагылардын (номограмманын же дарактын өсүү таблицасынын негизинде жүргүзүлөт) санын 20-30% чоңойтулушуна болгон саны менен аныкташат. Калтырылган дарактардын жакшы өсүшүнө шарт түзүү үчүн начар дарактарды кыйышат.

7.7. Бир тукумдагы дарактардан турган экме токойлордо кыюуга бардык ярустардан дарактар тандалып алынат. Бул иш-чаралар жүргүзүлгөндөн кийин эң жакшы өскөн дарактардын үчтөн бир бөлүгүнүн же жарымынын шактарына күндүн нуру жетиштүү болушу зарыл. Ошондой эле кыйыла турган дарактар биогруппалардан да тандалып алынат. Мында бир-эки эң жакшы дарак калтырылып, ал эми кыйыла тургандарына өзүнчө белги коюлат. Кыйыла турган дарактарга кошумча кездешкен тукумдагы гана дарактар эле кирбестен, ошондой эле токойду түзүүчү негизги тукумдагы жана баалуу дарактардын начар өнүккөндөрү да кирет. 

7.8. Жаңгак мөмү-жемиш токойлорунда, жарык жетиштүү болгондо жаңгак дарактары чоң-чоң бутактуу эң жакшы өнүккөн болушат. Ошондуктан жакшыртуу кыюусунда негизинен төмөнкү ярустагы дарактар кйылат, ал эми суюлтуу жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусунда – төмөнкү жана жогорку ярустагы дарактар кыйылат. Жаңгак мөмө байлагандан баштап жакшы өнүккөн шактары бар негизги дарактар белгиленет. Алар жакшы өсүшү, чарбалык-баалуу түшүмү, илдеттерге жана зыянкечтерге туруктуулугу, мол түшүм бериши менен айырмаланып турат. Токойдогу бардык негизги дарактар мүмкүнчүлүккө жараша бирдей тандалышы керек. Алар ачык сыр менен көкүрөк туштан 3-4 см жазылыктагы шакекчелер менен белгиленет.

7.9. Атайы мөмө алуу багытындагы жаңгак экме токойлорунда түшүмдүүлүктү жогорулатуу максатында жаңгактын шагынын жакшы жана эркин өсүшү үчүн өстүрмө кыюулар жүргүзүлөт.

7.10. Жыгач алуу багытындагы жаңгак экме токойлорунда жакшы сапаттагы жыгач өндүрүп алуу үчүн сөңгөктүн түз өсүшүнө шарт түзүү максатындатокойдо өстүрмө иштери жүргүзүлөт. Мындай учурда бак-дарактарда дарактардын шактарынын жыштыгы белгилүү бир убакытка чейин коюу болушу керек жана узун штамбы түзүлгөндөн кийин бак-дарактарда өстүрмө кыюулар жүргүзүлө. баштайт

8. Өстүрмө кыюуга дайындалуучу бак-дарактар

8.1. Токойлордогу кеыюу иштери токойчулуктун муктаждыктарына байланыштуу алардын ар бир түрүнө жараша жана экономикалык шарттарга байланыштуу келет. Токойду багуудагы токойчулук муктаждык токойдун тибин, абалын аныктаган мүнөздүү негизги белгилерине жараша: экинчи ярустун составы жана жыштыгы, дарактардын жыштыгы, орун алышы жана алардындиаметрине жараша токойдо орун алышына жараша аныкталат.

8.2. Бир тукумдагы дарактардан турган жана анча-мынча кошумча мааниге ээ тукумдагы дарактары бар токойлордо өстүрмө кыюу иштери жогоркужыштыктагы жана келип чыгуу жолу боюнча ар түрдүү тукумдагыдарактардан турган, көп сандагы илдетке чалдыккан, начар өскөн, ийри сөңгөктүү, шактары начар дарактарды кыюу аркылуу ишке ашырылат..

8.3. Аралаш токойлордо токойду өстүрмө кыюу иштерин жүргүзүү ар түрдүү чарбачылык маанидеги ар-кандай тукумдагы дарактардын составы талапка жооп бербегенде жана дарактардын өсүү ылдамдыгы ар түрдүү болгон учурда сунуш кылынат..

8.4. Токойду суюлтуп жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү максатындагы кыюу иш-чаралары бир тукумдагы анча калың эмес жыштыктагы токойлордо жүргүзүлбөйт. Бирок мындай иш-чаралар токойдогу дарактар топтошуп, орун алган жана негизги токойду түзүүчү тукумдагы дарактын кошумча маанидеги дарактан жабыр тарткан учурда жүргүзүлүшү мүмкүн.

8.5. Экме токой аянттарында токойчулук иштерин жүргүзүүдө атаандаш, начар өскөн, илдетке чалдыккан, кошумча маанидеги тукумдан турган дарактарды жана табигый жол менен пайда болгон, чарбачылык жактан баалуу дарактаргажолтоо болгон дарактарды кыюу аркылуу жүзөгө ашырылат.

8.6. Жакшыртуу кыюусунда жыгачтын чыгуу санын аныктоо максатында жаш токойдо сынамык аянттар коюлат, алар ошол эле мезгилде бардык аянт боюнча өстүрмө кыюуларды жүргүзүүдө үлгү болуп кызмат кылышат.

8.7. Суюлтуу жана көчөттөрдүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусунда дарактарды тандоо токойдун бардык бөлүгүндө жүргүзүлөт.

9. Өстүрмө кыюуну дайындоонун кезектүүлүгү

9.1. Жалпысынан жана түрлөрү боюнча өстүрмө кыюуларды дайындоо жана жүргүзүү кезектүүлүгү токойлордун максаттуу багытын жана экономикалык шарттарды эсепке алуу менен дарактардын абалына шартталган багып-кароодо токойчулук муктаждыктарга жараша белгиленет.

9.2.Токойлордун максаттуу багытын жана экономикалык шарттарын эске алуу менен токой өстүрүү талаптары менен шартталган өстүрмө кыюуларды дайындоо жана жүргүзүү ырааттуулугу боюнча кезектүүлүктүн төрт тобуна бөлүнөт – I-IV.

биринчи топ: токойду өстүрмө кыюу негизги токойду түзүүчү тукумдан турган дарактардын жаш көчөттөрүнүн кошумча маанидеги тукумдагы дарактардан жабыр тарткан учурда жүргүзүлөт.

экинчи топ: негизги тукумдагы дарактар кийинки яруста болуп, жабыр тарткан учурда жана бир тукумдагы дарактардан турган өтө калың токойлордогу суюлтуу иштерин талап кылуучу токойлор.

үчүнчү топ: негизги токойду түзүүчү тукумдагы дарак анча-мынча жабыр тарткан учурда токойду калыбына келтирүү максатында аралаш токойлордо жүргүзүлүүчү иш-чаралар.

төртүнчү топ: жогорку жыштыктагы бир тукумдагы дарактан турган токойлордогу суюлтуу жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери.

9.3. Жаш токойлордо өстүрмө кыюу төмөнкүдөй кезек менен жүргүзүлөт:

а) кызыл карагай, жаңгак, кара карагай, тянь-шань карагайы, терек экме токойлорунда жана токойду кыюу иштерин жүргүзүүдө сакталып калган чарбачылык жактан баалуу тукумдагы дарактардын көчөттөрү, ошол эле учурда алар кошумча маанидеги дарактардын тукумдарынан жабыр тарткан учурда;

б) табигый өскөн жаш токойлордогу негизги породаларды (жаңгак, карагай, ак чечек, ак карагай, терек, алма) анча маанилүү эмес тукумдагы дарактардан жабыр тартканда;

в) бир ярустагы негизги жана кошумча тукумдагы аралаш жаш токойлордо жана баалуу бир гана тукумдагы дарактан турган жаш токойлордо жакшыртып кыюу мезгили келгенде жүргүзүлмөкчү.

9.4. Кыюуну жүргүзүүнүн кезектүүлүгү жана пландоо бак-дарактардын токой өстүрүү биологиялык мүнөздөмөсүнө жана алардын абалына жараша пландоо ошол токойду түзгөн дарактын тукумунун токойчулук-биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша болот.

10. Токойду кыюунун ченемдери

10.1. Токойду өстүрмө кыюунун негизги ченемдери болуп төмөнкүлөр эсептелет: өстүрмө кыюунун башталуу жана аяктоо мезгили, ургаалдуулугу жана кайталанышы жыгач тукмдарынын абалына, биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша дарактардын баштапкы жана максаттуу табигый-экономикалык шарттарына жараша белгиленет. Аралаш жана татаал жаш токой аянтчаларында негизги тукумдагыларды экинчи даражадагылар басып кетүү коркунучу пайда болгон учурда, ал эми бир тукумдуу токойлордогу - дарактардын жыш болгон аянттарында жүргүзүлө баштайт. Экме токойлордо жакшыртып кыюу дарактар жыш болгон мезгилден башталат. Өстүрмө кыюу иштери ийне жалбырактуу дарактардын диаметри 50 см ге, жаңгак, ак чечекте -50 см ге, уруктан өсүп чыккан калган жазы жана майда жалбырактуу породаларда (зараң, кайың, акация, кара жыгач) - 40 см ге, дүмүрдөн өнүп чыккан бардык породалар - 30 см ге жеткенде жүзөгө ашырылат.

10.2. Өстүрмө кыюунун ургаалдуулугу токой кыйылганга чейинки дарактардын жалпы запасынан кыйыла турган дарактардын (куурап калган дарактар эске алынбайт) саны аркылуу аныкталып, пайыз менен туюнтулушу, ошондой эле шактарынын жыштыгын төмөндөшү (жакшыртып кыюуда) же суюлтуу жана көчөттөрдүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюусу менен аныкталат.

10.3. Өстүрмө кыюунун ургаалдуулугу бактардын таксациялык көрсөткүчүнө, алардын түзүлүшүнө, абалына, токой өсүү шарттарына (экспозиция жана капталдардын тиктиги, кыртыштын бекемдиги), токойду багуудагы максатка жараша болот.

10.4. Тоо капталдарынын жантайыңкылыгы боюнча төмөнкүдөй айырмаланат:

жантайыңкыраак ( 10ºка чейин);

жантайыңкы ( 11 ден 20ºка чейин);

тик ( 21ден 35ºка чейин);

өтө тик ( 35ºтен жогору).

10.5. Тоо капталдарынын тиктиги төмөнкүчө аныкталат:

а) эгерде капталдын айрым участокторундагы жантайыңкылык 10º тан ашпаган учурда тоонун этегинен чокусуна чейин бир көрсөткүч боюнча аныкталат;

б) эгерде тоо капталындагы айрым узундугу 50 метрге чейин жеткен участоктор болсо жана жантайыңкылыктагы айырма 10º тан ашкан учурда, алардын ар бирин өзүнчө аныкташып, токойду өстүрмө кыюунун нормативин аныктоодо эске алыша..

10.6. Тоо капталдарынын экспозициялары төмөндөгүдөй бөлүнөт:

а) кургак күңгөй беттер – түштүк-чыгыш, түштүк, түштүк-батыш жана чыгыш;

б) нымдуулук жетиштүү тескей беттер – түндүк-батыш, түндүк, түндүк-чыгыш, батыш.

10.7.Кыюулар ургаалдуулугу боюнча төмөнкүдөй айырмаланышат:

начар – 20%га чейин;

орточо – 21-40% чейин;

күчтүү –40%дан ашык.

10.8. Дарактардын шактарынын жыштыгы боюнча төмөнкүдөй айырмаланышат:

сейрек – 10-50% чейин;

эркин – 51-80% чейин;

жыш – 81-100% чейин.

10.9. Тез өсүүчү жана жарыкты сүйүүчү тукумдагы дарактарды өстүрмө кыюу токойлордун абалына жараша көлөкөгө чыдамдуу, жай өскөн тукумдагы дарактардан турган токойлорго салыштырмалуу тез аяктайт ал эми жаш токойлордо карт дарактардан турган токойлорго салыштырмалуу ургаалдуу жүргүзүлөт.

10.10. токойду өстүрмө кыюу учурунда дарактардын ортосундагы аралык эркин абалдан төмөн болбошу керек.

10.11. Негизги тукумдагылар кошумча дарактар менен басылып калган аралаш жаш токойлордо, ошондой эле бирдей тукумдагы эмес жаш дарактардын жыштыгын сейректеткенге чейин жакшыртуу кыюулары жогорку ярустун жыштыгын төмөндтүү үчүн

жол берилет.

10.12. Эни 15-25 м болгон токой четиндеги тилкедеги ачык жерлерде өскөн жаш дарактарда калтырылган бактардын шактары төмөн түшүп, ийиле өсүп турушуна шарт түзүү менен өтө ургаалдуу кыюу жүргүзүлөт. Эски бактарга кыюу жүргүзүлбөйт, куурап калгандары гана алынып салынат. Суюлтуунун мындай режими суулардын, көлдөрдүн чукул жээктерин, жарларда, тоонун тик капталдарын бойлото орун алган токой тилкелери үчүн да тиешелүү. Мында биринчи кезекте абалына жыгыла турган дарактар кыйылат.

10.13. Дүмүрдөн өнүп чыккан жаш токойлордо токойчулук иштери ар кандай жыштыктагы дарактары бар аянтчаларда жүрүгзүлө берет. Токойду жакшыртып кыюу учурунда аянтчаларда биринчи ирет кыюуда 3-5 көчөттө, ал эми экинчи ирет беш жылдан кийин 1-2 көчөттү калтырышат.

10.14. Табигый өсүп чыккан жыш таза токойдо жакшыртуу кыюусунда кыюунун биринчи ыкмасы менен жыштыгын эркин абалдан төмөн түшүрбөйт.

10.15. Өстүрмө кыюуну кайталап жүргүзүү анын түрүнө, токойду түзгөн тукумдагы дарактарга, алардын составына жана ошондой эле токойдун жалпы абалына, Эрежедеги нормативдерге жараша аныкталат.

10.16. Өстүрмө кыюунун бардык түрлөрүн пландуу түрдө мезгилдүү жүргүзүү үчүн кыюуну кайталоо мезгилдерин жаш токой үчүн 5 жылды колдонуу максатка ылайыктуу табылган. Анда суюлтуу иштерин кайталоо мезгили 5,10 же 15 жыл, көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери үчүн – 10, 15, 20 жыл болот. Аралаш жаш токойлордо суюлтуу иштери 2-5 жылдан кийин кайталанышы мүмкүн.

10.17. Жыштыгы эркин жана өтө суюк болгондо, ошондой эле социалдык багытталган жана көп функционалдуу бак-дарактарда (агротокойчулук)  суюлтуу жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери эреже катары дайындалбайт. Мында белгилей кетүүчү нерсе, эгерде келип чыгуу жолу боюнча татаал, аралаш токойлордогу негизги тукумдагы дарактарга жагымдуу шарт түзүү үчүн токойду кыюу иштери жүргүзүлүшү мүмүкүн. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюу иштеринде негизги жана баалуу тукумдагы көчөттөрдү, жана үрөндөн өнүп чыккан жаш бүчүрлөрдү сактоого кам көрүү иштери жүргүзүлөт.

11. Токойду өстүрмө кыюунун технологиясы

11.1. Токойду өстүрмө кыюу иштеринин технологиясын жана уюштуруу аймактын  рельефине, токой дарактарынын түзүмүнө жана жашына, жүргүзүлүүчү зарыл болгон токойчулук иштерине, машинанын шаймандарынын болушуна, мындай иш-чараларды жүргүзүүдө жыгачты даярдоодо белгилүү сортименттеринин чарбачылык жактан максатка ылайык экендигине жараша аныкталат.

11.2. Өстүрмө кыюуга бардык бөлүнгөн аянттардын технологиялык картасын токойчу түзүп, анда токойду өстүрмө кыюунун бардык түрлөрүн, дарактардын сөңгөктөрү сүйрөлүүчү жлдорду, анын ыкмаларын жана кыйылган дарактардын ордун тазалоону, жыгачтар биринчи ирет коюла турган орунду, жолдордун жайгашышын белгилейт (№2, № 3 тиркеме).

11.3. Токойду кыюу иштерин жүргүзүүдө жаш көчөттөрдү сактоого өзгөчө көңүл бөлүнүп, кыйыла турган дарак кулаганда жакын өскөн көчөттөргө залал тийбегидей багытты тандап алышат. Диаметри 30 смди түзгөн дарактардын дүмүрүнүн бийиктиги 10 смден, ал эми 30 смден жогорку диаметрдеги дарактардын дүмүрүнүн бийиктиги ошол дарактардын диаметринин 1/3 бөлүгүн түзүүгө тийиш. Кар көчкү боло турган тик -35º тан жогорку тоонун капталдарында дүмүрдүн бийиктиги 1 метрге чейин калтыруу керек. Дарактарды бутактардан токой кыйылган жерде тазалашат. Дарактарды бутактардан токой кыйылган жерде тазалашат. Буталган сөңгөктөрдү трактордун жардамы менен ал эми тоолуу аймактарда ат менен сүйрөтүп түшүшөт. Сүйрөтүлүп түшкөн дарактардын сөңгөктөрүн жогорку складка жыйнашат, башкача айтканда трактор же машина менен алып кетүү мүмкүнчүлүгү бар жерлерге топтошот.

11.4. Кыйылган дарактарды жолго ташып чыгаруу жана токойдун кыйылчу жерин тазалоо аяктагандан кийин сакталып калган жаш көчөттөрдү жана майда дарактарды түздөп, жабыр тартып, сыйрылып калган көчөттөрдү кыйып салышат.

11.5.Өстүрмө кыюу процессинин технологиясы боюнча токойду жакшыртып кыюу иштерин жүргүзүүдө жабыр тарткан дарактар өстүрүүгө калтырылган дарактардын 2% дан ашпашы, ал эми токойду калыбына келтирүү жана суюлтуу максатындагы жүргүзүлгөн иштерде 3% дан ашпашы талапка ылайык. Биринчи кезекте өсүүгө жөндөмсүз абалдагы, жабыр тарткан дарактар кыйылат жана алардын запасы токойду жалпы кыюунун интенсивдүүлүгүн аныктоодо эсепке алынат.

11.6. Кыюу иштери аяктагандан кийин минералдаштырылган топурактын жалпы пайызы кыюуга бөлүнгөн участоктун аянтынан жакшыртуу кыюуларында - 10%дан, ал эми суюлтуу  жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюуларында - 15%дан ашпоого тийиш.

11.7. Токойду өстүрмө кыюу кыш мезгилдеринде жүргүзүлүп, жантайыңкылыгы 10º түзгөн тоо капталдарында сакталган көчөттөр – 80 % ды, жай мезгилдеринде жүргүзлгөн иш-чаралардан кийин – 70 % тоо капталдарынын жантайыңкылыгы 10º тан жогору болгон учурда кыш мезгилдеринде – 70 % ды, жай мезгилдеринде – 60 % түзүшү талапка ылайык.

11.8. Токойду өстүрмө кыюунун технологиясын тандоо токойду багуунун түрүнүн, бак-дарактардын мүнөздөмөлөрүнөн, токойдун өсүү шарттарынан, арадагы керектөө продукцияларынын жана техникалык каражаттарына болгон суроо-талапка жараша болот.

11.9. Жашартуу кыюулар бадалдардын тамыр моюнчасынан 5-8 см жогору жүргүзүлүп, келечекте тамырдан жаш чырпыктардын пайда болушуна шарт түзүү максатында ишке ашырылат.

Токойдо кыйылган чырпыктарды (хмыз) ташуу топурактын үстүнкү катмарынын бузулушуна жол бербөө үчүн аттардын ж. б. жардамы менен ишке ашырылат.

Бадал өсүмдүктөрүндө жашартуу кыюулар жыл бою тандалма кыюу ыкмасы менен өткөрүлөт.

Кыйылуучу бадалдардын көлөмүн жашартуу кыюуга даярдалган аянттарды бөлүүнүн маалыматынын негизинде аныкталат.

12. Экме токойлордогу өстүрмө кыюулар

Тянь-шань карагайы

12.1. Кыргыз Республикасында тянь-шань карагайы негизги токойду түзүүчү тукумдагы дарак. Тоолордогу тянь-шань карагайынан турган экме токойлордун өзгөчөлүгү болуп аларды топурак кыртышын бир аз тектирче түрүндө даярдап, 1х2 м аянтчага отургузуу саналат. Токойдун өсүү шартына жараша 1 га аянтка 600 дөн кем эмес аянтча түзүүгө туура келет. Ар бир аянтчага 5тен 10го чейин көчөт отургузулат мындай экме токойлордун түрү чуңкурча же биогруппа деп аталат.

12.2. Чуңкурчада отургузулган көчөттөр белгилүү бир ырааттуулукта жайгашып жана андагы дарактардын орун алышы да иреттүү келип, токойду жакшыртуу максатында жүргүзүлүүчү иш-чаралар чуңкурчадагы же биогруппадагы дарактардын абалын жакшыртууга багытталат. Ар бир топ бир эле тукумдагы дарактардан тургандыктан өстүрмө кыюу иштери жакшы көчөттөрдү калтырууга жана алардын бирдей орун алышына багытталууга тийиш.

12.3. Тобу менен өскөн карагайлардын көчөттөрүн жакшыртып кыюу иштерин жүргүзүү мөөнөтү ошол тукумдагы дарактын өзгөчөлүгү, өсүү шарты ошол биогруппадагы көчөттөрдүн саны 1 га аянттагы аянтчалардын саны менен аныкталат..

12.4. Жакшыртып кыюу иштери тянь-шань карагайынан турган экме токойлордо бир нече ирээт жүргүзүлөт. Биринчи ирээт көчөттөргө көлөкө кылып, аларга атаандаш болгон бадалдар кыйылат. Аянтчадагы тянь-шань карагайынын  бир дагы көчөтүн кыюуга болбойт. Тянь-шань карагайынын мыкты көчөттөрүнүн бийиктиги 1,2-1,5 метрге жеткен учурда экинчи ирээт жакшыртып кыюу иштери жүргүзүлөт. Үчүнчү ирээт токойду жакшыртып кыюу балатынын диаметри 11-15 смге жеткен учурда ишке ашырылат. Токойдо кыюу иштери балатылар жыш болгон учурда жүргүзүлүп андан майда жыгач-отун алынат. Жаңы жылдын астында балатыларга муктаждык болгон учурда жүргүзүлөт.

12.5.Суюлтуу иштери дарактар жыш өскөн жерлерде токойду жакшыртып кыюу иштеринен 10 жылдан кийин аткарылат. Мында ар бир биогруппада 2-3 төн кем эмесбалатыларды калтырышат. Суюлтуу дарактын диаметри 16-35 см түзгөн учурда ишке ашырылат. Биогруппада начар өскөн, илдетке чалдыккан бир тарабы бутактуу болгон дарактар кыйылат. Суюлтуу иштери жаңы жылга жакын мезгилде жүрүгзүлүп, мында шырык жана бийик жаңы жылдык карагайлар алынат. Токойду мындай ыкма менен кыюу дарактардын сөңгөгүнүн жакшы өнүгүшүнө өбөлгө түзөт.

12.6. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери  суюлтуудан кийин алардын абалына жараша 20 жылдан кийин жүргүзүлөт. Дарактардын орточо диаметри 36-50 см жеткенде, токойдун өсүү шарты жакшы болсо андай шартта эртерээк жүргүзүлүшү мүмкүн. Токойду мындай кыйган учурда дарактардын жакшы өсүшүнө ыңгайлуу шарт түзүлөт (1-класстагы өсүү шарты). Ар бир аянтчада болгону бир эки дарак калтырылып, токойдогу мындай кыюу иштери дарактардын жыш же эркин жыштыкта болгон учурунда жүргзүлүп, мында орточо жана майда жыгачтар алынат. Мындай учурларда тянь-шань карагайынын табигый жол менен калыбына келишине шарт түзүлөт. 

Кызыл карагай

12.7. Жакшыртып кыюуда аянтчаларда жыштыгы коюу болгон экме токойлордо дарактардын диаметри 15 см чейин жетсе кыюуга  даярдалат. Аянтчада өсүүсү артта калган, илдетке чалдыккан, сөңгөгү ийри жана эки, айры сөңгөктүү, көп ачалуу дарактар кыйылат.

12.8. Кызыл карагай дарактары шактары биригип, бири-бирине жакын болгон учурда кыюулар жүргүзүлөт.

12.9. Дарактар бир яруста орун алган учурда биринчи ирээт жакшыртып кыюу иштери жүргүзүлүп, ар бир аянтчада 3-4 көчөт калтырылат.

12.10. Кызыл карагайды суюлтуу иштери абалына жараша 5-10 жылдан кийин, кээ бир көчөттөр биринчи ярусту ээлеп, ал эми калгандарынын сөңгөктөрү ичке келип куурай баштаган учурда жүргүзүлөт. Аянтчалардагы кызыл карагайлар жыш болуп, дарактардын сөңгңгүнүн орточо диаметри 16-35 смге жеткенде суюлтуу иштери сунуш кылынат. Мындай учурда токойду кыюунун төмөндөн баштоо ыкмасын колдонушат. Биогруппада илдетке чалдыккан, сөңгөгүнүн жогорку бөлүгү көп ачалуу болгон жана куурап бараткан дарактар кыйылат. Токойду мындай кыюу иштеринде калтырылган дарактардын сөңгөгү үчүн калыптанууга жакшы шарт түзүлөт. Ар бир аянтчада 2-3 кызыл карагайдын көчөтү калтырылат.

12.11. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери жакшы өскөн кызыл карагайдын көчөттөрүнүн мыкты өсүшүнө жана алардын табигый жол менен көбөйүшүнө шарт түзүү үчүн, ошондой эле алына турган жыгачтын көлөмүнүн көп болушуна өбөлгө түзүү максатында жыш жана анча калың эмес массивдерде жүргүзүлөт. Мындай иш-чаралар кызыл карагайлар 60-80 жашка келип калган учурда аткарылмакчы.

Грек жаңгагы

12.12. Чоң аянттарда өзүнүн абалы боюнча кыюуларды талап кылган грек жаңгагынын дарактары түзүлгөн. Грек жаңгагынын экме токойлору эки багыт боюнча өстүрүлгөн: жаңгак мөмөсүн жыйнап алуу, жана жыгач өндүрүп алуу багытында. Жүргүзүлө турган токой кыюу иштери да ушул максаттарга шайкеш келиши зарыл.

Жаңгак жыйнап алуу максатындагы экме токойлор

12.13. Грек жаңгак дарактарынын мөмө өндүрүмдүүлүгү алардын шактарынын өнүп-өсүшүнө түздөн-түз көз каранды. Ошондуктан экме жаңгак токойлорунда жакшыртып кыюу иштери жогорку түшүмдү камсыз кылуу үчүн жаңгактын шагынын жакшы өсүп-өнүгүшүнө шарт түзүү максатында жүргүзүлөт.  Жыгач алуу мындай учурда кошумча мааниге ээ. Жаңгак жыйнап алуу багытындагы экме токойлорду отургузууда 1 га аяннтага көчөттөрдүн саны токойдун өсүү шартына ылайык 70тен 100гө чейин болушу керек. Ошол эле учурда мындай багыттагы экме токойлорду отургузууда жана себүүдө ар кандай схемалары колдонулуп келген – 1 гектар жерге 200 аянтчага 500гө жакын көчөт, ал эми ар бир аянтчада 5-10го чейин отургузуу жана себүү ыкмалары жантайыңкы капталдарда колдонулган. Тегиз жерлерде  8-10 даана  үрөн себүү жолу менен отургузулган. Себилүүчү аянтчалардын ортосундагы аралык 2-3 м түзөт. 1 га аянтта көчөттөрдүн мындай саны өтө көп болуп, жаңгактын шагынын нормалдуу өнүгүшүнө жолтоо болот. Ошондуктан бул учурда токойду өстүрмө кыюуну жүргүзүү менен гана жогорку түшүмдүүлүктөгү дарактарды өстүрүүгө болот.

12.14.Жакшыртып кыюунун биринчи ыкмасы грек жаңгагынын көчөттөрүнө көлөкө болгон бадалдар же анча баалуу тукумдагы дарактарды кыюу аркылуу ишке ашырылат. Экинчи ыкмасы аянтчаларда өскөн көчөттөрдүн шактары өсүп, бири-бирине биригип калган учурда жүргүзүлөт. Аянтчаларда жакшы өнүккөн шактуу, илдетке туруктуу абалы менен айырмаланган 1-2 көчөт калтырылып, ал эми илдетке, үшүккө чалдыккан, начар өскөн көчөттөр кыйылат. Кыюунун үчүнчү ыкмасы мыкты дарактар мөмө берген учурдан баштап жүргүзүлөт. Экме токойдогу жакшы өскөн шактуу, жакшы сапаттагы жаңгак берүүчү жана түшүмдүүлүгү жогору келген 100-150 дарак калтырылат. Токойду кыюу иштерин жүргүзгөндөн кийин дарактардын шактарынын ортосундагы мейкиндик бош болот.

12.15. Суюлтуу иштери экме токойлор жыш болгон көпчүлүк көчөттөрдүн мөмө берүүчү шактары өнүгө баштаган мезгилде жүргүзүлөт. Негизги максаты – дарактардын ортосундагы аралыктардын кенен болушун жана калтырылган дарактардын өсүп-өнүгүшү, шактарынын калыптанышы үчүн жакшы шарттарды түзүү.

Мында дарактарды кыюуга дайындоону чарбалык максаттарына, түшүмдүүлүгү, мөмө-жемиштеринин сапаты, ар кандай илдеттерге туруктуулугу ж. б. сыяктуу дарактардын абалынын белгилерине негизделип жүргүзүлөт. Токойдун зыянкечтери менен жабыркаган, кургак учтуу, зыянга учураган, начар шактуу жана мөмө-жемишинин сапаты төмөн дарактар алынып салынат.

Мөмөлүү багыттагы өсүмдүктөрүнүн калыптанышы  болжол менен 30-40 жашына чейин аяктоого тийиш. Кыюуларды жүргүзүүдөнкийин бак-дарактардын шактарынын жыштыгы эркин болушу керек. Мындан ары бак-дарактарда өзүнүн абалы боюнча (илдеттүү, жарым-жартылай зыянга учураган) кыюу талап кылган дарактарды гана алып салуу мүмкүн болот.

Жыгач алуу максатындагы экме жаңгак токойлору

12.16. Жакшыртып кыюу иштеринин негизги багыты-көп өлчөмдөгү жыгач алуу жана ошол эле учурда алардын коргоо функцияларын аткарган туруктуу токойду түзүү. Жаңгак жыйнап алуу бул учурда кошумча мааниге ээ. Жакшыртып кыюу иштеринин технологиясы жаңгак мөмөсүн жыйнап алуу экме токоюнан айырмаланбайт. Бирок, мындагы айырмачылык болуп жакшыртып кыюуда сөсүз түрдө 2ден көчөт калтырылат.

12.17. Суюлтуу иш-чараларды жүргүзүүнүн негизги максаты-түз, жакшы сөңгөктүү экме токойлорду пайда кылуу үчүн илдетке чалдыккан, начар өнүккөн сөңгөктүү, жай өскөн көчөттөрдү кыюу аркылуу ишке ашырылат. 1 га аянтка 250-300 көчөт калтырылат.

12.18. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иш-чараларын жүргүзүүдө 1 га аянтта 150-200гө жакын калышы талапка ылайык. Мындан ары бак-дарактарда илдеттүү жана зыянга учураган дарактардан тазалоо катарында кыюулар жүргүзүлөт.

Жаңгак жыйнап алуу максатындагы экме токойлор

12.19. Азыркы учурда көп сандагы карыган дарактар (45-60 жаштагы) экме жаңгак токойлору бар, аларда өстүрмө кыюу аз өлчөмдө жүргүзүлүп, же таптакыр жүргүзүлгөн эмес. Өзгөчө жакшы шарттарда өскөн мындай токойлордун абалы азыркы учурда абдан туруксуз, стабилдүү эмес. Көбүнчө, аларда кардан,  шамалдан ж. б. учурларда жыгылышы, жабыр тартышы байкалат. Мындай токойлордо анча чоң эмес ургаалдуулукта суюлтуп кыюуларды  жүргүзүү зарыл, бирок алардын кайталанышы 3-5 жылда болуусу зарыл. Бул кыюулардын негизги принциби – жаңгак жыйнап алуу максатындагы токойлорду түзүү. Бул учурда дарактардын туруктуулары тандалып калтырылат жана алардын атаандаштары өсүмдүктөрдүн жыйноо жолу менен багуу жүргүзүлөт. Азургаалдуулукта кыюуларды кыйылат. Акырындык менен токойду кыюу иштеринин натыйжасында келечекте туруктуу токойдун пайда болушуна өбөлгө түзүлөт. Токойлордо суюлтуп кыюу иштерин жүргүзгөндөн кийин калтырыла турган дарактардын саны экме токойдун абалынан жана өсүү шарттарына көз каранды келип, 1 га аянтка 100дөн 200гө чейин дарак көчөттөрү калтырылат.

Кайың

12.20.Жакшыртып кыюу иштери көчөттөр отургузулгандан 5-6-жылдан кийин акырындык менен жүргүзүлүп, жакшы формадагы көчөттөр калтырылат. Ийне жалбырактуу тукумдагы көчөттөргө жолтоо болгон ошондой эле илдетке чалдыккан, начар өскөн, зыянга учураган, көчөттөр кыйылат.

12.21. Суюлтуу иштерин жүргүзүүдө аянтчада отургузулган беш көчөттүн экөөнү  калтырат. Өстүрмө кыюу иштери кайың жыш өскөн учурда колдонулат..

12.22. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштери дарактардын диаметри 21-40 см ге жетип,  токойдун жыштыгы коюу болгон учурунда жүргүзүлөт.

Терек

12.23. Жакшыртып кыюу. Өзөн токойлорунда жапайы жана экме терек токойлору орун алган. Экме терек токойлорунда жакшыртып кыюу иштери мыкты өскөн дарактардын шактарынын жакшы өсүп өнүгүшү үчүн жүргүзүлөт. 3-5 жаштагы терек токойлорунда тегиз суюлтуу иштеринин ургалдуулугу 15-25 % ды түзөт. 1 га аянттагы тегиз орун алган 400-500 калтырылган дарактардын сөңгөктөрү бутактуу келген учурда алардын сөңгөгүнүн бийиктигинин 1/3 бөлүгүнө чейин буташат. Бадалдар калтырылып, илдетке чалдыккан, начар өскөн, ийри сөңгөктүү теректерди кыйышат.

Жакшыртып кыюу иштери токойдун жыштыгын азайтпоо үчүн 5-7 жылдын аралыгында кайталанат. Терек токойлорунда катарлардын ортосу 2-3 метр аралыкта өтө жыш болсо (6-8 жаштагы куракта) анда ортосундагы бирден катар терек жапырт кыйылат.

12.24. Суюлтуу жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюулары. Мыкты дарактарды өстүрүү максатында бул кыюулар начар ургаалдуулукта (20% га чейин) жүргүзүлөт. Ал эми токойду кыюунун кийинки этабы 5-10 жылдан кийин суюлтуу иштери бош аянтты камсыз кылуу үчүн ал эми көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иштеринде аянттын жыштыгын камсыз кылуу максатында жүргүзүлөт. Бул кыюулар терек токойлорунун топуракты сактоочу жана сууну жөнгө салуучу функцияларын күчөтүүгө багытталат. Кыргыз Республикасынын терек токойлорунда акыркы ирээт жүргүзүлүүчү токойду кыюу иштери токойду калыбына келтирүү максатындагы кыюу иштеринин эрежелери менен аныкталат.

Мисте өсүмдүктөрү

12.25. Жыш өскөн экме мисте токойлорунда 1 га аянтта 500-600төн ашык көчөт отургузулган учурда алардын абалына жараша көчөттөрдүн өсүү шартын эске алуу менен жана түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн өстүрмө кыюу иштерин жүргүзүшөт.

12.26. Кыйыштырып, жакшыртуу иштери жолго коюлбаган экме мисте токойлорунда көчөттөр мөмө байлаган учурдан баштап (12-20 жаш)  суюлтуу иштери жүргүзүлөт. Катары менен өстүрүлгөн мистелердин ортосундагы аралык 3 метрди түзсө, алар үчүн жагымдуу шартты касыз кылуу максатында катарда өскөн мистелердин ортосундагы аралыкты 6 метрге жеткирүү үчүн ортоңку катардагы мистелер жапырт кыйылат. Мындай курактагы мистелерде суюлтуу иштери балталап кыюу жолу менен жүргүзүлөт. 1 га аянтта 150-250гө чейинки мистелер калтырылып, алардын катарларынын ортосундагы аралык 6-7 метрди түзүшү талапка ылайык келет. Биринчи кезекте эркек мистелер, жыш жана начар өскөн мистелер кыйылат. Эркек мистелерди тандап алуу алар гүлдөгөн учурунда жүргүзүлөт. Топтошуп жыш өскөн мистелердин арасындагы ургаачы көчөттөр дагы кйылышы мүмкүн. Мистелерди суюлтуу иштери өсүмдүктөрдө (март айынын аягында – апрелдин башталышында) алар бүчүр байлаган учурда эрте жазда жүргүзүлөт. Калтырылган дүмүрлөрдүн бийиктиги 5-6 см ден ашпоого тийиш.

12.27. Мисте токойлорунда өстүрмө кыюудан кийин 1 гектарда 150-250дөн кем эмес мисте калууга тийиш. Мисте өсүмдүктөрүн жайгаштыруунун оптималдуу схемалары болуп төмөнкүдөй:

жантайыңкылыгы 10оту түзгөн тоо капталдарында – 6х8 метр, 8х8 м, 8х10 метр. Бул 1 га аянтта 120дан  200гө чейин дарактардын орун алышына туура келет;

жантайыңкылыгы 11-20оту тзгөн тоо  капталдарында – 6х6 метр, 6х8 метр 1 га аянтта– 300-200 мистенин өсүшүн камсыз кылат;

жантайыңкылыгы 20отан жогору тоо капталдарда – 4х6 метр жана 6х6 метр 1 га аянтта – 400-300 мистенин өсүшү талапка ылайык.

12.28. Мүмкүнчүлүккө жараша плантациядагы эркек жана ургаачы дарактардын катнашы төмөндөгүдөй 1:5; 1:7ни түзүшү керек.

12.29. Мисте тамыры өтө өнүккөндүгүнө байланыштуу  кодура өсүмдүктөрүнүн өсүшүнө жол бербөө максатында аларды жок кылуу үчүн калтырылган дүмүрлөрдү жулуп салуу жеи химиялык ыкма менен жок кылынат.

12.30. Тегиз аянттарда 5-10 жаштагы мисте дарактарына механикалык жол менен суюлтуу иштерин жүргүзүү сунушталат. Мистенин айрым катарларын алып салуу курч тиштүү 3  соколуу трактордун жардамы менен   жүргүзүлөт. Дүмүрдүн калдыктарынан өсүндүлөрдү пайда кылбоо үчүн  алып салынуучу дүмүрлөрдүн тереңдиги 30-35 см де тереңдикте жүргүзүлөт. Мистелерди механикалык жол менен тазалоо жантайыңкы капталдарда жана чоң аянттарда  (0,5 га көбүрөөк) жакшы өнүккөн топурак кыртышы бар капталдарда жүргүзүлөт.

12.31. Катарлардын ортосундагы аралыкта 7-8 метрге чейин жеткирүү үчүн ортоңку катардагы мистелер жапырт кыйылат. Андан кийин участокто туурасынан 8 метрден кийин визирдик сызыктар салынат. Мындай сызыктарга орнотулуучу мамылар трактористке (30-50 м) аралыкта даана көрүнгөндөй болуп орнотулушу зарыл. Биринчи жолу тракторист жүргүзүлгөн сызык боюнча иштейт.

 Мистелердин дүмүрлөрүн жулуу 4,5-5 метр аралыктан турган тилкелерде жүргүзүлүп, суюлтулбаган тилке менен болгон аралык 2,5-3 метрди түзөт.

12.32. Бир жолку механизациялашкан суюлтууда айдалуучу өсүмдүктөрдүн 60% гана жок кылынат. Калгандары кайталап айдап чыгууда зыянга учурап, биротоло жок кылынат. Аянтчаларда калтырылгандарды суюлтуу кол менен жүргүзүлөт. Бул учурда аянтчада 1-2 кыйла өнүккөн зыянга учурабаган өсүмдүктөр калтырылат.

12.33. Жакшыртуусуз калтырылган суюлтулган мисте өсүмдүктөрүндө дарактардын шактарын нормага койгон (түзөтүүчү) кыюу жүргүзүлөт. Шактын баардык бөлүгүнө жарык жетиштүү болсун үчүн анын шагынын формасын чөйчөкчө түрүндө бутайт. Көбүрөөк бутагандан мисте жабыр тартып калбас үчүн мындай иш-чараларды бир нече ирээт акырындык менен жүрүгзүлөт. Даракты ар бир жолу бутаган учурда 2 же 3 ири бутактар алынат.

12.34. Жакшыртуу максатында суюлтуу иштери жүргүзүлгөндөн кийин түздөн-түз борбордук сөңгөгүндө мистенин сорттук бүчүрлөрүнүнүн  тамыр моюнчасынан  бийиктиги 5-10 см аралыкта окулировкабоюнча атайын иштердин комплекси жана келечектеги дарактын  штамбын формага келтирүү боюнча  (сөңгөктөрдү өсүп бара жаткан жаш чырпыктарынан 50-70 см бийиктикке чейин тазалоо) сунуштарына ылайык шактарын багуу  жүргүзүлөт. Андан ары дакактарды жакшыртуу шактарынын шар формасынын пайда болушуна багытталат.

13. Табигый токойлорунда багуу иретинде кыюулар

Жапайы алма, алыча, долоно жана зараң бак-дарактары

13.1. Мындай токойлордо токойду көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү иш-чаралар жүрүгзүлөт. Токойду кыюунун бул ыкмасы дарактар тегиз, жыш жайгашкан анттарда аткарылат. Тандалып алынган алма жана алча токойлорунда көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү максатындагы кыюу иштери дарактардын ортосундагы аянтты кеңейтүү үчүн жүргүзүлөт. 

Мындай иш-чараларды жүргүзүүдө үстөмдөк кылган дарактар жана токойдун экинчи ярусундагы майда дарактар андага бадалдар биринчи кезекте кыйылат.  Эгерде бул талап аткарылган жумуштун максатына жыштыгы жетишсиз болуп калса, мөмө тукумундагы дарактардан да кыйылат. Дарактар тегиз жайгашпаган шарттарда  тоо капталдарында кыйылат. Алма жана алыча жок болгон жерлерде дарактардын коргоочу, эрозияга каршы туруктуулугун жок кылбоо үчүн кошумча тукумдагы дарактарды кыюуга болбойт. Мөмө берүүчү тукумдагы дарактардын ичинен биринчи кезекте илдетке чалдыккан, куурагандары андан кийин мөмөсүнүн сапаты жана түшүмдүүлүгү начар дарактар кыйылат.

13.2. Жаңгак токойлорунда алма негизинен экинчи ярусту ээлейт. Алма дарактарын өстүрмө кыюуда калтырылган дарактардын өсүп-өнүгүшүнө, мөмө байлашына жакшы шарт түзүү үчүн куурап бараткан, илдетке чалдыккан картайган дарактарды жана мөмө берүүчү дарактарга жолтоо болуп, мөмө байлабай турган тукумдагы дарактар кыйылат. Мөмө берүүчү дарактардын ичинен шактары сөңгөктүн жогорку бөлүгүндө жайгашкан дарактар да кыйылат. Жаңгактан алысыраак орун алган мөмө-жемиш дарактары калтырылат. Дарактарды тандап алуунун ургаалдуулугу дарактардын жыштыгы жана аянты боюнча дарактардын орун алуу мүнөзүнө жараша аныкталат.

13.3. Кыюуга атндалып алынган дарактардан кийинки токойдун I жана II ярусундагы жыштык көп болбошу керек.

Жакшы өнүгүп жаткан алма жана алмуруттун дарактарынын куурап бараткан жана башкаоарга жолтоо болгон бутактарын бутап турушат.

13.4. Дарактарды кыюу жай мезгилинин экинчи жарымында, дарактарда шактарынын жыштыгын, түшүмдүн көлөмүн жана мөмө-жемишинин сапатын аныктоо оңой болгондо жүргүзүлөт, андан тышкары жайкы кыюуларда кыйылуучу дарактардын дүмүрүнөн жаш  бутактарынын жаңырып өсүшүнүн энергиясы төмөндөйт.

13.5. Кыйылган жыгачтарды жана чырпыктарды сөзсүз түрдө кыйылган аянттан чыгарып, аларды сортименттер боюнча штабелдерге, ал эми чырпыктарды үймөктөп, иреттеп жыюу керек. Ташып чыгаруу мүмкүн болбогон учурда ар кандай зыянкечтердин пайда болуусуна жол бербөө үчүн өрт коопсуздук эрежелерине ылайык чырпыктарды өрттөп жиберүүгө болот.

Мисте өсүмдүктөрү

13.6. Табигый мисте дарактары сейрек жайгашкан токойлорго киргендиктен, өстүрмө кыюулар жүргүзүлбөйт.

Кайың

13.7. Кайың токойлору үрөөндөн, дүмүрдөн жана аралаш жол менен өсүп чыгуусу мүмкүн.

13.8. Жакшыртып кыюу. Кайың басымдуулук кылган же аз санда кездешкен ийне жалбырактуу тукумдагы дарактардан турган токойлордо жакшыртып кыюу иштерин аздан жана орто ургалдуулукта жүргүзүп, жакшы өскөн, формасы жакшы дарактар калтырылат.

13.9. Суюлтуп кыюу. Кайың басымдуулук кылган токойлордо жакшы өсүп урук берүүчү, сөңшөктөрү түз дарактардын өсүшүнө шарт түзүү үчүн илдетке чалдыккан, начар өскөн жана жабыр тарткан дарактарды кыюу менен бир калыптагы суюлтуу иштери жүргүзүлөт. Бир дүмүрдөн өнүп чыккандарактарда болгону 3-5тен ашпаган жакшы дарактар калтырылат. Аралаш кайың дарактарында кайыңдын жакшылары ошондой эле ийне жалбырактуу тукумдагы дарактар калтырылат.

13.10. Көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү. Кайың дарактарында көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюлары орточо жана тез ургаалдуулукта жүргүзүлөт же болбосо вегетативдик көбөйүүсүнө шарт түзүлөт.

Терек бак-дарактары

13.11. Жакшыртып кыюу. Бул иш-чара экме токой теректериндегидей ыкма менен жүргүзүлөт.

13.12. Суюлтуу жана көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү кыюулары теректин мыкты дарактарын, ошондой эле башка тукумдагы дарактарга жакшы шарт түзүү үчүн орточо жана күчтүү ургаалдуулукта жүргүзүлөт. Токойду кыюунун мындай ыкмаларын 5-10 жылдын аралыгында токойдун жыштыгын эркин абалдан  төмөндөтпөй жүргүзүшөт.

Ар кандай багыттагы токойлордогу өстүрмө кыюу иштери

13.13. Жыш арча токойлорунда (дарак сымал) жакшыртып кыюу иштери 10-15% ургаалдуулукта кардан сынган, илдетке чалдыккан жана куурап бараткан дарактарды кыюу менен ишке ашырылат. Ушундай принциптин негизинде зеравшан, түркстан, жарым шар сымал арчасынын экме токойлорунда жакшыртуып кыюулар жүргүзүлөт. Токойду өстүрмө кыюунун кайталанышы экме токойлордун абалына жана жыштыгына жараша ишке ашырылат. Кийинки иш-чараларда куурап калган гана арчалар кыйылат.

13.14. Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарындагы токойлордо (Мамлекеттик жаратылыш парктар, Мамлекеттик коруктар, илимий жана тарыхый мааниси бар токойлор жана табигый эстеликтерде) алардын табигый абалын сактоону камсыз кылуу үчүн адамдын токойго тийгизген терс таасирин болтурбоо үчүн токойдо пландуу түрдөгү өстүрмө кыюклар жүргүзүлбөйт. Топурак кыртышын, суу агымын бир калыпта сактоодогу мааниси зор, ошондой эле илимий жана тарыхый маанидеги токой участокторун бөлүп алгандан кийин алардагы же алардын бөлүктөрүндөгү талапка толук жооп бербеген жана кандайдыр бир себептерге байланыштуу табигый абалы начар токойлордо аларды жакшыртуу же көчөттүн өсүшүнө өбөлгө түзүү максатындагы иштер жүргүзүлөт.

13.15. Мамлекеттик коруктарда, Мамлекеттик жаратылыш парктарда, корук участоктордо, токой заказниктерде өстүрмө кыюулар  Кыргыз Республикасынын улуттук илимдер академиясынын токой жана жаңгак өстүрүү институтунун  илимий негиздеги сунушу боюнча жүргүзүлөт.

13.16. Дарыялардын, көлдөрдүн, суу сактагычтардын жана башка суу объектилеринин жээктериндеги токой тилкелериндеги токойду өстүрмө кыюу иштери таза, жогорку жыштыктагы туруктуу, терең тамыр системасы бар дарактарды жана бадалдарды өстүрүүгө багытталат. Мындай дарактар же бадалдар жээктерди бекемдөө менен бирге жер алдындагы суунун запасын толуктоого өбөлгө түзөт. Мында дарактардын ортосундагы жыштык эркин абалдан төмөндөбөшү керек.

13.17. Автомобиль жана темир жолдорго жакын жайгашкан токойдун четиндеги токойдо өстүрмө кыюу иштери туруктуу, көбүнчө аралаш тукумдагы жана ар кандай курактагы токойду түзүүгө багытталат. Ушул максаттарга жетишүү үчүн жаш токойлорду сйрек абалга жеткенге чейин суюлтушат. Ал эми жогорку курактагы токойлордо өстүрмө кыюу иштери азыраак жана орточо ургаалдуулукта куурап калган, илдетке чалдыккан, жабыр тарткан дарактарды кыюу аркылуу ишке ашырылат. Зарыл болгон учурларда кошумча көчөт отургузуу иштери жүргүзүлмөкчү.

13.18. Кыргыз Республикасынын кызыл китебине киргизилген илимий жана тарыхый баалуулугу бар реликттик жана эндемикалык тукумдагы токойлордо кыюуга тыюу салынат.

14. Токойду өстүрмө кыюунун башка түрлөрү

14.1.  Токойсуз аймактарынын чектери боюнча токойлордун четтерин багып-өстүрүү  Кыргызстанда “жарым-жартылай жабык” болушу керек - шамал үчүн жеткиликтүү, б. а. аларды түзүүчү дарактар ылдый түшкөн шактарга ээ болууга тийиш, илдетке чалдыкпаган жана тилкелеринде жыштыгы эркин болушу керек. Токойдун четтериндеги тилкелерди жазылыгы  2,5 метрге чейин, ал эми токой ичинде (токойдогу ачык жер, көлмөлөр жагынан) – 5-10 м түзүшөт. Токойдун четтерин сейрек учураган майда токой менен шамалга туруктуу тукумдагы дарактары түзөт. Бул максатка жетүү үчүн жаш дарактарда токойдун четтериндеги тилкелерди өстүрмө кыюлар учурунда эркин жыштыгына чейин суюлтушат. Калыптанып түзүлгөн токой четтеринде тамыры менен туруп куураган  жана фауталуу дарактар кыйылат.

14.2. Токойдогу  майда дарактарды багып-өстүрүү. Майда токой жыштыгына, интенсивдүү өсүшүнө жараша бак-дарактарга оң же терс таасирин көрсөтөт. Майда токойдун оң таасири – топуракты эрозиядан алдын ала коргоо, аны катып калуудан жана чым менен басып калуудан сактоо болуп эсептелет. Майда токойдун терс таасири – ал өтө тез өсүшүндө негизги породаны басып калуу учурунда айрыкча жаш дарактарга залакасын тийгизет. Аткарган ролуна жараша майда токойду сактап калышат, суюлтушат же толугу менен кыйып салышат.

14.3. Жаш дарактарда жакшыртып кыюуларды жүргүзүүдө негизги тукумдагы дарактарда багып-өстүрүү тартибинде майда токойду мезгил-мезгили менен жарым-жартылай кыйышат. Аймактын тегизирээк участокторунда же эрозияга дуушарланбаган жантык капталдарда калыптанган бак-дарактарда майда токойду багып-өстүрүүнү  мезгил-мезгили менен аны жашартуу (дүмүргө отургузуу) жолу менен бүткүл аянты боюнча жүргүзүлөт. Эрозияга дуушарланган капталдарда майда токойду жашартууну капталдардын туурасынан тилкелер менен  жүзөгө ашырышат.

14.4. Туруксуз кыртышы (эшилүү, жер көчкү) менен капталдарындагы  дарактардын ачык жерлеринде жана “терезелеринде” токойдун коргоочу касиеттерин төмөндөтпөө үчүн майда токойлорду кыйбай, бадалдардагы бутактарынын бир бөлүгүн (кургак, карыган, илдеттүүлөр ж. б.) гана алып салышат.

14.5. Өсүүчү бак-дарактарда өстүрмө кыюуда мөмө берүүчүлөрдү (карагат, бөрү карагат ж. б.) бошотуу максатында мөмө бербөөчү бадалдарды жарым-жартылай кыйышат. Мөмө берүүчү бадалдардын куртиналарында илдеттүү, зыянга учураган жана куурап  баштаган карыган сабактарын гана кыйышат. Уруктуу участокторунда, экинчи ярус болгон учурда, негизги породаларынын мөмө берүүсүн күчөтүү жана жердин үстүнөн мөмө-жемиш чогултуунун мыкты шарттарын түзүү максатында майда токой жарым-жартылай кыйылат. Майда токойду кыюуну өстүрмө кыюунун кезектеги жолу менен айкалыштырышат.

14.6. Токой парктарында пайдалуу курт-кумурскаларды жана куштарды тартуу үчүн чоң ролду ойногон бадалдардын гүлдөөчү жана мөмө берүүчү түрлөрүн сактоого өзгөчө көңүл бурулат .

14.7. Бадал токойлорунда жашартуу кыюулар

Бадал токойлорун жашартуу төмөнкүдөй бадал тукумдарына жайылтылат: караган, табылгы, кизильник, бересклет (аюукарагат), шилби жана бадал талы.

Бадал токойлордо тиктиги 35° жогору бардык экспозициялардын капталдарында кыюуларга тыюу салынат.

Бадалдарда жапырт кыюуларга тыюу салынат. Суюлтулган бадалдарда куурап калган карыган бадалдар гана алып салынат.

Бадалдардын топтук жайгашуусу менен калың  бадалдарда жаш бутактарын калтыруу менен топтогу жалпы санынын 25-30% кыйылат.

Бадалдардын абалына жараша кыюу 4-5 жылдан кийин  кайталанат.

Бадал өсүмдүктөрдө тандап кыюунун ченемдери

15. Дарактардын бутактарын бутоо (жакшыртуулар)

15.1. Бутактарды бутоо жаңгак-мөмө токойлорунун сапатын жакшыртат, ишке жарамдуу жыгачтын жана мөмө-жемиштин чыгышын көбөйтөт. Бутактарды бутоо токойду өстүрмө кыюулары менен бирге жүргүзүлөт, ошондой эле, зарылдыгына жараша, өзгөчө жаңгак-мөмө токойлорунун экме токойлорунда, жазы жана майда жалбырактуу тукумдагы токой өсүмдүктөрүндө (майда жалбырактуу кара жыгач, терек, ак чечек жана башка) жүргүзүлөт.

15.2. Бутактарды бутоо зарылдыгына жараша жүргүзүлөт. Мында жансыз бутактары, ошондой эле жогорку чүмбөттүндөгү 1 га жерге карата 400-500 жалбырактуу мыкты дарактардын бир-эки жандуу көлөкөдөгү жана өсүшүндө начарлаган  бутакчалары буталат, ал эми грек жаңгагында – кыюулар аянты боюнча бирдей жайгаштырылган 100-120 дарактын бутактары буталат .

15.3. Бутактарды бутоо сөңгөктүн кабыгынын үстүнкү бети менен бирдей деңгээлде жасалат. Жыгачтын түшүрүлүшүн жана кабыгынын жаракат болушунун алдын алуу үчүн бутактарды эки этап менен араалашат. Адегенде астынан араалашат, андан кийин үстүнөн араалап, ири бутактарын башында сөңгөгүнөн 3-5 см аралыкта, ал эми калган дүмүрүн андан кийин сөңгөгү менен бирдей деңгээлде араалашат. Арааланган жерин бакча вары, креозот менен майлашат же май боёк менен боёп салышат. Бутактарды бутоо үчүн эң жакшы убакыт эрте жаз, дарактарда шире жүрүү башталганга чейинки убакыт болуп эсептелет. Жайдын аягында, токойго мите козу карындарынын спораларын   массалык чачылышы болуп турган мезгилде бутактарды бутоо иштери жүргүзүлбөшү керек. Аларды ишке ашыруу мүмкүн болбогон учурда дароо бутоо жүргүзүү иштеринен кийин өрттөлөт.

16. Өнөр жай плантацияларындагы кыюулар

16.1. Жаңы жылдык балатыларды, жыгач өндүрүп алуу жана башка сортименттерди алуу максатындагы түрдүү дарактар породаларынан өнөр жай плантацияларын түзүүдө техникалык жетилгендикке же белгилүү бир сортименттерге жеткенде аларда жапырт кыюуларга жол берилет.

17. Токойду калыптандырып кыюу

17.1. Токойду калыптандырып кыюуп (мындан ары - ТКК) жетилген жана картайган дарактардан турган токойлордогу дарактардын өсүүсү токтоп, алардын айлана чөйрөнү коргоо касиеттери төмөндөп жана көзөмөлгө алуу экономикалык жактан пайдасыз болгон учурда, токойду табигый жол менен калыбына келтирүү иштери жүргүзүлөт.

17.2. Кыюулардын ыкмалары, токойдун кыйылчу жеринин өлчөмдөрү, ТКК ургаалдуулугу жана кайталаныш мөөнөттөрү токойдун тибине, негизги породалардын биологиялык касиеттерине, дарактарынын курамына жана түзүмүнө, токой дарактарынын жыштыгына, токойдун өсүү шарттарына жана мүнөзүнө жараша белгиленет.

17.3. токойду кыюунун тандап алуу ыкмасы, токойду калыбына келүүсүнө жана көчөттөрдүн сакталышына багытталган милдеттер менен аныкталат.

17.4. Токойду калыбына келтирип кыюуларды жүргүзүү ыкмасы боюнча топтук-тандалма, акырындык менен жана комплекстүү кыюу болуп бөлүнөт.

17.5. Токойду калыбына келтирип кыюуларды жүргүзүүдө дарактар тукумдарынын биологиялык өзгөчөлүктөрүн, токойлордун корголуу категориясын жана даракттардын абалын эске алуу зарыл.

Карагай дарактары

17.6. Карагай дарактарында капталдардын тиктигине, экспозициясына, токойду калыбына келтирүү абалына, ийгиликтүүлүгүнө жараша акырындык менен, топтук-тандалма жана комплекстүү кыюулар жүргүзүлөт.

17.7. Акырындык менен кыюу 20º га чейин тик түндүк экспозициянын капталдарында өсүүчү бир тектүү дарактарда жүргүзүлөт.

Жыш дарактарда үч ыкмалуу акырындык менен кыюу жүргүзүлөт.

Биринчи ыкмада эркин жыштыкка чейин азайтуу менен  запасынын 20-30%ы кыйылат. Экинчи ыкма 20 жылдан кийин сейрек жыштыкка чейин азайтылганда запасынын 30-40%ын кыюу ургаалдуулугу менен токой чүмбөтү астында канааттандырарлык жаңылануу пайда болгон шартта башталат. Үчүнчү, акыркы ыкма өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөр жетишерлик санда болгондо 20 жылдан кийин жүргүзүлөт. Акыркы ыкмада энелик дарак толук алып салынат. Токой чүмбөтүнүн астында жаш өнүмдөрдүн саны жетишсиз болгондо табигый калыбына келтирүүгө көмөк көрсөтүү чаралары жүргүзүлөт, ал эми кыюу узагыраак мөөнөткө калтырылат.

Карагай токойлордо салыштырмалуу тегизделген (плато сымал) участокторунда жана тиктиги 20о    чейин капталдарда эркин жыштыгы учурунда дарактар эки ыкмалуу акырындык менен кыйылышы мүмкүн. Биринчи ымасында запасынын 20-40% кыйылат жана жыштыгы сейрекке чейин азайат. Экинчи, акыркы ыкмасы 25 жылдан кийин токой чүмбөтүнүн астында ийне жалбырактуу породаларынын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрүнүн жетиштүү саны (1-2 миң даана) болгондо жүргүзүлөт. Канааттандырарлык эмес кайра жаңыланууда токой өсүмдүктөрү түзүлөт же табигый кайра жаңыланууга көмөк көрсөтүү боюнча иш-чаралар өткөрүлөт, ал эми кыюунун экинчи ыкмасы 10-15 жылга жылдырылат.

Дарактын жыштыгы сейрек  учурунда кыюуга аянты боюнча бирдей жайгашкан саны 1 га жерге карата 2-3 миң даанада бийиктиги 0,7 м кем эмес жакшы өнүккөн шактары менен тянь-шань карагайынын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрү болгондо гана дайындалат. Жок болгондо же сейрек жаш көчөттөр бар болгон учурда тянь-шань карагайынын токой өсүмдүктөрү алдын ала тигилет. Токой өсүмдүктөрү 0,5-1,0 м бийиктикке жеткенден кийин токойдун үстүңкү чүмбөтү эки ыкмалуу кыюу менен 10 жылдык кезектүүлүгүндө толугу менен алып салынат .

Жыштыгы эркин жана жогору эки ярустуу карагай  дарактарында экинчи ярустагы дарактарды  сактап калуунун эсебинен жаңы дарактарды түзүү максатында акырындык менен кыюулар жүргүзүлөт. Кыюунун биринчи ыкмасында биринчи ярустун  запасынын 50% кыйылат. 20-25 жылдан кийин жүргүзүлгөн кыюунун экинчи ыкмасында биринчи ярустун бардык калган дарактары кыйылат.

18.8.Топтук-тандалма кыюулары түндүк экспозицияларынын тиктиги 30о  чейин капталдарында, эреже катары, жаш өнүмдөрдү топтук жайгашуусу менен дарактарында жүргүзүлөт. Чөп өсүмдүктөрү начар өнүккөн жетишсиз кыртыш нымдуулук типтеги токойлордо дарактарды тандоо майда топтор менен жүргүзүлөт. Топтук-тандалма кыюуларды жүргүзүүдө негизги породанын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрүнүн куртиналары жайгашкан жерлерде 1 гектарда диаметри 25-30 м болгон 3-4 “терезе” салынат. Өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш дарактар топторунун саны жетишсиз болгондо же такыр жок болгондо  жарык “терезелерде” табигый калыбына келүүгө көмөк көрсөтүү боюнча иш-чаралар жүргүзүлөт же аянты боюнча аларды бирдей жайгаштыруу менен өсүмдүктөр түзүлөт.

Капталдарда “терезелер” формасы горизонталдары боюнча капталдын туурасынан созулуңку эллипс түрүндө кабыл алынат. Өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрү менен жарык “терезелер” бар болгондо кыюу жаш өнүмдөр топторунун ортосунан периферияга карай башталат. Дарактарды жыгуу кол тийбеген токой тарапка жүргүзүлөт.

Биринчи ыкмада кыюунун ургаалдуулугу бак-дарактын жалпы запасынын 15-20%ынан ашпоого тийиш. Акыркы кыюудан 10-15 жыл өткөндөн кийин “терезелеринде” өсүп кетүүгө жөндөмдүү карагайдын жаш өнүмдөрү болгондо, адатта урук берген жылдан кийин “терезелеринде” калган дарактар кыйылат жана алардын айланасындагы 10-20 метр жазылыктагы тилкеде 60-70% дарактар кыйылат. Ушуну менен жаңыдан суюлтулган токой чүмбөтү астындагы кодуранын пайда болушу үчүн шарт түзүлөт. Кыюу жаш өнүмдөрүнүн айрым топтору өз чектери менен бириккенге чейин жана ар түрдүү жаштагы бак-дарактарды түзгөнгө чейин кайталанат. Жаңылануунун жүрүшүнө жараша токойдун коргоочу функцияларын сактоо зарылчылыгын эске алуу менен кыюунун бүткүл мезгили, эреже катары, 50-70 жыл бою улантылат.

18.9. Комплекстүү кыюу табигый карагай токойлордо бир участокто токойду өстүрмө кыюу жана токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу  максатына жетишүүгө мүмкүндүк берет.

Комплекстүү кыюу карагайдын табигый ар түрдүү жаштагы дарактарында бир эле участокто жетилген жана ашыкча жетилген дарактар, ошондой эле экинчи ярусту түзүүчү жаш дарактар болгон учурда жүргүзүлөт.

Жаш дарактардын тобуна кийлигишүү шактары жайылып өсө баштаганда башталат. Ар кандай токой өсүүчү шарттарда деңиз денгээлинен бийиктигине жана капталдын экспозициясына жараша жаш дарактардын тобунда жыш болуу ар түрдүү жашында болот, ошондуктан кыюуну дайындоодогу критерий топтогу дарактардын абалы жана орточо диаметри болушу тийиш.

Эгерде бак-дарактардын биринчи ярусу токойду калыбына келтирүү кыюусунун параметрлерине жетсе, ал эми экинчи ярус топ ичинде эркин жана коюу жыштыктуу жаш дарактардын тобу түрүндө болсо, жаш дарактар аянттарга тобу менен жайгашкан учурда комплекстүү кыюу дайындалат. Экинчи ярус топ ичиндеги эркин жана коюу жыштыктагы (70% жана андан жогору) жаш дарактар топторунан турат, ал эми дарактардын орточо диаметри 10 см жана андан жогору болот. Биринчи ярустан бошогон жерлер болгон жаш дарактардын өсүшүнө жана өнүгүшүнө, ошондой эле андан ары кодуранын пайда болушуна ыңгайлуу болгондой эсеп менен дарактар тандалат.

Мындай ачык жерлердин диаметри 15 метрден 30 метрге чейин болушу мүмкүн. 1 гектарда 2-3 “терезенин” болушуна жол берилет.  Жаш дарактары бар болгон “терезелерди” кеңейтүү аянтындагы алардын саны  жана жарыктын керектиги менен жөнгө салынат. Жалпы кыйылуучу аянт 0.2 гектардан ашпоого тийиш.

Жаш дарактар топторунда калган өсүмдүктөр жарыкка жана азыктануу аянтына тартыштыгына дуушар болбосун деп биринчи кезекте өсүшүндө артта калган, илдеттүү, жабыркаган, андан кийин атаандаш дарактар алып салынат. Топтордогу кийлигишүүгө запастын 40%на чейин гана жол берилет, бирок мында жыштыгы эркин аз болбоого тийиш.

Комплестүү кыюу бак-дарактардын биринчи ярусу негизги пайдалануу кыюусунун параметлерине жеткен жана чүмбөттүн жыштыгы эркин болгон (51-70%), ал эми экинчи ярус жаш дарактар түрүндө экинчи ярустун сейрек жыштыгы (30% жана жогору) менен бардык дарактар боюнча бирден, 2-3 өсүмдүк топтордон  бирдей жайгаштырылган шартта, аянттар боюнчажаш өнүмдөр бирдей жайгашкан учурда бак-дарактарда жүргүзүлөт.

Биринчи ярустан бүткүл аянттан бирдей запасы боюнча 30%дан ашык эмес дарактар алып салынат. Экинчи ярустан биринчи кезекте фауталуу жана куураган дарактар алынат, андан кийин сөңгөктүн диаметринин 1/3инен аз узундуктагы жыгачтын баштары бар дарактар, бир капталдуу жыгач башы менен дарактар кыюуга дайындалат.

18.10. Кыюу учурунда кодуранын пайда болушун, чарбалык жактан баалуу породаларынын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрдүн жана жаш дарактардын  максималдуу санын  сактоону камсыз кылуучу жумуштардын технологиясы колдонулууга тийиш.

Токойду калыбына келтирүү боюнча иш-чаралар

18.11. Токойду калыбына келтирүү боюнча иш-чаралар токойдун кыйылчу жерин  бөлүүдө токой чарбалык баалуу породалар менен токойду алдын ала калыбына келтирүүнү камсыздоо үчүн ар бир кыйылчу жери боюнча токой өсүмдүктөрүнүн өсүү шарттарын жана дарактар породаларын токойчулук өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен белгилениши зарыл.

18.12. Токойду калыбына келтирүү ыкмалары жана аны жүргүзүүнү камсыз кылуучу чаралары (жаш өнүмдөрү сактоо, табигый калыбына келүүсүнө көмөк көрсөтүү чаралары, токой өсүмдүктөрү), ошондой эле кыюуларда эрозиянын алдын алуу боюнча иш-чараларытокой кыюу билетинде көрсөтүлөт жана кыйылган жерлерди текшерүүдө такталат.

18.13. Токой кыюу билетине схемалык чийме кошо тиркелет, анда токойдун кыйылчу жерин  бөлүүдө белгиленген жана сактоого жаткан өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөр,  жаш дарактар жана экинчи ярус чийилет.

18.14. Токойдун кыйылчу жерлеринде токойдун 70%дан кем эмес өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш муунунун сакталышын камсыз кылуусу тийиш. Токойдун кыйылчу жерин  бөлүүдө саноо жана белги салуу менен бирге өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрдү эске алуу зарыл. Жаш өнүмдөрү жана жаш дарактары сакталууга тийиш болгон токойдун ар бир кыюуга бөлүнгөн жерине токой кыюу билетинде 1 гектарга карата аянты жана алардын саны, ошондой элежаш өнүмдөрдүн жана жаш дарактардынсакталышынын эң аз пайызы көрсөтүлөт.

18.15. Ийне жалбырактуу породалардын жаш өнүмдөрүнүн өсүп кетүүгө  жөндөмдүүлүгүнүн көрсөткүчү катары төмөнкү белгилердин жыйындысы саналат: бутактарынын жетишерлик коюу ийне жалбырактуулугу, ийне жалбырагынын ачык-жашыл түсү, бийиктигине жакшы өсүш, бийиктиги 1 м жаш өнүмүндө - симметриялык дарак башынын узундугу сөңгөгүнүн жарымынан кем эмес болушу керек.

18.16. Ийне жалбырактуу породалардын өсүп кетүүгө жөндөмдүү эмес жаш өнүмдөрү дарак башынын чатыр сымал формасына, бийиктиги боюнча начар өсүшүнө (3 см ден аз), начар ийне жалбырактуулугуна, мала-жашыл же сары түстөгү ийнелерине ээ.

18.17. Жаш өнүмдөрүн эсеп алуу колдонуудагы нускамага ылайык жүргүзүлөт. Токой чарбалык баалуу породалардын өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрү гана эсепке алынат, алар  бийиктиги боюнча үч топко бөлүнөт: майда –50 см ге чейин, орто – 51ден 100 см ге чейин, ири – 1 м ден көп.

18.18. Бардык жыгач даярдоочу операциялардан жана кыюу жерлерин тазалоодон кийин жаш өнүмдөрдү кайрадан эсепке алуу токойдун кыйылчу жерин  бөлүүдөгү ыкма менен жүргүзүлөт. Эсептөөнүн натыйжалары боюнча акты түзүлөт, анда жаш өнүмдөрүнүн сакталышынын саны жана пайызы, алардын абалынын жалпы мүнөздөмөсү жана аянт  боюнча жайгашуусу, ошондой эле табигый калыбына келтирүүгө көмөктөшүү боюнча иш-чараларды же токой өстүрүү иш-чараларды  өткөрүү  зарылдыгы көрсөтүлөт.

18.19. Кыюунун кезектеги ыкмасынан кийин жыгач даярдоочу тарабынан  сакталып калган жаш өнүмдөрдү кыркынды калдыктарынан, чөптөн жана майда токойдон бошотуу жолу менен багып-кароо жүргүзүлөт. Сынган жана өтө жабыркаган жаш өнүм кыйылып, кыркынды калдыктары менен бирге алып салынууга тийиш, ал эми жалбырактуу породалардын жаш чырпыгы дүмүргө отургузулат.

18.20. Токойду калыбына келтирүүчү иш-чараларды долбоорлоодо төмөнкү эрежелерди жетекчиликке алуу зарыл: эгерде кыюудан кийин аянты боюнча бирдей жайгашкан өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрүнун төмөнкүдөй саны сакталса, карагай токойлорундаучастоктор калыбына келген  болуп эсептелет: 1 гектарда майда – 3 миңден ашык даана, орто – 1,5 миң даана жана ири – кеминде 1 миң даана; эгерде токойдун кыйылчу  жеринде өсүп кетүүгө жөндөмдүү жаш өнүмдөрүнүнжетишсиз саны сакталса же бул жаш өнүмдөрүнүн арасында токойдогу ачык жерлеринин саны кыйла көп болсо, айрым өсүмдүктөрүн тигүүнү жүргүзүү же табигый калыбына келтирүүгө көмөктөшүү талап кылынат;эки жыл ичинде табигый калыбына келбеген же андан аркы калыбына келтирүү үчүн канааттандырарлыксыз шарттары менен мүнөздөлгөн  кыйылуулар чарбалык баалуу породалары менен кыюудан кийин 1-2 жылдан кеч эмес тигилиши керек.

19. Тандалма санитардык кыюулар

19.1. Тандалма санитардык кыюулар (ТСК) бак-дарактарды оңдоо жана илдеттерден алдын алуу же сөңгөктүк зыянкечтердин очокторун жана коркунучтуу жугуштуу ооруларды жоюу  максатында жүргүзүлөт. Тандалма санитардык кыюулар өз алдынча иш-чаралар катары учурдагы же эмдиги жылы багуу иретинде кыюулар менен бирге жүргүзүлүүгө  мүмкүн болбогон учурларда дайындалышат.

19.2. Тандалма санитардык кыюулар токойлордун начарланышына, бүтүндүгүн бузууга, өнүмдүүлүгүн азайтууга жана максаттуу функцияларынын бузулушуна алып келбеши керек.

19.3. Тандалма санитардык кыюуларданкийин бак-дарактардын жыштыгы бак-дарактарды кыюу жүргүзүлгөндөн кийин алардын максаттуу багытына тийиштүү функцияларын аткарууга жөндөмдүүлүгү камсыз кылынган чектик чоңдуктарынан төмөн болбоого тийиш.

19.4. Мамлекеттик коруктарда, токой участокторунда, жаратылыш эстеликтеринде, Мамлекеттик жаратылыш парктарында, өзгөчө баалуу токой массивдеринде санитардык кыюуларды жүргүзүү ӨКЖА жөнүндө жоболордо каралса,  учурдагы патологиялык бөлүнүп түшүүлөр жогору болгон учурларда гана дайындалат. ӨКЖА чегинде тандалма санитардык кыюуларды жүргүзүүгө Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине киргизилген сейрек кездешүүчү жана жоголуп бараткан өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын түрлөрүнүн популяцияларынын сактоо жана ӨКЖА чектеринде турган башка коргоо объекттерин сактоо шарттарында гана жол берилет. Көрсөтүлгөн корголуу категорияларында тандалма санитардык кыюуларын жүргүзүү айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдары менен макулдашылат.

19.5. Тандалма санитардык кыюуну жүргүзүүдө дарактарда фауталуу жана тамыры менен туруп куураган дарактарды алып салуу менен бирге көңдөйлүү, шактарынын жана сөңгөгүнүн сейрек кездешүүчү декоративдүү касиеттери менен дарактарды, ал эми жаңгак бак-дарактарында – патологиясы  бар болсо да, бирок сөңгөктүк зыянкечтерди же коркунучтуу жугуштуу ооруларды жайылтуу булагы катары коркунучу жок болгон жакшы генетикалык жана формалык сапаттарга ээ болгон дарактар калтырылат.

19.6. Тандалма санитардык кыюуга тандоодо дарактарды  абалына баа берүү Кыргыз Республикасынын токойлорунда “Дарактардын абалынын категорияларынын шкаласына”ылайык (№10 тиркеме) алардын шактарынын (коюлугу жана суюктугу, ийненин жана жалбырагынын түсү,кургак бутактарынын болушу жана үлүшү), сөңгөгүнүн мүнөздөмөсү, зыянкечтер жана илдеттер, өрт жана башка жагымсыз таасир этүүчү факторлор менен бузулуу белгилеринин камтыган белгилеринин комплекси боюнча Санитардык эрежелерге (2003-ж.) ылайык жүргүзүлөт. Биринчи кезекте сөңгөктүк зыянкечтерди жана ооруларды козгогучтарды жайылтуу булагы катары кызмат кылган дарактар кыйылат.

19.7. Жаңгак бак-дарактарында,өзүнүн санитардык абалы боюнча III-IV абал категориясына кирсе, уюлдары менен грек жаңгагын санитардык кыюуга жол берилет. Мындай учурда мындай дарактарды бөлүү токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик орган түзгөн атайын комиссия тарабынан жүргүзүлөт.

19.8. Дарактар өрт, шамал, жаан, өнөр жай калдыктары жана алардын туруктуулугун кайталанбас төмөндөшүнө жана жашоо жөндөмдүүлүгүн жоготууга алып келиши  мүмкүн   башка күчтүү таасир этүүчү факторлор менен зыянга учураганда  өтө начарланган, кургап бара жаткан жана тамыры менен туруп куураган дарактарды тандап алууну алар массалык түрдө сөңгөктүк зыянкечтер менен жайланышып калышканча жана чиригенче  жүзөгө ашыруу керек.

19.9. Токойдун кыйылчу жерин тандалма санитардык кыюуга натуралай бөлүү бөлүнгөн жеринин чектеринде же анын санитардык кыюуну талап кылган бөлүгүндө ишке ашырылат. Кыюуга тандоо, белги салуу жана номерлөө токойчунун түздөн-түз жетекчилиги астында жүргүзүлөт. Тандалма санитардык кыюу жүргүзүүдө белги салынбаган дарактарды кыюуга тыюу салынат.

19.10. Тандалма санитардык кыюуга бөлүү токой күтүүнүн, токой патологиялык мониторингдин, токой патологиялык изилдөөлөрдүн жана белгиленген тартипте бекитилген санитардык-ден соолукту чыңдоочу иш-чараларын  (№9 тиркеме) өткөрүү пландарынын  маалыматтарынын негизинде КР УИАнын Токой жана жаңгак институтунун өкүлдөрү менен макулдашуу боюнча токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын  жетекчиси тарабынан уруксат берилет.

20. Жапырт санитардык кыюулар

20.1. Жапырт санитардык кыюулар (ЖСК)  алардын жашоо жөндөмдүүлүгүн кайталанбас жоготууга алып келген жагымсыз факторлорунун күчтүү таасирин натыйжасында (өрт, дарактардын зыянкечтер менен массалык жабыркашы, илдеттер, шамал жана кардан, техногендик мүнөздөгү  авариялык чыгындылардан ж. б. жабыркоо)  биологиялык туруктуулугун жоготкон дарактарда  жүргүзүлөт.

20.2. Эгерде дарактар 0,1 гектардан чоң аянтта кыйылса, санитардык кыюу туташ деп саналат.

20.3. Туташ санитардык кыюу тандалма санитардык кыюу менен даракты оңдоого мүмкүн болбогон учурларда дарактардын курагына карабастан дайындалат.

20.4. Дарактын өзүнүн функцияларын толугу менен жоготуу, коркунучтуу зыянкечтеринин жана илдеттердин массалык көбөйүү жана жайылуу очокторунун пайда болушу жапырт санитардык кыюуну дайындоо үчүн критерийлер болуп саналат.

20.5. Мамлекеттик коруктарда, заказниктерде, жаратылыш эстеликтеринде жана Мамлекеттик жаратылыш парктарында, өзгөчө баалуу токой массивдеринде, анын ичинде жаңгак жана пихта дарактарында жапырт санитардык кыюулар өзгөчө учурларда гана дайындалат: зыянкечтердин жана илдеттердин коркунучтуу түрлөрүнүн массалык очокторунун пайда болуусунда же пайда болуу жана жайылуунун реалдуу коркунучунда; эгерде аларды жүргүзүү ӨКЖА жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында жана алар жөнүндө жоболордо каралса, өрт кырсыгы, өнөр жай калдыктары ж. б. натыйжасында дарактар кыйраган учурда. Көрсөтүлгөн корголуу категорияларында тандалма санитардык кыюуларын жүргүзүү айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдары менен макулдашылат. Эгерде жапырт санитардык кыюуну жүргүзүү ӨКЖА жөнүндө жоболордо каралбаса, аларга КР УИАнын Токой жана жаңгак институтунун жана айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдарынын адистери жүргүзүп жаткан атайын текшерүүлөрдүн натыйжаларынын негизинде гана жол берилет.

20.6. Суу менен жабдуучу булактардын санитардык коргоо зонасындагы биринчи жана экинчи тилкедеги, жолдорду бойлой коргоочу тилкедеги  токойлорунда туташ санитардык кыюулар өрт кырсыгы, өнөр жай калдыктары ж. б. натыйжасында дарактар кыйраган, учурдагы бөлүнүп түшүүнүн, шамалдан дарактардын туташ кулашынын массалык болушу, илдеттердин, сөңгөктүк зыянкечтердин очоктору массалык өөрчүшү учурларында дайындалат .

20.7. Жапырт санитардык кыюу жүргүзүүнүн мөөнөттөрүн жана технологиясын зыянкечтердин жана илдеттердин негизги түрлөрүнүн биологиясы, бак-дарактын токойчулук мүнөздөмөсү, анын табигый калыбына келтирүү менен  камсыздалышы, бак-дарактардын өсүү шарты жана функционалдык багыты, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине киргизилген сейрек кездешүүчү жана жок болуп бараткан түрлөрүнүн сактоо талаптары менен байланыштырышат.

20.8. Коркунучтуу зыянкечтеринин жана жугуштуу илдеттердин очоктору болгондо кыюудан кийин аларды локализациялоо боюнча кошумча чаралар көрүлөт.

20.9. Туташ санитардык кыюуларга алынган чектеш дарактарда “Кыргыз Республикасынын токойлорунда санитардык эрежелерине” ылайык алардын санитардык жана токой патологиялык абалына токой патологиялык мониторинг жүргүзүү менен, зарыл болсо, ал жерде сөңгөктүк зыянкечтер жана илдеттер менен жаңы жайланып калган дарактарды тандоо жүргүзүлөт,  ошондой эле калдыктардан тазалоо жүзөгө ашырылат.

20.10. Жапырт санитардык кыюуларга Кыргыз Республикасынын токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик орган уруксат берет.

20.11. Жапырт санитардык кыюуга белгиленген дарактар токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын жетекчисинин буйругу менен дайындалган атайын комиссия тарабынан алдын ала текшерилиши керек. Комиссиянын курамына төмөнкүлөр кирет: токой чарбасынын башкы токойчусу, токойчу, токойду коргоо жана сактоо боюнча инженери, айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдарынын адиси, жана зарыл болгондо башка адистер.

20.12. Комиссия ордуна келип туташ санитардык кыюуга дайындоонун максатка ылайыктуулугун аныктайт жана учурдагы (деталдуу) токой патологиялык изилдөөнүн материалдарын текшерет же аны өткөрүүдө катышат. Токой күтүү тарабынан туташ санитардык кыюуга  белгиленген токойдун участоктору милдеттүү текшерүүнү жана комиссиянын корутундусун талап кылбайт.

20.13. Жапырт санитардык кыюуга тийиштүү болгон бузулган же зыянга учураган дарактарды изилдөөдө ар бир участокто алардын абалын мүнөздөө үчүн (учурдагы токой патологиялык изилдөөнүн сапатын текшерүүдө) сынамык аянттары коюлат, аларда абалдын категориялары боюнча дарактарды саноо жүргүзүшөт. Сынамыктардын жалпы аянты  изилденип жаткан 100 га чейин  участоктун баардык аянтынан 2%кем эмес, ал эми 100 га ашык аянтынан – 0,5% кем эмес болууга тийиш.

20.14. Жапырт санитардык кыюуга тийиштүү болгон дарактарды изилдөөдө  токой патологиялык изилдөөдө жана токой күтүүдө кабыл алынган маршруттук (ленталык) тегеректик жана башка сынамык аянттары пайдаланылат.

20.15. Жапырт санитардык кыюуларга уруксат алуу үчүн токой мекемелер жана жаратылыш парктары токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик органга төмөнкүдөй документтерди берүүгө милдеттүү:

- жапырт санитардык кыюуга белгиленген бак-дарактарды комиссия тарабынан эркин формада түзүлгөн текшерүү же изилдөө актысы;

- жапырт санитардык кыюуну талап кылган  дарактардын жыйынды ведомосту (№11 тиркеме);

- жапырт санитардык кыюуга белгиленген участогунда бөлүнгөн жерлерди  жана алардын аянтын көрсөтүү менен планшеттерден көчүрмө алуу.

-  КР УИАнын Токой жана жаңгак институтунун  жапырт санитардык кыюуну  жүргүзүүнүн максатка ылайыктуулугу жөнүндө илимий корутундусу.

Аталган документтерден тышкары, айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдарынын макулдашуусу берилет.

20.16. Жапырт санитардык кыюуга белгиленген дарактарды комиссия тарабынан текшерүү же изилдөө актысында төмөнкүлөр көрсөтүлүүгө тийиш: токойлордун тобу, токойлордун корголуу категориясы, бак-дарактарды таксациялык мүнөздөмөсү, алардын зыянга учурашынын себеби (дарактар илдеттер менен жабыркашы, сөңгөктүк зыянкечтер жана ж. б. менен жайланышы), жапырт санитардык кыюунун зарылдыгын негиздөө, анын мөөнөттөрү жана технологиясы, токойду андан аркы калыбына келтирүүнү камсыз кылуу боюнча сунуш кылынган чаралар жана чектеш бак-дарактарды зыянга учуроодон же бузулуудан алдын алуу үчүн зарыл иш-чаралар. Актка комиссиянын бардык мүчөлөрү, ал эми ага тиркелген материалдарга – токой мекемелердин жана жаратылыш паркынын жетекчиси кол коюуга тийиш.

20.17. Жапырт санитардык кыюуларга уруксат берүүчү токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик органыалардын дайындалышынын тууралыгын жана негиздүүлүгүн контролдоого милдеттүү.

21 . Анча баалуу эмес токой дарактарды, ошондой эле коргоочу, сууну коргоочу жана башка функцияларын жоготуучу бак-дарактарды реконструкциялоого байланышкан кыюулар

21.1. Анча баалуу эмес токой дарактарды, ошондой эле коргоочу, сууну коргоочу жана башка функцияларын жоготуучу бак-дарактарды реконструкциялоого байланышкан кыюулар – токой каптаган жерлерди пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган жана анда өсүүчү токойду өнүмдүрөөк жана бул бак-дарактар участогунун өсүш шарттарына көбүрөөк ылайык келген   жаңы муун менен алмаштыруу болуп саналат.

21.2. Көрсөтүлгөн кыюуларды жүргүзүүдө муктаж токой аянттары кезектеги токой күтүүнүн мезгилинде аныкталат. Реконструкциялоого убактылуу типтеги токойлордун дарактары, ошондой эле ар кандай себептер менен зыянга учураган, бузулуп бараткан, чарбалык чоң мааниге ээ болбогон жана өзүнүн коргоочу функцияларын толугу менен аткарып бүткөн дарактар дайындалат.

21.3. Анча баалуу эмес дарактарды реконструкциялоодо дүмүрлөрдү казып чыгаруу менен же казып чыгарбай жапырт токой өсүмдүктөрүн жана жер кыртышын тилкелүү иштетүү менен жарым жартылай токой өсүмдүктөрүн отургузуу ыкмасы колдонулат.

22. Башка кыюулар

22.1.Башка кыюулар – илимий максатта, токойду күтүү жумуштарын жүргүзүүдө, гидро-түйүндөрдү, өткөрүүчү түтүктөрдү, жолдорду салууга байланыштуу токой аянттарын тазалоодо, ошондой эле токойдо жол жана өрткө каршы ажырым тилкелерди салууда,  пайдалуу казындыларды иштетүүдө (жер казынасын пайдалануу), геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүдө, ошондой эле токой чарбасынын муктаждыктары үчүн курууда жүргүзүлөт.

22.2. Башка кыюуларга белгиленген дарактар токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын жетекчисинин буйругу менен түзүлгөн атайын комиссия тарабынан алдын ала текшерилиши керек. Комиссиянын курамына төмөнкүлөр кирет: токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын башкы токойчусу, токойчу, токой чарбасынын жана токой өсүмдүктөрүнүн инженери, айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдарынын адиси, жана зарыл болгондо тиешелүү кызматтардын башка адистери.

 22.3. Комиссия жерине келип башка кыюуларга дайындоонун максатка ылайыктуулугун аныктайт.

23. Кыйылган аянттарды тазалоо

23.1. Кыйылган аянттарды жыгач жана бутак калдыктарынан тазалоо аларды пайдалануу, ошондой эле өрттүн чыгуу коркунучун,  илдеттердин жайылышын жана токой үчүн зыяндуу курт-кумурскалардын көбөйүшүн  алдын алуу жана жоюу максатында жүргүзүлөт.

23.2. Кыюунун бардык ыкмалары учурунда токойдун кыйылган аянттарын кыйылган калдыктардан тазалоо (бутактары, бутакчалары жана учтары) жаш көчөттөрдү жана кыюуга тийиш болбогон дарактарды милдеттүү түрдө сакталышын камсыз кылуу менен токойду кыюу менен бирге жыгач даярдоочулар тарабынан жүргүзүлөт.

23.3. Токойдун кыйылчу жерлерин тазалоо ыкмалары жыгач даярдоо жана токойду калыбына келтирүү иштеринин технологияларын эске алуу менен токой чарбачылыгы тарабынан  белгиленет жана токой кыюу билетинин “өзгөчө шарттарында” көрсөтүлөт.

23.4. Кыйылган жерлерди тазалоо төмөнкү ыкмалар менен жүргүзүлөт: кыйылган калдыктарын кийинкисинде кайра иштетүү же отун катары пайдалануу үчүн үймөктөргө жыюу; кыйылган калдыктарды калтырып чиритүү үчүн кичине үймөктөргө жыюу; эгерде токойду калыбына келтирүүнү жакшыртууга өбөлгө түзсө, майдаланган кыркынды калдыктарын (узундугу 1 м ашык эмес) кыюу жүргүзүлгөн аянт боюнча чачуу; кыйылган дарактарды жолго ташып чыгаруу процессинде эрозиялык процесстердин пайда болушун алдын алуу үчүн жыгач сүйрөлчү жолду кийин трактордун жардамы менен тыгыздоо үчүн калдыктарын жыйноо жана төшөө.

23.5. Бурчу 20о ашык капталдарда, ошондой эле таштак кыртыштарында жана түштүк экспозициялардын капталдарында, капталдардын тиктигине  карабастан, кыркынды калдыктары бөлүгүнүн узундугу 0,5-1,0 м ге чейин майдаланышат жана токойдун кыйылчу жерине бир калыпта чачылат, же капталдын туурасынан 8-10 метр аралыкта бийик эмес жалдарга  (0,5-0,6 м) жыйналышат.

23.6. Токойду кийинки табигый калыбына келтирүү менен токойдун кыйылчу жерлерин тазалоо чарбалык жактан баалуу породаларын кодураларынын пайда болушу жана өсүшү үчүн шарттарын жакшыртууну камсыз кылуучу ыкмалар менен жүргүзүлүүгө тийиш.

23.7. Токойду жасалма калыбына келтирүүгө арналган токойдун кыйылчу жерлери кыркынды калдыктарынан жана өтүмсүз кургак чырпыктарынан  андан ары механикалаштырылган токой өсүмдүктөрүн тигүү иштерин жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуучу ыкмалар менен тазаланышы керек.

23.8. Жазында кар эригенден кийин кышкы кыюу жерлерин токой кыюу билетинде көрсөтүлгөн ыкмалар менен тазалап бүтүү жүргүзүлөт. Токойдун кыйылчу жерлерин  канааттандырарлык эмес тазалоодо же кышкы кыюу жерлерин тазалап бүтүүдө, жыгач даярдоочуларын бышмана  төлөтүү жана кызмат адамдарына белгиленген айып акыларын салуу алардын кыюу жерлерди толук тазалоо жүргүзүү милдетинен бошотпойт.

23.9. Токойдун кыйылчу жерлеринде жайга карата калтырылган ишкердик жыгачтар аларда зыяндуу курт-кумурскалар пайда болушунан сактоо максатында кабыгынан тазаланышы керек же башка ыкмалар менен корголушу керек.

23.10. Жыгач даярдоочулар  ушул Эрежеде белгиленген иш-чаралар менен катар өрт коопсуздугунун эрежелеринин жана Кыргыз Республикасынын токойлорунда санитардык эрежелеринин талаптарын бекем сактоого милдеттүү.

23.11. Өстүрмө кыюу жүргүзүлгөн  аянттарды тазалоону төмөнкү ыкмалар менен жүргүзүшөт:

кыйылган калдыктарын кийинкисинде кайра иштетүү же отун катары пайдалануу үчүн үймөктөргө жыюу;

калдыктарды калтырып абдан чиритүү үчүн үймөктөргө жыюу;

майдаланган калдыктарды кыюу жүргүзүлгөн аянт боюнча чачуу;

кыйылган дарактарды жолго ташып чыгаруу процессинде бузулуу жана суу жеп кетүүдөн бекемдөө максатында кыркынды калдыктарын жыйноо жана сүйрөп өтүүчү жолго төшөө;

эрозия белгилери менен тик капталдарда кыркынды калдыктары капталдын туурасынан 7-10 метр аралыкта жазылыгы 1 м чейин тыгыз жалдарга  жыйналышат.

23.12. Кыйылган жерлерди тазалоо ыкмалары өсүү жеринин шарттарына жараша токойчу тарабынан белгиленет жана токой кыюу билетинде көрсөтүлөт.

24. Токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо

24.1. Токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо, эреже катары, башка токой чарбалык иш-чаралар (өстүрмө кыюу, тандалма жана жапырт санитардык жана башка кыюулар) бир эле учурда жүргүзүлөт.

24.2. Өз алдынча иш-чара катары токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо экономикалык максатка ылайыктуулукту эске алуу менен пландаштырылат жана токойдун топтук кулоо  жерлеринде (бороон-чапкындан, катуу шамалдан кулаган, кардан сынган жана кулаган дарактар) жүргүзүлөт. Биринчи кезекте сөңгөктүк зыянкечтердин очокторунун пайда болушунунун коркунучу бар болгон жаңы бутак жана сөңгөктөр жаткан участокторду иштеп чыгышат.  Аны жүргүзүү мөөнөтү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын токойлорунда Өрт коопсуздугунун эрежелеринин талаптарын эске алуу менен дайындалат жана токой кыюу билетинде көрсөтүлөт.

24.2. Дарактарда токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо участогу токой участокторун изилдөө жолу менен аныкталат, мында токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын буйругу менен түзүлгөн комиссиянын эркин текшерүү актысы түзүлөт.

24.3. Токойлорду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоону иштеп чыгуу мөөнөтү, өзгөчө анын массалык мүнөздөгү учурунда, анын пайда болушунун мөөнөттөрү, табигый кырсыктан жабыр тарткан дарактарда жайылган сөңгөктүк зыянкечтердин негизги түрлөрүнүн биологиясы менен байланыштырылат.

24.4. Кыргыз Республикасынын токойлорунда токой пайдаланууда тазалоонун эки түрү болот – пландуу жана пландан тышкаркы.

Пландуу тазалоодо өндүрүлүп алынган жыгач продукция токой чарбасына кириштелип, даяр токой продукциясынын баасында сатылат.

Шамалдан кулаган жана кардан сынган дарактарды бөлүү, номерлөө жана белги салуу менен жүзөгө ашырылат, андан кийин токойдун кыйылчу жерине материалдык-акчалай баалоо жүргүзүлөт.

Пландан тышкаркы тазалоо – бул калкка жыгачты аз-аздан берүү ордерлери боюнча бериле турган эски кулаган дарактын, шамалдан кулаган дарактын  отун жыгачын, куураган бутактарды жана чырпыктарды өткөрүү. Токойдон тышкаркы тазалоонун жыгачынын көлөмү токой участокторун текшерүүсү менен аныкталат, мында токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын буйругу менен түзүлгөн комиссиянын эркин актысы түзүлөт. Пландан тышкаркы тазалоо (жыгачты аз-аздан өткөрүү ордерлери боюнча) жылдын карсыз мезгилинде жүргүзүлөт. Пландан тышкаркы тазалоодо (шамалдан кулаган эски жыгач, жерге кулаган эски дарактар жана чырпыктар) дарактарга номер жана белги коюлбайт.

24.5. ӨКЖА аймактарында токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо айлана-чөйрөнү коргоочу аймактык органдары менен макулдашуу боюнча жүргүзүлөт.

24.6. Эгерде бул зыянкечтерин же илдеттер очокторунун пайда болуу коркунучун жаратпаса жана Кыргыз Республикасынын токойлорунда Өрт коопсуздугунун эрежелерине каршы келбесе, токойду черден тазалоо табигый бөлүнүп түшүп калуу жана жыгачтын чирип бузулуу процесстерин сактоо токойлордун максаттуу функцияларын жаңыртуу жана аткаруу үчүн (өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын сейрек түрлөрүнүн жашаган жерлериндеги, дарыялардын башында, токой коруктарда, МЖПнын корук зоналарында ж. б.)  өбөлгө түзүүчү же керектүү болуп саналган бак-дарактарда жүргүзүлбөйт.

25. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү жана кыюу эрежелерин сактоо боюнча көзөмөлдөө

25.1. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү боюнча иштердин сапатына көзөмөл  аларды аткаруу процессинде да жана бүтүргөндөн кийин да жүргүзүлөт. Көзөмөлдүн натыйжасында төмөнкүлөр белгиленет:

- бөлүнгөн жыгач кыюу фондунун токойдун расчеттук кыйылчу жерине жана кыюу түрлөрү менен токойду бутактардан, сөңгөктөрдөн тазалоо боюнча жыгачты баалап өткөрүүнүн белгиленген көлөмүнө туура келиши;

- кыюунун белгиленген курагын, кыюунун эрежелерин жана кыюу боюнча Эрежени сактоо;

- токойдун кыйылчу жерин (кыюуга бөлүнгөн жерин) туура тандоо;

- токой күтүүнүн маалыматтарынын текшерүү актысынын болушу (токой күтүүнүн материалдарын пайдалануу менен токойдун кыйылчу жерин бөлүүдө);

- натуралай жумуштардын  сапаты жана бөлүү  материалдарынын техникалык жол-жоболоштуруусу;

- ченемдик-маалымдама материалдарды (сортименттик жана товардык таблицалар, виддик бийиктиктеринин таблицасы ж. б.). туура тандоо жана колдонуу.

25.2. Токойдун кыйылчу жерин бөлүү боюнча иштерин текшерүү токойчулук өкүлүнүн катышуусу менен токой мекемелер жана табигый парктары тарабынан жүргүзүлөт, саны боюнча – токойдун кыйылчу жеринин кеминде 5%  жана ар бир токойчулук боюнча аянты боюнча – 3%.

25.3. Токой чарбасын башкаруучу жогору турган мамлекеттик органдар мезгил-мезгили менен көзөмөлдөөнү жүргүзүп турушат. Текшерүүнүн жыйынтыгы боюнча акт түзүлөт.

25.4. Төмөнкү учурларда иштер канааттандырарлык эмес деп таанылат:

- кыюунун белгиленген курагын же кыюунун эрежелерин бузуу менен токойдун кыйылчу жерин бөлүүдө;

- орто бийиктиктерин жана диаметрлерин туура эмес аныктоо учурунда (жаңылыштыгы  7% жана андан көп);

-  натуралай бөлүнгөн токойдун кыйылчу жерин канааттандырарлык эмес жол-жоболоштуруу учурунда (чек араларынын так эместиги, мамыларды же алардын бетиндеги жазуулардын жоктугу ж. б.)

- тандалуучу жыгачтын запасы токой чарбалык иш-чарасы ведомостунда аныкталган  запасынан 5%дан көп айырмаланышы;

- кыюуга дарактарды туура эмес тандоо учуру (туура эмес дайындалган жана туура эмес калтырылган) кыюуга тийиштүү болгон учурлардын жалпы санына карата 5%дан ашык болгондо;

- бөлүүдө технологиялык схемаларды, токойдун кыйылчу жерин өздөштүрүү картасын (сүйрөп өтүүчү жолдорунун жазылыгын сактабаган учурда ж. б.) сактабаган учурда.

25.5. Материалдык-акчалай баалоодо арифметикалык каталарды табууда, бийиктиктин разрядын туура эмес белгилөөдө бөлүү материалдарына зарыл болгон оңдоолор киргизилет.

25.6. Текшерүүнүн жыйынтыктарына жараша токой чарбачылыгы  зарыл чараларды кабыл алат: бөлүү жана токойдун кыйылчу жерин таксациялоо боюнча материалдарга оңдоолор киргизилет  же иш кайрадан аткарылат.

25.7. Токойчулукта техникалык документтер текшерилет: токойдун кыйылчу жерин бөлүү планы, токойду өстүрмө кыюу долбоору, токойдун кыйылчу жерин бөлүү берүү актысы, технологиялык карта, дарактарды саноо ведомосттору, материалдык-акчалай баалоо ведомосттору, сынамык аянттардын материалдарды, схеманын карталары, чиймелерди тариздөө, санитардык-ден соолукту чыңдоочу иш-чараларды жүргүзүү планы, жыйынтык ведомосту, токой кыюу билеттери, токойду өстүрмө кыюу китебин, кыйылган жерлерди текшерүү актыларын алып баруу, токой күтүү материалдарында белгилер.

25.8. Кыюулар боюнча иштердин аткарылышына көзөмөл жүргүзүү ушул Эреженин талаптарына ылайык аткарылат.

25.9.        Кыйылган жерлерди текшерүү токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын жетекчиси дайындаган комиссия тарабынан токой чарбаларында жыл сайын жүргүзүлөт. Токойдун кыйылчу жерлериндеги аткарылган иштердин бүткүл көлөмү көзөмөлгө алынат.

25.10. Жыгач даярдоочулардын күнөөсү боюнча мыйзамсыз кыйылган, ээсиз жана токойдун кыйылчу жеринен ташып чыгарылбаган жыгач  белгиленген мөөнөттө токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын карамагына түшөт жана токойдун кыйылчу жеринен бир айдын ичинде ташып чыгарылат.

25.11. Кыюулар боюнча аткарылган иштердин сапатына көзөмөл тиешелүү ыйгарым укуктуу органдар тарабынан жүргүзүлөт. Капилет тандоого көзөмөлдү жүзөгө ашырууда жакшыртуу кыюу аянттарынын 5%дан кем эмес, жана кыюу аянттарынын 3% кем эмес тартылышы тийиш. Көзөмөлдүн натыйжалары боюнча кыюулар боюнча аткарылган иштердин сапаттарына баа берилет.

25.12. Төмөнкүлөр натуралай текшерилүүгө тийиш: кыюуларга дайындоонун, аларды бөлүүнүн жана тариздөөнүн, өстүрүүгө жана кыюуга дарактарды тандап алуунун, аларды эсепке алуунун, кыюу технологияларын тандоонун, сактоонун жана участоктун технологиялык тармагынын белгиленген параметрлеринин тууралыгы; өстүрүүгө калтырылгандардын ичинен кыйылган, кыюу учурунда жок кылынган жана бузулган дарактарды эсепке алуу; жаш өнүмдүн жана өсүмдүктөрдүн башка ярустарынын сакталышы; топуракка терс таасирлердин болушу жана параметрлери жана биогеоценоздордун башка компоненттери, кыйылчу жерлерди тазалоонун сапаты; туруктуу сынамык аянттардын болушу жана абалы.

25.13. Багуу иретинде кыюуга дарактарды дайындоонун тууралыгы токой күтүүнүн материалдары боюнча аныкталат жана аларды натуралай изилдөөдө такталат.

25.14. Кыюуга дайындалган дарактарды тандоонун тууралыгы коюлуучу сынамык аянттарда же участоктун бүткүл аянтында натуралай текшерүүчү саноо менен көзөмөлгө алынат.

25.15. Дарактарды кыюунун тууралыгы дүмүрдүн үстүндөгү белги жана номердин болушу менен, бак-дарактар ичинен алып салынууга  ачыктан ачык тийиш болбогон дарактар менен, ошондой эле участоктун бүткүл аянты боюнча кыйылган дарактардын таксациялык мүнөздөмөсүнө туура келиши менен,  сынамык аянттардын көрсөткүчтөрү же бак-дарактарды түзүү максаттары менен аныкталат.

25.16. Ушул Эреженин талаптарын  бардык жыгач даярдоочулар тарабынан аткарылышын көзөмөлдөө токой мекемелердин жана жаратылыш парктарынын директоруна жана башкы токойчусуна жүктөлөт.

26. Эреженин сакталышына жоопкерчилик

26.1. Дарактарды  кыюуга дайындоо үчүн жоопкерчилик токой күтүү кызматына жүктөлөт.

26.2. Токойчулуктар боюнча токойдун кыйылчу жерин бөлүү жана токойдун кыйылчу жерин бөлүү материалды  жол-жоболоштуруу үчүн жоопкерчиликти кыюуга бөлүүнү  өткөрүүчү токойчулары тартышат, ал эми жалпысынан токой мекемелери жана жаратылыш парктары боюнча жоопкерчилик жетекчисинине, башкы токойчуга жана токой чарбасы боюнча инженерге жүктөлөт.

26.4. Токой мекемелеринде жана жаратылыш парктарда кыюулардын сапаты үчүн жоопкерчилик директорго, башкы токойчуга, токой чарбасы боюнча инженерге, токойчулук башчысына, ал эми өз алдынча баланстагы токойчулукта– токойчулуктун башчысына жана анын жардамчысына жүктөлөт.

26.3. Жыгач даярдоочулары ушул Эрежени бузгандыгы үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчилик тартышат.

27.  Жыгач кыюу фондун бөлүү боюнча документтер

27.1. Ушул Эрежеге ылайык түзүлгөн токойдун кыйылчу жерин бөлүү планы, токойду өстүрмө кыюу долбоору, токойдун кыйылчу жерин бөлүү актысы, технологиялык карта, дарактарды саноо ведомосттору, материалдык-акчалай баалоо ведомосттору, сынамык аянттардын материалдарды, карталары схемалары, чиймелерди тариздөө, санитардык-ден соолукту чыңдоочу иш-чараларды жүргүзүү планы, жыйынтык ведомосту жана токойдун кыйылчу жерин бөлүү боюнча башка материалдар токой мекемелеринде жана жаратылыш парктарында сакталат. Материалдар үч нускада толтурулат, алардын бири жыгач берүүгө наряд алуу үчүн токой чарбасын башкаруучу мамлекеттик органына берилет.

28. Жыгач берүүгө наряд жазуу тартиби

28.1. Токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик орган төмөнкүлөрдүн негизинде жыгач берүүгө наряд жазып берет:

- жыгач кыюу фондун бөлүү боюнча документтердин бөлүгүнө ылайык  түзүлгөн токойдун кыйылчу жерин бөлүү материалдары (ушул Эреженин 25-пункту);

- кыюу жүргүзүүгө токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик органынын облустук аймактык башкармалыгынын корутундусу;

- токой чарбасын башкаруучу мамлекеттик органынын буйругу менен түзүлгөн комиссиянын кыюу жүргүзүүнүн максатка ылайыктуулугу жөнүндө корутундусу;

- токойду санитардык жана илимий максатта кыюу жүргүзүүгө КР УИАнын Токой жана жаңгак институту тарабынан  берилген корутундусу.

28.2. Токой мекемелер жана жаратылыш парктары токойду өстүрмө кыюу  жана токойду калыбына келтирүү үчүн кыюу боюнча  жылдык токойдун кыйылчу жерин бөлүүнүн жыйынтык материалдарын токой кыюу жүргүзүүгө укук алууга  текшерүү жана наряд жазып берүү үчүн кыюуга карата токойдун кыйылчу жерин бөлүүнү жүргүзүү жылынын 1-ноябрына чейин  токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик органына жиберишет, санитардык кыюу, тандалма-санитардык, жапырт санитардык кыюулар жана башка кыюулар боюнча - иш жүзүндөгү зарылдыгы боюнча;

 28.3. Токой чарбасын башкаруучу республикалык мамлекеттик органы Эреженин талаптарына жооп берген туура түзүлгөн токойдун кыйылчу жерин бөлүү материалдарына токойдун кыйылчу жерин бөлүүнү жүргүзүү жылынын 31-декабрына чейин жыгач берүүгө наряд  жазып берет.  Жыгач берүүгө нарядынын колдонуу мөөнөтү кыюулар боюнча иш-чараларды өткөрүүнүн ар бир жылынын 31-декабрына чейин.

28.4. Токой чарбалар жана жаратылыш парктары жыгач берүүгө нарядты  алгандан кийин токойдун кыйылчу жерин бөлүү материалдарына ылайык токой пайдалануучуга токой кыюуга укугун күбөлөндүрүүчү токой кыюу билетин жана токойлорду бутактардан, сөңгөктөрдөн  тазалоого ордерди үч жумушчу күндүн ичинде жазып беришет.

                                                                тиркеме 1

            Токой кыйылуучу аянтты бөлүп алуу планы на 20__ год ________________________ токойчулугу

                             Бөлүп алуу планы токойчулук башчысынын токой жайгаштыруу иш-кагаздарына, токой кыюу эрежесине жана токой чарбасынын ченемдик-техникалык иш-кагаздарынын негизинде токойчулуктун башчысы түзөт, ошондой эле кыюунун планы чарбанын директору же башкы токойчусу тарабынан бекитилет.

тиркеме 2

                                                                                                    БЕКИТЕМ

                                                                                         Башкы токойчу______________

ТЕХНОЛОГИЯЛЫК КАРТА

Өстүрмө кыюуну жүргүзүү ______ _ _ __________________________________

__________________________ токойчулук ______________________________

Корголуу категориясы______________________мастерлик участогу, кв._____

1. Өстүрмө кыюуга чейин  жана долбоорлонгондон кийин участкага мүнөздөмө

Жалпы аянт  ____________ га

Негизги дарак тукуму_________________________________

Кошумча тукумдагы__________________________________________

Аянттагы дарактардын жайгашуусу боюнча (бир кылка, аралаш тукумдагылар; экме токойлордо  катарлардын жазылыгы ж.б.)

         _____________________________________________________________________

Участканын башка өзгөчөлүктөрү, технологиялык жайгашышы  (рельеф, топурак-жер астындагы шарты ж.б.) _____________________________________

2. Сынамык аянттын саны жана аянты ______________________________________

1 Өстүрмө кыюуга зарылдык жаралган кварталдын чегиндеги маалымат жана кыюуларды түргө жана өзүнчө участкаларга бөлүү (выделдер же выделдин групалары, жалгыз же жыштыгы боюнча мүнөздөмөсү жана багуунун максаты)

2 Участканын чегинде кыюудан кийин долбоорлонгон мүнөздөмө 3-9 группага бөлүнөт 3. Дарактардын категориясы боюнча мүнөздөмөсү жана алардын ыкмасы боюнча  (клеймение, сыр менен белгилөө ж.б.) _____________________________________________________________________

3.1. Өстүрүүгө калтырылган:

3.1.1. Эң жакшы ________________________________________________________________________________________________________________________________

3.1.2.Көмөкчүлөрү______________________________________________________________________________________________________________

3.2. Керексиз (дарактар, кыюуга жатат) _______________________________________________________________

4. Өстүрмө кыюунун мөөнөтү ________________________________________________________________

5. Өстүрмө кыюунун ургалдуулугу

баштапкы % дык камдыгынан

_кыйыла турган жыгачтын көлөмү тукумдуулугу боюнча ( 1 га), анын ичинен технологиялык өтмөк өткөрүү _______________________________

6. Жүктөөчү пунктун саны жана өлчөмү __________________________________

7. Технологиясы

7.1. Аталышы ___________________________________________________

7.2. Даярдоо иштери жана анын аткаруу мөөнөтү (өтө коркунучтуу дарактарды тазалоо, жүктөөчү пункту жана коопсуздук чөлкөмүн даярдоо)

7.3. Курамы жана ырааттуулугу, негизги технологиясынын операциясы (кыюу – кулатуу, сөңгөктү бутоо, араалап бөлүү, тартуу, жыюу, жүктөө, кыйылган аянттын ордун тазалоо) машина жана механизмдерди көрсөтүү менен           

8. Технологиялык схема кыюуну жүргүзүү жана аянтты тазалоо

Шарттуу белгилер:                                                   

Жыгач ташуучу жол                                                                       Жыгач кулатуу

Жүктөө пункту                                                                                Сөңгөктү бутоо

Өзөк жолдун                                                                                                 Араалап бөлүү

технологиялык                                                                                Жолго тартуу

өтмөгү                                                                                                багыты

Балчылык                                                                                                     Турмуш-тиричилик

технологиялык                                                                                жайы   

өтмөгү                                                                                                ж.б.

Технологиялык ички өткөөл жол

Сынамык аянты

9. Токой илиминин талаптары боюнча топурак, өстүрүлгөн дарактар, жаш көчөттөрдүн сакталышы ж.б. ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------10. Чарбалык көрсөткүчтөрү: бутактардын орточо көлөмү; жыгач тартуунун орточо аралыгы; ар бир өндүрүмгө жумшалган жалпы чыгым, анын ичинен айлык акы ж.б. -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------11. Бригада жабдуулары (жумушчу машина, механизм, транспорттук каражат, аспаптар, коопсуздук техникасынын эрежесине ылайык жумуш учурунда коопсудукту камсыздоо-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Технологиялык картаны түзгөн -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------(айы,күнү ээлеген кызматы, колу жана аты жөнү)

Технологиялык картаны өткөрүп алдым, технология менен, жумуштун шарты менен жана коопсуздук эрежелери менен тааныштым--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

(айы,күнү ээлеген кызматы, колу жана аты жөнү)

Жумуштун технологиясы жана шарттарынын коопсуздук эрежелери менен жумушчу топ тааныштырылды

Мастер ---------------------------------        «-------« -------------------------20  -----г.

тиркеме 3

БЕКИТЕМ

Башкы токойчу___________________

«_____»________________20___г.

ӨСТҮРМӨ КЫЮУ ДОЛБООРУ 1

Өстүрмө кыюунун түрү _______________________________________________

Чарба, токойчулук, кварталы___________________________________________

Выдел, аянты_________________________________________________________

Токойдун группасы жана сакталуу категориясы____________________________ Токойдун (тибинин группасы) дарактардын тибинин шарты _______________________________________________________________ 

Дарактардын өстүрмө кыюу жүргүзүүгө муктаждыгы (биринчи, экинчи, үчүнчү, төртүнчү кезекте – башка дарактардын болушу, багууну талап кылган  биринчи, экинчи же үчүнчү кезектеги) _______________________ ______________________________________________________________

Сынамык жана дайым сынамык жүрүүчү жаш көчөттөрдүн аянтында жүргүзүлгөн долбоордун саны жана өлчөмү____________________________

3. Дарактарга мүнөздөмө: баштапкы (кыюуга чейин) – долбоорлонгон (кыюудан кийин) ____________________________________________________

1 – Өстүрмө кыюунун долбооруна жалпы квартал боюнча маалымат камтылып, кыюунун түрлөрү боюнча өзүнчө участокторго бөлүнөт (выдел же выделдин группасы, жалгыз же бир түрдүүлүгү боюнча кыюунун максатына мүнөздөмө).

2 – Гр.1 жана 2 таблицага толтурулат, эгерде участок бир нече выделди камтыса (квартал боюнча жүргүзүлгөн кыюуда)

3 –4- гр.,формуланын курамынан башка, жол берилгендери көрсөтүлөт (долбоорлонгон) дарактардын кошумча тукумдагыларынын аралаш түрү (таза – өсүүсү начар ошол эле тукумдагы) – алардын саны таажы проекциясы % менен 1 га аянттагы участкага же дарактардын санына жараша жаш көчөттөр үчүн (шарты, мындай дарактарды качан алууга болбогон учурда).

Дарактардын классы боюнча чарбалык-биологиялык классификациясын эске алуу менен негизги жана кошумча тукумдагыларга бөлүнөт (жаш дарктар үчүн сөзсүз келечектүү параметрлер берилет – эң жакшы жана өсүүсү начар дарактар бийиктиги боюнча)

Эң жакшы ____________________________________________________

______________________________________________________________

Кошумча мааниге ээ ______________________________________________

Өсүүсү начар (кыюуга жаткан) ______________________________________________________________ 

Өстүрмө кыюу иштерин  пландаштыруу убактысы (айы, жылы)  __________ _________________________________________________________________

Өстүрмө кыюунун ургалдуулугу

баштапкы камдыгынын %нан баштап(тыгыздыгы же дарактардын саны) ___________________________________________________________

кыйыла турган жыгачтын көлөмү тукумдуулугу боюнча ( 1 га), анын ичинен технологиялык өтмөк куруу учуру___________________________

________________________________________________________________

Өстүрмө кыюунун долбоору

аталышы (жолго чыгарыла турган, ташыла турган жыгачтардын түрү көрсөтүлөт)

________________________________________________________________

8. Өстүрмө кыюу иштерине пландалган чыгым ( 1 га аянттагы участкага)  ________________________________________________________

Кыйыла турган жыгач тобунун сортименттик курамы (алдын-ала баалоо боюнча) _________________________________________________________

 Даярдалган жыгачты сатуудан түшө турган киреше

______________________________________________________________

 Кыюу жүргүзүлгөн 1 га участкадагы токойдун кирешеси

________________________________________________________________

Долбоорду түзгөн токойчулуктун башчысы______________________________

Тиркеме 4

КЫЙЫЛУУЧУ ТОКОЙДУ БӨЛҮП АЛУУ АКТЫСЫ

Чарба_________________________токойчулук___________________________

20___ж. «_____»_________________күнү, токойчулуктун башчысынын кылган

____________________________________________________________________

Токойчулардын катышуусунда__________________________________________

____________________________________________________________________

Кыюуга бөлүү иштери жүргүзүлдү “____” 20_____ ж.  _____________________

­­­­­­­­­­­­___________________________________ ___________________чарбасы боюнча

Кыюуга даярдалган  ________________________________________түрү боюнча

_______________________ коктусунда кв. № _____________  выд. ___________

аянты ________________________ га.

     Дарактардын курамы бөлүп алууда төмөнкүдөй такталды, _____________

____________ абалы ___________ жыл, тыгыздыгы ________, камдыгы ______

____________ 1 гадагы м3, жалпы аянттагы камдык______________________ м3

     Сортименттик маалыматтарды аныктоо максатында көрсөтүлгөн кыйылуучу аянтка коюлган сынамык аянты _____________________ га, кыюу жолу менен белгиленген дарактар даярдалган:

Баардыгы:___________________________________________________________

Жалпы аянтта которулганы_____________________________________________

Баардыгы:___________________________________________________________

Колдору:

тиркеме № 5

Боштуктар менен жыйылган жыгачтын көлөмүн тыгыздык ченемине которуу коэффициенти

Узундугу 2 мден жогору ишке жарамдуу жыгач материалдары жана узундугу 3 мден жогору отундук жыгачтар сөзсүз түрдө бирден ченелип тыгыздык ченемин чыгарууга жатат.

Жоондугу боюнча отундуктар төмөнкүдөй бөлүнөт: ичке — диаметри 3-10 см, орточо - 11-15 см, жоондору - более 15 см.

Жоондугу 3-14 см отундук жыгачтар тоголок түрдө даярдалат, жоондугу 15-25 см экиге бөлүккө жарылат, ал эми жоондугу 26-40 см – төрт бөлүккө. Жоондугу 40 см отундуктарды  Кыйылган бетинин жоондугу 40 смден жогору болгон жыгачтын жарындыларынын диаметри 20 смден жогору болбоого тийиш.

Кыйылган бетинин узундугу төмөнкүдөй (м менен): 0,25; 0,33; 0,5; 1,0. Жарылган отун төмөнкүдөй бийиктикте жыйылат (м менен) 1,0; 1,5; 2,0.

Боштуктар менен жыйылган отунду тыгыздык ченемине которуу төмөнкүдөй

Которуу коэффициенти:

Эскертме: биричи санда отундун 0,35 м узун жыйылгандыгы билдирилет; экинчи санда отундун 2,0 м узун жыйылгандыгы билдирилет;

Узундугу 0,5 и 1,0 м узун жыйылган отундун коэфициентин интерполирлөө жолу менен табылат.

 тиркеме 7

Сынамык аянттын кайрадан эсептөө ведомосту

Өстүрмө кыюуга чейинки жыгач

Кыйылган дарактар (дүмүрү боюнча)

Кыйылгандан кийинки жыгач

тиркеме 8

Кайрадан эсептөө ведомосту

Токой чарба__________________________________________________________

Токойчулук_________________________________________________________

кварталдын №___________________выдели_______________________________

аянты  _______________________ тукуму_______________________________

Кыюунун түрү_______________________________________________________

«________» __________________________ 20_____ж.

Ведомосту түзгөн ___________________________________________________

тиркеме 9

Кыйылуучу токойду материалдык-акчалай баалоо

В Е Д О М О С Т У

Токой чарба_________________________________________________________

Токойчулук_________________________________________________________

Кыдырма (кокту)_____________________________________________________

кварталдын __________________выдел___________________________________

аянты ____________________тукуму_____________________________________

бийиктик разряды_____________________________________________________

Чөлкөм ________________________ токойдун группасы____________________

Корголуу категориясы_________________________________________________

Колдонуунун түрү____________________________________________________

«______» ______________________20______ж.

Баалоону жүргүзгөн__________________________________________________

тиркеме 10

БЕКИТЕМ

 Токой чарбанын

жетекчиси

__________________________

«_____»________________20___г.

САНИТАРДЫК-АБАТТАНДЫРУУ ИШТЕРИН ЖҮРГҮЗҮҮ ПЛАНЫ

_______________________________________чарбасында 20 ______ ж.

уландысы

Токой чарба директору

Токой чарба инженери

тиркеме 11

Шкала категорий состояния деревьев

Примечание:

Шкала конкретизируется в региональных Санитарных Правилах для применения в различных очагах вредителей, болезней, иных повреждений с учетом особенностей действия факторов ослабления и биологических особенностей древесной породы.

При перечете на пробных площадях обязательно указывается заселенность деревьев III-IVкатегорий состояния стволовыми вредителямии пораженность вредителями и болезнями, для чего в перечетной ведомости предусматриваются соответствующие графы.

Ветровал, бурелом и снеголом учитываются отдельно с указанием их заселенности стволовыми вредителями.

При необходимости более детального учета деревьев по их состоянию в отдельных очагах вредителей и болезней допускается выделение дополнительных категорий.

В очагах хвоелистогрызущих вредителей перечет деревьев производится по степени повреждения (усыхания) ствола, ветвей и корней; объедание хвои (листвы) учитывается отдельно.

тиркеме 12

Санитардык жапырт кыюуну талап кылган дарактардын жыйынтыктоо ведомосту

_________________________токой чарбасы боюнча___________________

уландысы

Директор лесхоза

Инженер л/х

тиркеме 15

Жыйынтык ведомосту

 _________________________токой чарбасы боюнча________________ облусу

Токой чарба директору

Токой чарба инженери

тиркеме 6

Башкармалык _______________________________

Облус (республика) __________________________

Токой чарба_________________________________

Токойчулук__________________________________

ӨСТҮРМӨ КЫЮУ КИТЕПЧЕСИ

Эскертме: 1. Китепте ар бир өстүрмө кыюунун түрү өзүнчө бөлүм болуп бөлүнүп жазылат, жзуу жылдар боюнча жүргүзүлөт. 2. Курамынын маалыматы, дарактардын жыштыгы жана камдыгы (4,7,8,9 графалары) көрсөтүлөт: алууда-өстүрмө кыюуга чейин , бөлүүдө – өстүрмө кыюудан кийин. 3. Жалпы камдык жана ликвид жыгачтарынын маалыматы (10,11 графалары) көрсөтүлөт: алууда – жалпы аянттагы кыйылуучу жыгачтын камдыгы, бөлүүдө  – тобу менен сүйрөп чыгуу.

Тиркеме 13

Токой жайгаштыруунун таксация жана выделдердин тууралыгын текшерүү актысы

     Эскертме. Таксационная характеристика дается для пород с долей их участия в составе более 2 единиц, для пород с меньшей долей участия дается лишь оценка их запаса.

Тиркеме 14

Токой кыйылуучу аянтты алдын-ала берүү актысы  20__ ж.      

Токой чарба________________________ токойчулук________________________ облус__ _____________________

__________________________________________________________________________________________________

(жыгач камдоочунун аталышы)